Кіріспе

Ресейдің бірінші деңгейдегі әкімшілік бөлінісі – Ленинград облысы (Ленинградская область, ; ; ) – Ресейдің федералды құрамындағы субъект (облыс). Облыстың ауданы және 2021 жылғы халық санауы бойынша халқы 2 000 997 адамды құрайды, бұл 2010 жылғы санақта тіркелген 1 716 868 адамнан жоғары. Ленинград облысы жоғары деңгейде индустрияландырылған. Оның әкімшілік орталығы және ең ірі қаласы – Гатчина. Облыс 1927 жылдың 1 тамызында құрылған, алайда облыстың шекаралары қазіргі күйіне 1946 жылға дейін толық орнатылмаған. Облыс Ленинград қаласының құрметіне аталған. 1991 жылы қала өзінің бастапқы атауын – Санкт-Петербургті қайта алды, бірақ облыс Ленинград атауын сақтап қалды. Облыс тарихи Ингрия аймағымен жапсарлас жатыр және солтүстік-батыста Финляндиямен (Кименлааксо және Оңтүстік Карелия), батыста Эстониямен (Ида-Виру округі) және Ресейдің бес федералды құрамындағы субъектісімен шектеседі: солтүстік-шығыста – Карелия Республикасы, шығыста – Вологда облысы, оңтүстікте – Новгород облысы, оңтүстік-батыста – Псков облысы және батыста – Санкт-Петербург федералды қаласы. Ленинград облысының тұңғыш губернаторы Вадим Густов (1996–1998 жылдары) болды. 2012 жылдан бері қазіргі губернатор – Александр Дрозденко.

География

Ленинград облысы Фин шығанағы төңірегінде және Ладога және Онега көлдерінің оңтүстігінде орналасқан. Облыс Карелия тасмуындасын және бірнеше аралдарды қамтиды, соның ішінде Фин шығанағындағы Гоголанд және Ладога көліндегі Коневец аралдары. Облыстың көп бөлігі Ладога көлінің жалғыз ағысы болып табылатын Неваның су жинау алабына жатады. Нева Фин шығанағына құяды (Санкт-Петербург қаласы оның өзен дельтасында орналасқан), бірақ оның су жинау алабы өте кең, Онега және Ильмен көлдерін де қамтиды. Свирь және Волхов өзендері тиісінше Онега және Ильмен көлдерінен Ладога көліне құяды. Ладога көлінің басқа да ірі салалары – Вуокси және Сясь өзендері. Облыстың батыс бөлігіндегі өзендер Фин шығанағына құяды; ең ірі екі өзен – Луга және Нарва, ол Ресей мен Эстонияның шекарасын құрайды. Облыстың шығысындағы шағын аудандар Мологаның саласы Чагодоща және Суда өзендерінің бассейнінде жатыр, екеуі де Волга бассейніне кіреді. Шығыс облыстағы Тихвин ауданындағы суайырық Балтық және Каспий теңіздері бассейндерін бөліп тұрады. Ленинград облысының жер бедері салыстырмалы түрде тегіс және көбінесе орман мен батпақтармен жабылған. Карелия тасмуындасының тасты жері, онда көлдер шоғырланған, сондай-ақ шығыстағы Вепс жотасы – бұл аймақтың ерекшелігі. Тасмуындағы ең ірі көлдер – Вуокса, Суходольское және Отрадное көлдері. Ленинград облысында екі федералды қорғалатын табиғи аймақ бар: Нижневирск табиғи қорығы және Мшинское Болото заказнигі, екеуі де Ресейдің солтүстік-батысындағы орман және батпақ ландшафтарын қорғау үшін құрылған.

