Кіріспе
Биологиялық сұйықтықтардағы еріген ірі молекулалардың тудыратын қысымның өлшемі. Онкотикалық қысым, немесе коллоидты-осмотикалық қысым – қан тамырлары плазмасындағы, әсіресе альбумин (немесе қан мен лимфа сияқты кез келген басқа дене сұйықтығы) плазмалық белоктарының тудыратын қысым түрі. Ол капиллярға сұйықтықты қайта тартуға себеп болады. Қатысушы коллоидтар су молекулаларын ығыстырып, су молекулаларының салыстырмалы жетіспеушілігін жасайды, нәтижесінде су молекулалары капиллярлардың төменгі веналық қысым бөлігінде қан айналымы жүйесіне қайта оралады. Бұл гидростатикалық қан қысымына, яғни капиллярлардың артериялық жағында су мен кішкентай молекулаларды қаннан интерстициалдық кеңістікке итеруге, сондай-ақ интерстициалдық коллоидты-осмотикалық қысымға қарсы әсер етеді. Осы өзара әсерлесетін факторлар қан плазмасы мен қантамырлардың сыртындағы кеңістік арасындағы клеткадан тыс судың таралуын анықтайды. Онкотикалық қысым қан айналымы жүйесінің физиологиялық функциясына күшті әсер етеді. Ол бүйрек шаңқасының сүзгісіндегі қысымға елеулі әсер етеді деп саналады. Дегенмен, бұл тұжырымдамаға күшті қарсылық білдірілді және назар негізгі рөлде интраваскулярлық гликокаликс қабатының әсеріне ауыстырылды.
Oncotic pressure, or colloid osmotic pressure, is a type of osmotic pressure induced by the plasma proteins, notably albumin, in a blood vessel's plasma (or any other body fluid such as blood and lymph) that causes a pull on fluid back into the capillary. Participating colloids displace water molecules, thus creating a relative water molecule deficit with water molecules moving back into the circulatory system within the lower venous pressure end of capillaries. It has an effect opposing both the hydrostatic blood pressure, which pushes water and small molecules out of the blood into the interstitial spaces at the arterial end of capillaries, and the interstitial colloidal osmotic pressure. These interacting factors determine the partitioning of extracellular water between the blood plasma and the extravascular space. Oncotic pressure strongly affects the physiological function of the circulatory system. It is suspected to have a major effect on the pressure across the glomerular filter. However, this concept has been strongly criticised and attention has been shifted to the impact of the intravascular glycocalyx layer as the major player.
Этимология
"Онкотикалық" сөзі анықтама бойынша "ісінуге қатысты" деп аталады, онкотикалық тепе-теңсіздіктің тіндердің ісінуіне тигізетін әсерін көрсетеді. Сөздің өзі "онко" және "ик" деген сөздерден туындаған; "онко" – "массаға немесе ісіктерге қатысты" деген мағынаны білдіреді, ал "ик" – сөзге сын есім түрін беретін жұрнақ.
Сипаттама
Денеде еріген заттардың осмостық қысымы болады. Плазманың ірі ақуыздары капилляр қабырғалары арқылы оңай өте алмайтындықтан, олар капилляр ішіндегі осмостық қысымға тигізетін әсері, белгілі бір деңгейде, капиллярлардан сұйықтың шығуға бейімділігін теңестіреді. Басқаша айтқанда, онкоздық қысым сұйықтықты капиллярларға тартады. Плазмадағы ақуыздар азайған жағдайларда, мысалы, зәрмен жоғалғанда (белоктердің зәрмен шығуы), онкоздық қысым төмендеп, капилляр арқылы сүзілу күшейеді, нәтижесінде тіндерде артық сұйықтық жинақталады (ісіну). Капиллярлардағы онкоздық қысымның көп бөлігі альбуминнің көп мөлшерде болуынан туындайды, бұл ақуыз қан плазмасының тіндік сұйықтыққа тигізетін жалпы онкоздық қысымның шамамен 80% құрайды. Қан ақуыздары капилляр эндотелийінен шыға алмайтындықтан, капиллярлық тамырлардың онкоздық қысымы суды қан тамырларына тартуға бейім. Онкоздық қысымды тепе-теңдік ретінде қарастыру қажет, себебі қан ақуыздары ішкі өткізгіштікті азайтады, сондықтан плазма сұйықтығы тамырдан шығу мүмкіндігі шектеулі болады.
Физиологиялық әсері
Тіндерде физиологиялық бұзылыстар онкотикалық қысымның төмендеуінен туындауы мүмкін, оны протеин концентрациясын анықтау үшін қан талдаулары арқылы анықтауға болады. Коллоидты-осмостық қысымның төмендеуі, ең айқын гипоальбуминемияда көрінеді, бұл денедегі сұйықтық қан ағынына қайта сіңбегендіктен, ісінуге және қан көлемінің азаюына әкелуі мүмкін. Мұндай жағдайларда коллоидтық қысымның жоғалуына бірнеше фактор себеп болуы мүмкін, бірақ негізінен коллоидтардың өндірісінің төмендеуі немесе гломерулярлық сүзілу арқылы коллоидтардың жоғалуының артуы себеп болады. Бұл төмен қысым көбінесе хирургиялық нәтижелердің нашарлауымен байланысты. Клиникалық жағдайда, тамырға тамшылату үшін екі түрлі сұйықтық қолданылады: кристаллоидтар және коллоидтар. Кристаллоидтар – минералды тұздардың немесе басқа да суда еритін молекулалардың сулы ерітінділері. Коллоидтарда желатин сияқты ірі, ерімейтін молекулалар бар. Биологиялық немесе синтетикалық коллоидты ерітінділерді қолданудың артықшылықтары мен кемшіліктері туралы пікірталастар бар. Онкотикалық қысымның мәні шамамен 290 мОсм/кг су, ал қанның осмотикалық қысымы шамамен 300 мОсм/л құрайды, яғни сәл өзгеше. Бұл коллоидты ерітінділер әдетте төмен коллоидтық концентрацияны емдеу үшін қолданылады, мысалы, гипоальбуминемияда, сонымен қатар, күйік сияқты сұйықтық жоғалтуды күшейтетін жарақаттарға көмектеседі деп есептеледі.