Кіріспе
Зомба – Малавидің оңтүстігіндегі Шаир таулы аймағында орналасқан қала. Бұл Малавидің бұрынғы астанасы. Ол алдымен Британдық Орталық Африканың, содан кейін 1964 жылы Малави құрылғанға дейін Ньясаленд протекторатының астанасы болды. Зомба 1974 жылға дейін Малавидің алғашқы астанасы болды, содан кейін Лилонгве астана болды. Парламент одан да ұзақ, 1994 жылға дейін қала тұрды. Қала британдық отарлық сәулетімен және әсем Зомба платосының етегінде орналасқандығымен әйгілі. Зомба Малави университетінің Канцлер колледжіне де үйінді.
Тарих
Қаланың британдық отаршылдық кезеңі ескі ғимараттар мен үйлердің архитектурасында көрініс береді. Зомба бір кезде Малавидегі шетелдіктердің бас орталығы болған. Оның мәдени құрамына британдық темекі фермерлері, голланд, неміс және АҚШ елшілері кірген. Британдықтар сонымен қатар сэр Гарри Джонстон атындағы бастауыш мектебін ашты. "Зомба гимназиясы" клубы бұрын шетелдіктер қауымдастығының әлеуметтік өмірінің орталығы болған. Дегенмен, соңғы жылдары клубтың сыртқы түрі мен беделі төмендеп барады. 1960 жылдары бас бармен Шадрак "Зомба гимназиясы" клубында Малави рок-шандиін жасаған. Ескі парламент ғимаратының қасында британдықтар құрған ботаникалық бақ пен қала орталығындағы гольф алаңы орналасқан. Қаланың оңтүстік жағындағы М1 тас жолының бойында Корольдің Африкалық Жатқырларына арналған ескерткіш тұрғызылған. Британдық билік тұсында Зомба Британдық Орталық Африканың, кейін Ньясаленд протекторатының астанасы болды. 1964 жылдан 1975 жылға дейін тәуелсіз Малавидің астанасы ретінде қызмет етті.
Экономика
Зомба – айналасындағы аймақтың темекі және сүт шаруашылықтарының орталығы, сонымен қатар күріш, жүгері (макузи), балық және жұмсақ ағаштар өндіріледі. Ағаш жақын орналасқан үстірттен алынады. Қала орталығында базар бар, онда айналасындағы ауылдардың шаруалары өз өнімдерін, қолданылған киімдер мен негізгі тұтыну тауарларын сатады. Малави және Чильва көлдерінен алынған таза және кептірілген балық та сатылады. Автобус станциясының жанында Peoples Trading Company, Metro және Shoprite сияқты жергілікті супермаркеттер орналасқан. Көптеген, негізінен үнді және қытай иелеріндегі дүкендерде импортталған киімдер, электр құралдары, велосипедтер және басқа да қажетті тауарлар сатылады. M1 тас жолы бойында бірнеше жанармай құю станцияларын кездестіруге болады. Малави Ұлттық Банкі, NBS жинақ банкі, Standard Bank және Opportunity Bank International, сондай-ақ Малави поштасының қалада филиалдары бар. Зомба ауруханасы маңызды жұмыс беруші және елдегі ең ірі ауруханалардың бірі. Зомба орталық түрмесі 1935 жылы салынған және Малавидегі жалғыз ең жоғары қауіпсіздік деңгейіне ие түрме.
Туризм
Зомбаның басты көрікті жері – Зомба үстірт. Мұнда тауға шығу, атпен саяхаттау, құстарды қадағалау, балық аулау және тау велосипедімен жүру сияқты әрекеттер ұсынылады. Үстірттің шетінде орналасқан Ку Чаве қонақ үйі – аймақтағы ең жайлы қонақ үй. Туристер ағаш үйлерде тұруға немесе форель шаруашылығында кемпинг жасауға мүмкіндік алады. Қала ішінде екі бюджеттік хостел және қарапайымнан орташа деңгейге дейін әртүрлі жатақханалар қонақтарға есік жабады. Сонымен қатар, қолөнер базарларында жергілікті шеберлер жасаған сувенирлерді табуға болады.
Малави университеті
Малави университетінің құрамындағы ең ірі колледж – Канцлер колледжі Зомба қаласында орналасқан. Колледж бес факультеттен тұрады: Гуманитарлық факультет, Табиғат ғылымдары факультеті, Құқық факультеті, Әлеуметтік ғылымдар факультеті және Педагогикалық факультет.
Сэр Гарри Джонстон халықаралық бастауыш мектебі
Сэр Гарри Джонстон атындағы халықаралық мектеп 1958 жылдан бері халықаралық және жергілікті қоғамға қызмет етіп келеді. Бастауыш мектеп жеті сыныптан (дайындау сыныбынан 6-шы сыныпқа дейін) тұрады, ал орта мектеп үш сыныптан және ғылыми зертханадан құралған. Екі мектептің де пайдалануына кең, көп мақсатты зал бар. Мектеп аумағында бассейн, футбол және нетбол алаңы, баскетбол алаңы, кросс-трек, ойын алаңы және балалар саябағы орналасқан. Оқу жоспары бастауыш мектептерде Ұлыбританияның Ұлттық оқу жоспарына, ал орта мектептерде Кембридж оқу жоспарына негізделген, бірақ мазмұны мектеп оқушыларының қажеттіліктеріне бейімделген. Мектеп Калимбука көшесінде орналасқан. Онда түрлі ұлт өкілдері оқиды, оқушылардың шамамен 80% малавиліктер. Мектеп коммерциялық емес және ата-аналар қоғамы сайлаған сенімділер кеңесі басқарады. Мектеп бассейні әр жылдың қыркүйек айынан мамыр айына дейін жалпы пайдалануға ашық.
