Кіріспе

Мпумаланга – Оңтүстік Африканың провинциясы. Атауы нгуни тілдерінде «шығыс» немесе тура мағынасында «күннің туатын жері» дегенді білдіреді. Мпумаланга Оңтүстік Африканың шығысында, Эсватини және Мозамбикпен шекаралас орналасқан. Солтүстігінде Лимпопо, батысында Гаутенг, оңтүстік-батысында Эркін Мемлекет, оңтүстігінде Квазулу-Натал провинцияларымен шекарасы бар. Астанасы – Мбомбела. Мпумаланга 1994 жылы Шығыс Трансвааль аймағының бұрынғы бантустандар – Кангване, Квандебеле және Лебова мен Газанкулудың бір бөлігімен біріктірілуі арқылы құрылды. Провинцияның қазіргі шекарасы апартеид соңында ғана қалыптасқан болса да, аймақ пен оның төңірегінің тарихы мыңдаған жылдарға жетеді. Оның тарихының көп бөлігі және қазіргі маңыздылығы – сауда аймағы ретінде.

Колонияға дейінгі дәуір

Мпумаланга аймағындағы археологиялық орындар 1,7 миллион жыл бұрын адамдар мен олардың ата-бабаларының қоныстанғанын көрсетеді. Эсватини шекарасындағы Нгвеньядағы Арыстан үңгірінде кем дегенде 28 000 жыл бұрын Мпумаланга аймағында және оның төңірегінде темір кенін өндірген адамдардың іздері табылды. Тау-кен шахталарынан және сауда тауарларынан алынған мәліметтер, қалайы, мыс, алтын, темір, охра және қола өндірісінің маңызды деңгейде дамығанын көрсетеді. Шамамен 500 жылға жататын Лиденбург бастары – экватордың оңтүстігіндегі Африкадағы ең көне Темір ғасыры өнерінің туындылары және Мпумалангада табылған. Мбомбела маңындағы орыннан алынған мәліметтер 6-дан 17 ғасырға дейінгі ауыл шаруашылығымен айналысқан қоғамдардың болғанын көрсетеді. Мпумаланганың жотасындағы Бокони тас қабырғалы орындары шамамен 1500-1820 жылдар аралығындағы үлкен колонияға дейінгі агропасторальдық қоғамды көрсетеді. Бұл қоғамдар сауда орталықтарына айналып, халық саны артып, орталықтандырылды. Бұл үрдіс Мапуто шығанағындағы португал сауда бекетімен байланыс орнату арқылы күшейді. Педи, Свази және Зулу патшалықтары отарлаушыларға қарсы күшті қарсылық көрсетті. Педилер 1876 жылы бурлармен соғысқа түсті (Секхухуне соғыстарына қараңыз), ал зулулар 1879 жылы британдық отарлаушылармен соғысты (Англо-зулу соғысына қараңыз). Бұл өзара байланысты қақтығыстар Оңтүстік Африкадағы билік тепе-теңдігін отаршылдыққа қарай өзгертуде маңызды рөл атқарды. Оңтүстік Африка соғысы кезінде аймақ маңызды шайқастардың ортасы болды.

Апартеид

1948 жылы Ұлттық партия билікке келгеннен кейін, олардың апартеид саясаты Трансваалдағы қауымдарды ерекшелендірген сегрегацияны күшейтті. Міндетті түрде көшіру саясаты бойынша Оңтүстік Африканың қара нәсілді халқы ақтарға арналған аумақтардан шығарылып, Кангване, Квандебеле, Лебова және Газанкулу сияқты өздеріне бөлінген жерлерге көшірілді. Апартеид режимі өмірдің барлық аспектісін анықтаған қатыгез саясатты жүзеге асырғанда, белсенділер қарсылық көрсетті. 1959 жылы қазіргі Мпумаланганың жоталы даласындағы Бетал қаласы, аймақтағы фермалардағы Оңтүстік Африканың қара жұмысшыларының жұмыс жағдайларына наразылық ретінде апартеидке қарсы тұтынушылардың картоп бойкотының орталығы болды. Аймаққа елдегі және эмиграциядағы жағдайлардың әсері тиді, мысалы, қара санасы, Шарпевилл трагедиясы және 1976 жылғы Совето көтерілісі. 1980 жылдары, қатаң репрессия кезінде, жастар мен еңбек ұйымдары үкіметке қарсы күресті, ал қалалар мен бантустандар саяси тәртіпсіздікке және зорлық-зомбылыққа толы болды. 2001 жылы Машишинг қаласының жанындағы Boomplaats фермасының 1270 гектары Оңтүстік Африкада экспроприацияланған алғашқы ферма атанды.