Флора

Таксономиялық тұрғыдан ең әртүрлі тамырлы өсімдіктер туыстары – астралылар, сазандылар, астық тұқымдастар және гүлділер. Ең көп түрлі туыс – Carex (68 түрі). Hieracium (Pilosella), Ranunculus (Batrachium), Alchemilla, Galium, Potamogeton, Salix, Veronica, Viola, Juncus, Artemisia, Potentilla, Rumex, Festuca, Epilobium, Poa, Trifolium, Campanula, Vicia, Lathyrus, Geranium туыстарының да әртүрлілігі жоғары. Аймақта эндемикалық өсімдік түрлері жоқ. Ресейдің Қызыл кітабына енген Ленинград облысының тамырлы өсімдік түрлері: Botrychium simplex, Cephalanthera rubra, Cypripedium calceolus, Epipogium aphyllum, Lobelia dortmanna, Myrica gale, Ophrys insectifera, Orchis militaris, Pulsatilla pratensis, Pulsatilla vernalis.

Ерте тарих

Қазіргі Ленинград облысының аумағы Вайхсельдік мұз басу кезеңі аяқталғаннан кейін көп ұзамай мекенделген және қазір көптеген археологиялық ескерткіштер сақталған. Бұл аумақ арқылы Волга сауда жолы және варягтардан гректерге дейінгі сауда жолы өтеді. 8-9 ғасырларда негізделген, аңыз бойынша Рюриктің алғашқы астанасы болған Старая Ладога облыстың шығысында, Волхов өзенінің жағасында орналасқан. 12-15 ғасырларда аймақ Швеция Корольдігі мен Новгород Республикасы арасында бөліскен (Швед-Новгород соғыстарына қараңыз) және көбінесе түрлі балтық фин халықтары, атап айтқанда карелдер (солтүстік-батыс), ижоралар мен воттар (батыс), вепс жамағаттары (шығыс), сондай-ақ Новгородтың илмен славяндары (оңтүстік) қоныстанған. 15-17 ғасырлардағы орыс-швед соғыстары кезінде шекара осы жерлерде тұрақты түрде өзгеріп отырды. Аймақтың орталық бөлігі тарихи Ингрия (немесе Ижора жері) аймағы ретінде белгілі. 17 ғасырда, қазіргі Ленинград облысының көп бөлігі 1617 жылғы Столбово шарты бойынша Швецияның құрамына өткеннен кейін, Финляндия Карелиясынан (Карелия тасмуыны, қазіргі Ленинград облысының солтүстік-батыс бөлігі) және Савониядан фин лютерандарының көптеп келуіне әкелді. Лютеран пасторлары мен швед билігінен діни қысымға ұшыраған жергілікті православиелік орыс және фин текті халық Ингриядан көршілес орыс провинцияларына қашып кетті, сондықтан Ингрия финдері жақын арада басым этникалық топқа айналды. Ұлы Солтүстік соғысы (1700–1721) кезінде қазіргі Ленинград облысының аумағы Петр I басшылығымен Ресейден басып алынды. Ол 1703 жылы Санкт-Петербургтің негізін қалады, ол көп ұзамай Ресей империясының астанасы болды. 1708 жылы аумақтың көп бөлігі генерал-губернатор Александр Меншиков басшылығымен Ингерманляндия губернаторлығына біріктірілді. 1710 жылы Санкт-Петербург губернаторлығы болып қайта аталды (бірақ бұл губернаторлықтың шекарасы қазіргі облыстың шекарасынан едәуір ерекшеленді және қазіргі Новгород, Псков және Вологда облыстарының көп бөлігін қамтыды). 1721 жылы Ништадт шартымен Швецияның аумақтық жеңілістері расталды. Императорлық астананың жақын орналасқандығы ауыл шаруашылығы өнімдері үшін өсіп келе жатқан нарық пен минералды және орман ресурстарын тұтынушы ретінде ауыл өміріне үлкен әсер етті. 1719–1810 жылдары Волга-Балтық су жолының бөлігі ретінде Ладога көлінің дауылды суларын айналып өту үшін Свирь және Нева өзендері арасында Ладога каналы қазылды. 19 ғасырдың соңында теміржол көлігінің пайда болуымен Санкт-Петербург маңындағы аудандар тұрғындары үшін танымал жазғы демалыс орындарына (дачалар) айналды. Алайда, Санкт-Петербургтің өзінде бастапқыда орыстар қоныстанса, оның айналасындағы халық 20 ғасырда ғана орысшаланды. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Санкт-Петербург Петроград болып өзгертілді, ал губернаторлық сәйкесінше Петроград губернаторлығы болып аталды. 1918 жылы Ресей революциясынан кейін елдің шекарасынан алыс орналасқан Мәскеуге астана көшірілді. 1919 жылы Ресей азамат соғысы кезінде Эстониядан шабуыл жасаған Николай Юденич басқаратын Солтүстік-Батыс Ақ әскері Петроградты басып алуға тырысты және тіпті оның оңтүстік шетіне жетті, бірақ Леон Троцкий басқарған Қызыл Армияға қарсы шабуыл сәтсіз аяқталды және Юденич шегінді. 1920 жылғы Тарту келісімінде Ресей-Эстония шекарасы белгіленді. Финляндия қолдауымен Солтүстік Ингрия финдері 1918–1920 жылдары бөлінуге тырысты, бірақ Финляндия мен Совет Ресейі арасындағы шекараны шешкен Тарту шартымен қайтадан қосылды. 1924 жылы Петроград Ленинград болып өзгертілді, ал Петроград губернаторлығы да сәйкесінше (Ленинград губернаторлығы) болып аталды.