Зомба католик орта мектебі
Ескі астана қаласының орталығынан шамалы алыстықта орналасқан бұл мектеп 1942 жылы католик шіркеуі құрған, мемлекеттік қаржымен қаржыландырылатын оқу орны. Мектеп аумағында Маристер бауырларының қауымы орналасқан және олар оқыту процесіне көмектеседі. Мемлекеттік қаржыландыруға қарамастан, оқушылар оқу ақысын төлеуге міндетті (2017 жылғы мәлімет бойынша семестрлік төлем 107 000 МК құрайды), себебі олар кампуста тұрады және жатақ төлемін төлеуі тиіс. Бұл мектеп Малавидегі ең жақсы мемлекеттік мектептердің бірі болып саналады және оған түсу үшін бәсекелестік өте жоғары. Мектепте шамамен 600 оқушы, 30 мұғалім және бірнеше әкімшілік қызметкер жұмыс істейді. Ол сонымен қатар Box 2 және BOCCO (Батыл және Ынтымақтастық ұлдары) деген аттармен де белгілі.
Зомба теологиялық колледжі
Зомба теологиялық колледжі 1977 жылы құрылған және Блантайр, Ливингстония, Нхома, Хараре және Замбия синодтарының бес бірлестігі басқарады, сонымен қатар Малави университетінің теология факультетімен тығыз байланыста жұмыс істейді.
География
Зомба үстірт – Зомбаның ең танымал белгісі. Оның кейбір бөліктері 1800 метрге дейін көтеріліп, Африка жәнібегі мен Виддрингтония және басқа да аралас өсімдіктермен жабылған кең алқаптарды қамтиды. Үстірттің жоғарғы жағы өзендермен тізіліп, сарқырамалармен және тыныш көлдермен көмкерілген. Үстіртке дейін жаяу серуендеу – танымал туристік әрекет. Үстірттен солтүстікке қарай Чилу көлін, оңтүстік-шығысқа қарай Муланже тауын, ал батысқа қарай Шир өзенін көруге болады. Мұкулузи өзені үстірттен басталып, қаладан өтеді.
Фауна
Құс – ақ қанатты апалис (Apalis chariessa) – Мулкузи өзені бойындағы мәңгі жасыл орманнан көрілді. Табиғатта олардың бар болғаны 50 жұбы қалған деп есептеледі. Шығыс жұмыртқа жегіш жылан (Dasypeltis medici medici) табылған, және бірнеше мысалы тіркелді, оның ішінде 112 см-лік бір данасы да бар.
Көлік
Зомбаға жетудің ең оңай жолы – М3 тас жолы арқылы Блантайрден шағын автобуспен немесе таксимен бару. Зомба мен Блантайр арасындағы тас жол 2012–2015 жылдары жаңартылып, күрделі жөндеуден өтті. Лилонгвеге және одан "The Smart" автобусымен жүруге болады; бұл күнделікті қызмет, жол бойында небары бірнеше аялдама бар. Зомбадан сағат 6:30-да, ал Лилонгведен сағат 12:30-да кетеді. Ұлттық автобус қызметімен қатар жеке шағын автобустар Зомбаны Ливондемен (1 сағат, 1500 теңге), Мангочимен (2,5 сағат, 3500 теңге), Балакамен, Лилонгвемен және Малави көлімен байланыстырады. Кейп Маклирге (4 сағат, 6500–7000 теңге) Ливонде, Мангочи және Маймыл шығанағы арқылы баруға болады. Жүк көліктері мен пикаптар жолаушыларды Фаломбеге тасымалдайды. Мұланжеге шағын автобуспен Лимбеге дейін барып, содан Мұланжеге ауысу керек. Ең жақын әуежай – Чилека халықаралық әуежайы, Блантайр, Зомбадан оңтүстікке қарай 75 шақырым қашықтықта орналасқан. Лилонгведегі Лилонгве халықаралық әуежайы Зомбадан 4 сағаттық жерде. Қала ішіндегі қоғамдық көлік шағын автобустар мен таксилермен ұйымдастырылған (қала ішінде саяхаттау үшін шамамен 2000 теңге; тауға көтерілу үшін 6000 теңге). Дегенмен, велосипедпен және жаяу жүру – ең көп қолданылатын көлік түрлері. Велосипедтерді қала ішінде жалдап алып, таудың айналасын немесе тауға көтерілуге болады.
Бауырлас қалалар
2008 жылдан бері Зомба қаласы Иллинойс штатының Урбана қаласымен бауырлас қала болып келеді.