География

Дракенсбергтің тіктеуі Мпумаланганы батыс жартысына, негізінен жоғары биіктіктегі шалғынды далалардан тұратын Биік далаға және шығыс жартысына бөледі, ол төменгі биіктіктегі субтропикалық Төменгі дала/Бушвельдте орналасқан, көбінесе саванна мекендеу ортасы. Крюгер ұлттық паркінің оңтүстік жартысы осы аймақта орналасқан. Дракенсбергтің көп бөлігінде биіктігі 2000 м-ден аспайды, Мпумаланганың орталық аймағы өте таулы. Бұл аймақтарда альпілік шалғындықтар мен Афромонтана орманның шағын қалталары кездеседі. Төменгі дала салыстырмалы түрде тегіс, арасында тасты тік жарлар шашыраңқы орналасқан. Лебомбо таулары Мозамбикпен шекаралас шығыстағы төменгі тау тізбегін құрайды. Барбертон аймағында жердегі ең көне тау жыныстары табылды; бұл ежелгі жасыл тастар мен метаморфталған граниттер провинцияның оңтүстік-шығысындағы Крокодил өзені тауларын құрайды. Төменгі дала 2 миллиард жылдан астам жасқа ие африкалық кратондық негіз тау жыныстарымен жабылады. Биік даланың көп бөлігі Карро шынжыр тау жыныстарынан тұрады, олар карбон және перм кезеңдерінен кейінгі жасқа ие. Мпумаланга – Мозамбиктің екі провинциясымен (солтүстік-шығыста Газа провинциясы және шығыста Мапуту провинциясы), сондай-ақ Эсватинидің барлық төрт аймағымен (Лубомбо, Ххохо, Манзини және Шиселвени аудандары) шектесетін жалғыз Оңтүстік Африка провинциясы.

Заң және мемлекеттік басқару

Мпумаланга провинциялық заң шығару органы тарапынан басқарылады, ол жабық тізім жүйесі арқылы демократиялық жолмен сайланған 30 заң шығарушыдан тұратын бірпалаталы жүйе. Оңтүстік Африка Конституциясына сәйкес, заң шығарушы орган заңдар қабылдауға, халықтың қатысуын ынталандыруға және бақылауды жүзеге асыруға міндетті. 1994 жылдан бері Африка Ұлттық Конгресі Мпумаланга провинциялық заң шығару органында үстемдік құрып келеді. 2019 жылғы сайлау нәтижесі бойынша Экономикалық Азаттық Жолдастары, Демократиялық Альянс және Азаттық Фронты Плюс заң шығарушы органда оппозициялық партиялар болып табылады.

Қалалық округтер

Мпумаланга провинциясы үш округтік муниципалитетке бөлінген. Округтік муниципалитеттер өз кезегінде 18 жергілікті муниципалитетке бөлінеді:

Ауыл шаруашылығы

Облыстың жер аумағының 68% ауыл шаруашылығына пайдаланылады. Құрғақ Жоғарғы жазық аймағының суық қыстарындағы және ылғалды Төменгі жазық аймағының ыстығы арасындағы климаттық айырмашылықтар әртүрлі ауыл шаруашылығы қызметтеріне мүмкіндік береді. Мпумаланга ондаған жылдар бойы жергілікті және халықаралық нарықтарға жеміс-жидек пен көкөніспен қамтамасыз етіп келеді. Жерден айырылу тарихы салдарынан егістік жерлердің көп бөлігі ақ нәсілділерге тиесілі, алайда жерді қайта бөлу саясаты осы мәселені шешуге бағытталған. Егілетін дақылдарға жүгері, бидай, сорго, арпа, күнбағыс тұқымы, соя, макадамия, жер жаңғағы, қант қамышы, көкөністер, кофе, шай, мақта, темекі, цитрус жемістері, субтропикалық және жапырақты жемістер кіреді. Табиғи жайылымдар Мпумаланганың шамамен 14% -ын құрайды. Басты өнімдер: сиыр еті, қой еті, жүн, құс еті және сүт өнімдері. Облыстағы ауыл шаруашылығы маусымдық, тұрақты және уақытша жұмысшылардың бірлескен еңбегімен дамып келеді. Шаруашылықтардағы жағдайлар әртүрлі, бірақ маусымдық және уақытша жұмысшылар, олардың көп бөлігі жақын орналасқан Мозамбиктан келген мигранттар, тұрақсыздыққа ұшырайды.