Ленинград облысы

Ленинград облысы 1927 жылғы 1 тамызда Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің «Ленинград облысын құру туралы» және «Ленинград облысы округтерінің шекарасы мен құрамы туралы» қаулыларымен Череповец, Ленинград, Мурманск, Новгород және Псков губернияларын біріктіру арқылы құрылды. Облыс аумағы қазіргі Ленинград облысына (Карелия тасмуыны және Эстониямен шекарадағы аумақтардан басқа), Новгород облысына, Псков облысына, Вологда облысының бөліктеріне, Мурманск облысының көп бөлігіне және Санкт-Петербург федералды қаласына сәйкес келді. Облыстың жалпы ауданы қазіргідей төрт еседен астам болды. Әкімшілік тұрғысынан облыс тоғыз округке (Боровичи, Череповец, Ленинград, Лодейное Поле, Луга, Мурманск, Новгород, Псков және Великие Луки) бөлінді, олардың әрқайсысы өз кезегінде аудандарға бөлінді. 1929 жылдан бастап Кеңес үкіметі облыстың ингриялық фин халқының көпшілігін құрайтын көптеген ауылдық елді мекендерді 20 ғасырдың басында шығысқа қарай жаппай депортациялады, оларды Кеңес Одағының басқа аймақтарынан келген адамдармен алмастырды. 1939 жылғы 30 қарашада Кеңес Одағы көршілес Финляндияға қарсы Қысқы соғысты бастады және 1940 жылғы Мәскеу бейбітшілік шарты негізінде кейбір аумақтарды, соның ішінде Карелия тасмуынын алды. Олардың карель халқы асығыс түрде Финляндияның ішкі аймағына көшірілді, ал кейінірек олардың орнына Кеңес Одағының басқа аймақтарынан келген адамдар келді. Аумақтың шағын бөлігі (Каннельярви, Койвисто және Рауту муниципалитеттері) Ленинград облысына қосылды, ал қалғаны Карело-Фин Кеңестік Социалистік Республикасына енді. 1941 жылы Германия Барбаросса операциясы барысында Кеңес Одағына шабуыл жасады, ал көп ұзамай бұл аумақ Ленинград шайқасының ортасы болды. Вермахт облыстың оңтүстік-батыс бөлігін басып алып, шығыста Тихвинге жетті, ал фин әскерлері жалғасу соғысында бұрынғыдан берілген аумақтарды қайта басып алып, Ленинградты құрлықтан қоршады. 1944 жылы Кеңес әскерлері Вермахтты ығыстырып шығарды және Финляндияға әскери қысым көрсетті, ол 1944 жылғы 19 қыркүйектегі Мәскеудегі келісім бойынша Карелия тасмуынын қайтадан берді. Бұл жолы тасмуындағы жаңадан алынған аумақтар Ленинград облысына (Выборгский және Приозерский аудандары) қосылды. 1947 жылы Париж бейбітшілік шартымен бұл аумақтар бекітілді. Новгород және Псков облыстары 1944 жылы Ленинград облысының оңтүстік бөлігінен құрылды. 1945 жылғы қаңтарда Эстон КСР-нің Нарва өзенінің шығысындағы Яанилинн (қазіргі Ивангород) қаласымен бірге Ресей КСР-іне берілді және Ленинград облысына қосылды. Содан бері Ленинград облысының аумағы айтарлықтай өзгерген жоқ, бірақ Ленинградтың (қазіргі Санкт-Петербург) кейбір қалалық аймақтары облыстан алынып, қала құрамына енді. 1946 жылғы қазан айында Ленинград облысы Фин шығанағының солтүстік жағалауындағы бұрынғы фин аумақтарын, Сестрорецкий және Курортный аудандарына бөліп, соның ішінде Терийоки қаласын алды. 1953 жылы облыстың Павлов ауданы таратылды, ал оның аумағының бөлігі, Павловскпен бірге Ленинградқа бағындырылды. 1954 жылы Левашово, Парголово және Песочный елді мекендері де Ленинградқа берілді. 1956 жылы Ленинград облысының Бокситогорск ауданы Новгород облысының шағын аумағын алды. 1963 жылы Урицк облысы Ленинград қаласына, 1973 жылы Красное Село және жақын маңдағы бірнеше елді мекендер, 1978 жылы Ломоносов қаласына берілді. 1991 жылғы референдумнан кейін Ленинград қаласы Санкт-Петербургке қайта аталды, бірақ Ленинград облысы өз атын сақтап қалды. 1996 жылғы 13 маусымда Ленинград облысы Тверь облысы және Санкт-Петербургпен бірге федералды үкіметпен билікті бөлісу туралы келісімге қол қойды, оған автономия берілді. Бұл келісім 2002 жылғы 18 сәуірде күшін жойды.

