Кіріспе

Губернатура (губе́рния, 1918 жылға дейін: губе́рнія) – Ресей империясының маңызды әкімшілік бөлінісі. 1917 жылғы большевистік революциядан кейін губернатуралар Белоруссия, Ресей және Украина Кеңес Республикаларында, сондай-ақ 1922 жылдан 1929 жылға дейін Кеңес Одағында құрылымдық бөлімшелер ретінде сақталды. Бұл термин «үкімет» немесе «провинция» деп те аударылады. Губернатураны губернатор (губернатор) басқарды, бұл сөз латын тіліндегі gubernator сөзінен, ал ол грек тіліндегі kyvernítis сөзінен алынған. Арнайы таңдалған губернатуралар генерал-губернаторға бағынышты болды, мысалы, Ұлы Финляндия Герцогтығы, Конгресс Польшасы, Ресей Түркістаны және тағы да басқалар. Кронштадт, Владивосток сияқты әскери губернаторлар да болды. Губернатуралардан өзге, облыстар (область) және округтер (аудан) сияқты басқа да бөліністер болды.

Бірінші реформа

Бұл бөлініс түрі 1708 жылдың 18 желтоқсанында Петр I-нің "Губерниялар мен оларға қарасты қалаларды белгілеу туралы" жарлығымен (указе) құрылды, ол Ресейді сегіз губернаторлыққа бөлді.

Екінші реформа

1719 жылы әкімшілік облыстар провинцияларға (провинции) бұдан да ұсақ бөлінді. Кейіннен әкімшілік облыстардың саны 23-ке дейін арттырылды.

1775 жылдан бастап өзгерістер: Namestnichestvo (Вице-роялти)

1775 жылғы реформа бойынша губернаторлықтарға және одан әрі уездерге бөліну халық санына негізделді, ал губерния термині орыс тілінен алынған синонимімен – наместничество (наместничество)мен ауыстырылды, оны кейде «вице-корольдік» деп аударады. Бірақ губерния термині де қолданыста қалды. Бұл вице-корольдіктер наместник (наместник) (сөзбе-сөз аудармасы: «орынбасар») немесе «генерал-губернатор» (генерал губернатор, генерал губернатор) арқылы басқарылды. Сәйкесінше, басқарылатын нақты аумақты білдіру үшін «генерал-губернаторство» (генерал губернаторство, general gubernatorstvo) термині қолданылды. Генерал-губернатор лауазымы бұрынғы губернатор лауазымынан гөрі көбірек әкімшілік билікке ие болды және жоғары дәрежеде тұрды. Кейде бір генерал-губернатор бірнеше губернаторлыққа басшылық етті. Ресей Сенатының 1796 жылғы 31 желтоқсандағы жарлығымен генерал-губернатор лауазымы бұрынғы губернаторлық деңгейіне төмендетілді, ал Ресей қайтадан губернаторлықтарға бөлінді, олар уездерге, одан әрі волостьтарға (волость) бөлінді; алайда, бірнеше губернаторлықтан құрылған генерал-губернаторлықтар 1917 жылғы революцияға дейін сақталды.

Польша мен Финляндиядағы губернаторлар

Губернатура (губе́рния, gubernia, län) жүйесі Польша Корольдігінің ("Ресей Польшасы") және Финляндия Ұлы Герцогтігінің құрамдық бөлімдеріне де қолданылды.

Революциядан кейінгі өзгерістер

Ақпан революциясынан кейін Ресейдің Уақытша үкіметі губернаторларды губернаторлық комиссарлар деп қайта атады. Қазан революциясы осы әкімшілік бөліністі өз күшінде қалдырды, бірақ басқару аппараты губернаторлық кеңестермен (губернский совет) алмастырылды. Кеңес Одағының нақты аумақтық бірліктерге бөлінуі, әсіресе 1918–1929 жылдар аралығында көптеген өзгерістерге ұшырады. ГОЭЛРО жоспары бойынша Кеңес Одағының электрлендіру бағдарламасы аясында Иван Александров ГОСПЛАН-ның Өңірлендіру комиссиясына Кеңес Одағын "жоғалған егемендік құқықтарының іздері" емес, рационалды экономикалық жоспарлау негізінде он үш еуропалық және сегіз азиялық облысқа бөлуді тапсырды. Нәтижесінде, 1929 жылы бұл бөліністердің орнына област, округ және район ұғымдары енгізілді. Област бірлігі революцияға дейін де қолданылған, бірақ губернаторлықтардан өзгеше, ол көбінесе үлкен аумақтарды қамтитын шалқар аймақтарды білдірген. Ресей және Украина сияқты посткеңестік мемлекеттерде Губерния термині қолданыстан шығып қалған, бірақ губернатор сөзі қайта қолданысқа енгізіліп, облыстың немесе крайдың губернаторын атау үшін пайдаланылады.

Украинадағы губернаторлар

Ресей империясының қазіргі Украина аумақтарында тоғыз губернаторлық болды: Чернигов, Харьков, Херсон, Киев, Подолия, Полтава, Волынь, Екатеринослав және Таурида. 1815 жылы Польшадан қосылған жерлер 1912 жылы Холм губернаторлығы құрамына біріктірілді. 1917 жылғы оқиғалар, Украина Халық Республикасының тәуелсіздік жариялауына әкелді, соның салдарынан бұл губернаторлықтар 1918 жылы Могилев, Курск, Воронеж және Минск губернаторлықтарының украин тілінде сөйлейтін бөліктерін қоса алған, әкімшілік бөлімшелерге айналды. 1920 жылы Кеңес-украин соғысы аяқталғаннан кейін, большевиктер оларды Украина КСР-інің құрамына енгізді. Совет Украинасы 12 губернаторлыққа қайта ұйымдастырылды, олар 1922 жылы Кеңес Одағы құрылғаннан кейін тоғызға дейін азайтылды, ал 1925 жылы округтармен алмастырылды. Бұрынғы Австро-Венгрия империясы аумағындағы Батыс Украина Халық Республикасы губернаторлықтарға бөлінбеді және 1920 жылдан 1939 жылғы Кеңес Одағының басқындығына дейін Екінші Польша Республикасының құрамына қосылды.

Басқа қолданыстар

Бұл сөздің тағы бір мағынасы бар, себебі ол 1917 жылға дейін Литвадағы бір типті иеліктерді білдірген.