Тау-кен өндірісі

Кен байкауы кеңінен жүргізіледі және табылған минералдардың ішінде алтын, платина тобындағы металдар, кварц, хромит, ванадийлі магнетит, күміс қосылған мырыш, сурьма, кобальт, мыс, темір, марганец, қалайы, көмір, андалузит, хризотил асбест, диатомит, әк тас, магнезит, талк және тақта тас бар. Алтын алғаш рет 1883 жылы Аугуст Робертс қазіргі Барбертонды қоршаған тауларда Мпумаланга провинциясында тапқан. Барбертон аймағында бүгінге дейін алтын өндіріледі. Мпумаланга Оңтүстік Африканың көмір өндірісінің 83% құрайды. Оңтүстік Африкадағы көмір тұтынылуының 90% электр энергиясын өндіруге және синтетикалық отын өнеркәсібіне жұмсалады. Көмір электр станциялары көмір кен орындарына жақын орналасқан. Секундадағы (Secunda CTL) көмірді сұйық отынға айналдыру зауыты – елдегі екі көмірден отын өндіру орнының бірі, оны синтетикалық отын компаниясы Sasol басқарады. Мпумаланганың жотасындағы көмір электр станцияларының жоғары концентрациясы осы аймақтың әлемдегі азот диоксидінің ең жоғары деңгейде ластануына себеп болады.

Көрікті жерлер

Мпумаланга туристер арасында танымал. 1898 жылы төмендік аймақтың жануарларын қорғау мақсатында құрылған Крюгер ұлттық паркі – танымал саяхат орны. Басқа да маңызды туристік тартымдарға Судвала үңгірлері және Блайд өзенінің каньоны жатады. Аймаққа тән көптеген іс-шаралар бар, олардың ішінде үлкен секіру, тау және квадроциклдермен саяхаттау, атпен жолдар, өзенде рафтинг және ірі жануарларды қарау. Бұл "Үлкен бес" мекені. Төмендік аймақтағы қалалар: Барбертон, Мбомбела, Уайт Ривер, Саби, Граскоп, Хазивью, Малелейн, Пилигримнің тынысы, Лиденбург және Нкомази. 2008 жылы Мбомбеладан Хазивьюге қарай созылатын Haute Cuisine маршруты құрылды. Lowveld Gourmet Route аймақтағы ең жақсы төрт жоғары деңгейлі мейрамхананы қамтиды. Мейрамханаларға Summerfields Kitchen, Oliver's Restaurant, Orange және Salt кіреді.

Мәдениет

Мпумалангада Свази, Ндебеле, Африкаанс, Тсонга, Зулу, Мапулана, португал және Педи қауымдастықтары сияқты әртүрлі мәдениеттер өкілдік табады. Боцхабелодағы Ндебеле мәдени ауылы – Ндебеле үйлерінің суреттерімен көрмеленген мәдени мұраның танымал орталығы. Ндебеле суретшісі Эстер Махалангу Ндебеле дәстүрлері мен геометриялық өрнектерге негіделген өнер туындылары арқылы халықаралық деңгейде танымал болды. Оңтүстік Африканың белгілі суретшісі Жерар Секото Ботсхабелода дүниеге келген. Рей Фири, Ребекка Малопе және Прети Йенде сияқты көптеген атақты оңтүстік африкалық музыканттар Мпумалангадан шыққан. 2003 жылдан бері Мпумаланганың астанасы Мбомбелада Африкаанс тіліндегі ұлттық өнер фестивалі – Иннибос өтіп келеді. Фестиваль бағдарламасына музыка, комедия, өнер, қолөнер және театр қойылымдары кіреді.

Демография

Мпумаланганың халқы 4 039 939 адамды құрайды (2011 жылғы халық санауы бойынша). Халық тығыздығы шамамен 52,81 адам/км²-ге тең. Халықтың 30% көршілес Эсватини мемлекетінің тілі – сиСвати тілінде сөйлейді, 26% - изизулу, 10,3% - изиндебеле, 10,2% - сепеди және 11,6% - шитсонга тілінде сөйлейді. 2011 жылғы халық санауы мәліметтері бойынша, Мпумаланга халқының шамамен 90,65% қара нәсілді, 7,51% ақ нәсілді, 0,91% аралас нәсілді және 0,69% үнді немесе азиялық нәсілді адамдарды құрайды.