Әкімшілік бөлімшелер

Ленинград облысы әкімшілік тұрғыдан он жеті ауданға және облыстық маңызы бар бір қалаға (Сосновь-бор) бөлінеді. Аумағы бойынша ең ірі әкімшілік аудан – Подпорожский, ал ең кішісі – Ломоносовский. Ломоносовский ауданы – Ресейде әкімшілік орталығы (Ломоносов қаласы) басқа федералдық құрауында орналасқан жалғыз аудан. Аудан Ленинград облысының құрамында болғанымен, Ломоносов Санкт-Петербург федералды қаласының шегінде орналасқан.

Өнеркәсіп

Облыс, әсіресе Санкт-Петербургке жақын аймақтар, жоғары дамыған өнеркәсіптік аймақтар болып табылады. Басты кәсіпорындарға Киришидегі мұнай өңдеу зауыты, Ford автомобильдерін құрастыру зауыты, Hyundai Russia автомобильдерін құрастыру зауыты, Vsevolozhsk қаласындағы Rexam PLC Beverage Can Europe and Asia сусын шұбатын дайындау зауыты, Syssstroy қаласындағы қағаз фабрикасы, Vyborg қаласындағы қағаз фабрикасы және мұнай платформаларын шығаратын зауыт, сондай-ақ Тихвин қаласындағы Тихвин өндірістік кешені жатады.

Ауыл шаруашылығы

Облыстың негізгі ауыл шаруашылығы салалары – ет және сүт өндірісіне бағытталған мал шаруашылығы және құс шаруашылығы. Облыстың негізгі ауыл шаруашылығы жерлері шығыс және оңтүстік-батыс бөліктерінде орналасқан.

Көлік

Санкт-Петербург – ірі теміржол торабы, оған баратын барлық теміржолдар Ленинград облысын да кесіп өтеді. Олар Санкт-Петербургті Мәскеумен (Санкт-Петербург – Мәскеу теміржолы), Хельсинкиді Выборг арқылы, Мурманскіні Петрозаводск арқылы, Сортаваланы Приозерск арқылы, Таллинді Кингзепп арқылы, Риганы Псков арқылы, Витебскіні Дно арқылы және Великий Новгородты байланыстырады. Карелия тас жолында теміржол желісі бар, атап айтқанда, Выборг пен Приозерскті, сондай-ақ Санкт-Петербургтің оңтүстігіне дейін жалғастырады. Сондай-ақ, Веймарнды Сланцымен, Веймарнды Питергофпен Сосновый Бор арқылы, Мганы Сонковомен Кириши арқылы, Волховты Вологдамен Тихвин мен Череповец арқылы, Волховты Чудовомен, Лодейное Поле мен Сортаваланы Олонец арқылы байланыстыратын теміржол желілері бар. Олардың көпшілігі жолаушылар мен жүк тасымалын қамтамасыз етеді. Ленинград облысының батыс және орталық бөліктерін жақсы қамтитын салынған жолдар бар. M10 тас жолы Санкт-Петербургті Мәскеумен оңтүстіктегі Великий Новгород арқылы және Финляндия шекарасымен байланыстырады, шекарадан солтүстікке қарай Хельсинкиге дейін жалғасады. Ол Е18 (Санкт-Петербургтен Финляндияға) және Е105 (Санкт-Петербургтен Мәскеуге) еуропалық бағыттары арасында бөлінеді, ал оның көп бөлігі екі қатарлы автомобиль жолы ретінде салынған. R21 тас жолы (Е105 автожолының бөлігі) Санкт-Петербургтен Петрозаводск арқылы Мурманскіге дейін, ал A180 (Е20 автожолының бөлігі) Санкт-Петербургті Ивангородпен байланыстырып, Эстония шекарасынан Таллинне дейін жалғасады. R23 Санкт-Петербургті Псковпен байланыстырады; ол E95 жолының бөлігі. A114 Череповец арқылы Вологдаға өтеді. Санкт-Петербург пен Мәскеу арасындағы ақылы автожол және Санкт-Петербургтен Сортавалаға дейінгі жаңа A121 автожолы Ладоганың батыс жағалауы бойымен салынуда. Жолдар автобус қызметімен жақсы қамтамасыз етілген. Луга, Свир, Волхов және Нева өзендері жүк тасымалы үшін кеңінен пайдаланылады, алайда, облыс ішінде жолаушылар тасымалы үшін жоспарланған тұрақты кеме жүрісі жоқ, тек Санкт-Петербургтен маусымдық ойын-сауық круиздері бар. Онега каналы Вологда облысымен бөліседі, Онега көлінің оңтүстігінен айналып өтуге мүмкіндік береді. Сол сияқты, Ладога каналы Ладога көлін шығыстан, Свирден Неваға дейін айналып өтеді. Бұл Волга-Балтық су жолының бөлігі. Ал, Сияс пен Мологаны байланыстырған Тихвин су жүйесі, Ладогадан Волга өзенінің алабына қол жеткізуді қамтамасыз еткен, қазір пайдаланылмайды. Трансшекаралық Сайма каналы Финляндиядағы Сайма көлін Фин шығанағымен байланыстырады, ерекше мәртебеге ие және кейде жолаушылар кемелері үшін қолданылады. Уст-Луга, Выборг, Высоцк және Приморск Фин шығанағындағы ірі теңіз терминалдары болып табылады. Ленинград облысындағы бірқатар әуежайлар бар, олар қазір тек жалпы авиация үшін ғана пайдаланылады. Тұрақты және халықаралық рейстер Санкт-Петербургтегі Пулково әуежайынан ғана жүзеге асырылады.

Энергия

Ленинград атом электр станциясы Сосновый Бор қаласында орналасқан. Облыста төрт ірі су электр станциясы бар. Волхов өзенінде салынған Волхов су электр станциясы 1921 жылы құрылысы аяқталып, Совет Одағындағы алғашқы ірі су электр станциясы болды. Қалғандары – Үстіңгі Свир су электр станциясы және Төменгі Свир су электр станциясы, екеуі де Свир өзенінде орналасқан, сондай-ақ Нарва өзеніндегі Нарва су электр станциясы.

Ғылым мен технология

Санкт-Петербургтің төңірегінде көптеген ғылым және жоғары технологиялық мекемелер бар, олардың бір бөлігі облыста орналасқан. Мысалы, Гатчина қаласында Б. П. Константинов атындағы Петербург ядролық физика институты, ал Сосновый Бор қаласында Оптикалық және Электрондық Аспаптар Ғылыми-зерттеу институты орналасқан.

Сәулет

Тарихқа дейінгі дәуірден бері Волхов және Нева өзендері маңызды сауда жолдарының бөлігі болды, ал олардың жағалауларында археологиялық ескерткіштер көптеп сақталған. Старая Ладогада 1700 жылға дейінгі көптеген орындар бар, соның ішінде Ресейдегі моңғол шапқыншылығына дейінгі сақталған шіркеулердің жиырмаға жуығының екеуі де осы қалада орналасқан. Екеуі де 1160 жылдары салынған. Шлиссельбургтағы Орешек және Копорье бекіністері 14 ғасырда, ал 1492 жылы салынған Ивангород бекінісі орыс бекініс өнерінің көрнекті үлгілері болып табылады. Подпорожский ауданы Ленинград облысындағы ағаштан жасалған діни архитектураның ең жақсы үлгілерін ұсынады, олардың кейбіреулері «Подпорожье сақинасы» деп аталады: Важины поселкесіндегі Қайта тірілу шіркеуі, Согиницы ауылындағы Святой Николай шіркеуі, Заозерье ауылындағы Петр мен Павел капелласы және Посад ауылындағы Святой Афанасий капелласы. Онега көлінің жағалауына жақын Гимрека және Шчелейки ауылдарында тағы екі танымал ағаш шіркеу орналасқан. Выборг қаласының орталық бөлігінде Ресей үшін ерекше ортағасырлық швед архитектурасының көптеген мысалдары сақталған. 1703 жылы Санкт-Петербург қаласының негізі қаланғаннан кейін, қала маңында көптеген сарайлар мен резиденциялар салынды. Олардың кейбіреулері бүгінге дейін сақталған және «Санкт-Петербургтің тарихи орталығы және байланысты ескерткіштер тобы» деген атаумен ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілген. Олардың ішінде Гостилицы, Ропша және Тайцыдағы сарайлар бар. Карелия тасмуындағы елді мекендерде соғыстар аралық фин архитектурасының көрнекті үлгілері сақталған. Ең белгілі мысалы – Альвар Аалто салған Вийпури қалалық кітапханасы.

Табиғат

Айрапетьянц А.Э., Стрелков П.П., Фокин И.М. Жануарлар. [Ленинград облысының табиғаты]. Ленинград: Лениздат, 1987 жыл. Балашова Н.Б., Никитина В.Н. Су өсімдіктері [Ленинград облысының табиғаты]. Ленинград: Лениздат, 1989 жыл. Ленинград облысының биоәртүрлілігі (Су өсімдіктері. Саңырауқұлақтар. Лишайниктер. Торғайлар. Омыртқасыз жануарлар. Балықтар және балық тәрізділер) / Ред. Н.Б.Балашова, А.А.Заварзин. (Санкт-Петербург табиғатты зерттеушілер қоғамының еңбектері. 6-шы серия. 2-том.). – Санкт-Петербург: СПб. университетінің баспасы, 1999 жыл. Бобров Р.В. Ленинград облысының орманшалары. Ленинград: Лениздат, 1979 жыл. Бродский А.К., Львовский А.Л. Өрмекшілер, жәндіктер [Ленинград облысының табиғаты]. Ленинград: Лениздат, 1990 жыл. Ленинград облысының өсімдіктерін анықтау жөніндегі суреттелген анықтамалық / Ред. А. Л. Буданцев, Г. П. Яковлев. Мәскеу: КМК, 2006 жыл. Кириллова М.А., Распопов И.М. Ленинград облысының көлдері. Ленинград: Лениздат, 1971 жыл. Ленинград облысының табиғатының Қызыл кітабы. 1-том. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар. Жауапты ред. Г.А. Носков, М. С. Боч. Санкт-Петербург: Акционер и К, 1998 жыл. Ленинград облысының табиғатының Қызыл кітабы. 2-том. Өсімдіктер және саңырауқұлақтар. Жауапты ред. Г.А. Носков. Санкт-Петербург: Мир и Семья, 2000 жыл. Ленинград облысының табиғатының Қызыл кітабы. 3-том. Жануарлар. Жауапты ред. Г.А. Носков. Санкт-Петербург: Мир и Семья, 2002 жыл. Ленинград облысының орманшалары: қазіргі жағдайы және оларды дамытудың мүмкін жолдары. Санкт-Петербург, 1998 жыл. Мальчевский А. С., Пукинский Ю. Б. Ленинград облысының және іргелес аумақтардың құстары. Тарихы, биологиясы, қорғау шаралары. 1- және 2-томдар. Ленинград: ЛГУ баспасы, 1983 жыл. Наумов Н.А. Ленинград облысының саңырауқұлақ флорасы. 1-том. Архимицеттер және фикомицеттер. Мәскеу—Ленинград: КСРО ҒА баспасы, 1954 жыл. Наумов Н.А. Ленинград облысының саңырауқұлақ флорасы. 2-том. Мәскеу—Ленинград: Ғылым, 1964 жыл. Неелов, А.В. Балықтар [Ленинград облысының табиғаты]. Ленинград: Лениздат, 1987 жыл. Покровская Г.В., Бычкова А.Т. Ленинградтың және оның айналасының климаты. Ленинград: Гидрометеоиздат, 1967 жыл. Ленинград облысының табиғаты және оны қорғау / Ред. Т.И. Миронова, Э.И. Слепян. Ленинград: Лениздат, 1983 жыл. Пукинский Ю. Б. Құстар [Ленинград облысының табиғаты]. Ленинград: Лениздат, 1988 жыл. Свидерская М.Д., Храбрый В.М. Көкейкештер үшін сақтайық: Ленинград облысының ерекше қорғалатын табиғи аумақтары. Ленинград: Лениздат, 1985 жыл. Старобогатов Я.И. Шаян, моллюскілер [Ленинград облысының табиғаты]. Ленинград: Лениздат, 1988 жыл. Филимонов Р.В., Удалов С.Г. Ленинград облысының ұзын мүйізді қоңыздары. Анықтамалық атлас. Санкт-Петербург: Петроглиф, 2001 жыл. Ленинград облысының флорасы / Ред. Б. К. Шишкин. 1–4-шы шығарылымдар. Ленинград: ЛГУ баспасы, 1955–1965 жылдар. Хазанович К. К. Ленинград облысының геологиялық ескерткіштері. Ленинград: Лениздат, 1982 жыл. Черепанова Н.П., Пшедецкая Л.И. Саңырауқұлақтар. [Ленинград облысының табиғаты]. Ленинград: Лениздат, 1990 жыл.

Тарих

Лапшин В. А. Ленинград облысының археологиялық картасы. 1-бөлім: Батыс аудандары. Ленинград, 1990 жыл. Лапшин В. А. Ленинград облысының археологиялық картасы. 2-бөлім: Шығыс және солтүстік аудандары. Санкт-Петербург: СПбГУ баспасы, 1995 жыл. Лебедев Г. С. Ленинград облысының археологиялық ескерткіштері. Ленинград: Лениздат, 1977 жыл.