Фиджи Конституциясы 1997: маңызды заң, тарихы, жою себептері. 2009 жылға дейін қолданылды, әскери төңкерістерге байланысты тоқтатылды. Фиджи заңнамасы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1997–2009 жылдар аралығында Фиджидің жоғарғы заңы
1997–2009 supreme law of Fiji
Фиджидің 1997 жылғы Конституциясы 1997 жылы қабылдалғаннан бастап 2009 жылға дейін Фиджидің жоғарғы заңы болды, сол жылы президент Джозефа Илоило оны күштен шығарды деп мәлімдеді. Бұрын, 2000 жылы Джордж Спейт басқарған төңкерістен кейін ол бір нақты уақытқа тоқтатылған болатын.
The 1997 Constitution of Fiji was the supreme law of Fiji from its adoption in 1997 until 2009 when President Josefa Iloilo purported to abrogate it. It was also suspended for a period following the 2000 coup d'état led by George Speight.
Өмірбаян
Фиджи аралдары Республикасының Конституциясы 1997 жылдан бастап қолданысқа енді. Бұл Фиджидің үшінші Конституциясы. Алғашқысы 1970 жылы тәуелсіздік алған кезде қабылданған, бірақ 1987 жылы болған екі әскери төңкерістен кейін күшін жойды. 1990 жылы екінші Конституция қабылданды. Оның премьер-министр лауазымын және Өкілдер палатасындағы басымдықты Фиджинің жергілікті халқына (сол кезде олар халықтың аз бөлігі болғанымен) берген дискриминациялық қағидалары, ел халқының шамамен жартысын құрайтын индофиджилік қауымы үшін өте жағымсыз болды. 1990 жылдардың ортасында үкімет оны қайта жазу қажеттігіне келісті.
The Constitution of the Republic of the Fiji Islands dates from 1997. It is Fiji's third Constitution. The first, adopted in 1970 upon independence, was abrogated following two military coups in 1987. A second constitution was adopted in 1990. Its discriminatory provisions, which reserved the office of Prime Minister and a built in majority in the House of Representatives for indigenous Fijians (although they were at that time a minority of the population) proved very unpopular with the Indo Fijian community, which comprised almost half the country's population, and in the mid 1990s the government agreed that it should be rewritten.
Конституциялық процесс
1995 жылы президент Рату Сэр Камисе Мара үш мүшеден тұратын Конституциялық комиссияны тағайындады. Комиссия құрамына фиджилік Томаси Вакатора, үнді фиджилігі Брай Лал кірді, ал төрағалыққа Жаңа Зеландияның бұрынғы генерал-губернаторы сэр Пол Ривз тағайындалды. Одан кейін 14 айлық кеңесулер өтті. Комиссия 1996 жылдың 6 қыркүйегінде 697 ұсыныстан тұратын есебін президентке ұсынды. Есеп 11 қыркүйекте Сенат пен Өкілдер палатасының бірлескен отырысында Парламентке ұсынылды. Есепті зерттеу үшін екі палатаның өкілдерінен құралған парламенттік комитет құрылды. Сегіз айдан кейін комитет 1997 жылдың 14 мамырында Парламентте жауабын ұсынды, көптеген ұсыныстар мақұлданды. Фиджи президентін сайлау құқығымен қатар, басқа да өкілеттіктерге ие Басшылар кеңесі де маусым айында есепті мақұлдады. 1997 жылғы Конституцияға (өзгерістер) қатысты заң жобасы сол жылдың 3 шілдесінде Өкілдер палатасы, ал 10 шілдеде Сенат тарапынан қабылданды. Президент Мара 1997 жылдың 25 шілдесінде оны заңға қол қойды. Заң 27 шілдеден бастап күшіне енді. Оның шарттарына сәйкес, фиджиліктер Өкілдер палатасындағы кепілді көпшіліктен және премьер-министр лауазымына монополиядан бас тартты, бірақ оның орнына жердің көп бөлігіне меншік құқығы конституцияда бекітілді. Олардың құқықтары Басшылар кеңесі институционалдығы арқылы да қорғалды, кеңес президентті және 32 сенатордың 14-ін сайлау өкілеттігін сақтап қалды. 1997 жылғы Конституция сексуалдық бағдарға негізделген кемсітушілікке қарсы қорғауды нақты бекіткен екінші ұлттық Конституция болды (38-бап). Алғашқысы 1996 жылы Оңтүстік Африка Конституциясы болды.
In 1995, President Ratu Sir Kamisese Mara appointed a three member Constitutional Review Commission. The commissioners were Tomasi Vakatora, an ethnic Fijian, and Brij Lal, an Indo Fijian, with Sir Paul Reeves, a former Governor General of New Zealand, as chairman. Fourteen months of consultations followed. The Commission finally presented its report, containing 697 recommendations, to the President on 6 September 1996. The report was subsequently tabled in Parliament, at a joint sitting of the Senate and the House of Representatives, on 11 September. A parliamentary committee, composed of members of both chambers, was established to study the report. Eight months later, the committee tabled its response in Parliament on 14 May 1997, endorsing most of the recommendations. The Great Council of Chiefs, a powerful gathering of mainly high chiefs which, among other prerogatives, elects the President of Fiji, also endorsed the report in June. The Constitution (Amendment) Bill 1997 was passed by the House of Representatives on 3 July that year, and by the Senate on 10 July. President Mara signed it into law on 25 July 1997. It took effect from 27 July. Under its provisions, ethnic Fijians agreed to give up their guaranteed majority in the House of Representatives and their monopoly on the Prime Minister's office, but in return, their ownership of most of the land was written into the constitution. Their rights were also protected by institutionalising of the Great Council of Chiefs, which retained its power to elect the President and 14 of the 32 Senators. The 1997 constitution was only the second national constitution to explicitly protect against discrimination based on sexual orientation (section 38). The first one was South Africa's in 1996.
2000 және 2006 жылғы төңкерістер, 2009 жылғы күшін жою
1997 жылғы конституция Джордж Спейт бастаған азаматтық төңкерісті бейтараптандыру үшін қарсы төңкеріс ұйымдастырған коммодор Франк Байнимарама тарапынан жойылды, одан кейін Уақытша әскери үкімет құрылды. Бірақ, қараша айындағы Жоғарғы Сот шешімі конституцияны қайта жандандырды, және 2001 жылдың қыркүйек айында осы конституция негізінде жаңа парламенттік сайлаулар өтті. 2006 жылдың 5 желтоқсанында әскерилер үкіметті тағы да құлатты. Коммодор Байнимарама, мемлекет басшысы міндетін тағы да атқарып отырған ол, конституцияның күшінде қалатынын мәлімдеді, бірақ 17 желтоқсанда "соңғы шара ретінде" билікті басып алуға қатысқан әскерилерді қудалаудан қорғаудың басқа жолы табылмайтын жағдайда оны жою мүмкін екенін айтты. 2009 жылғы сәуірдегі дағдарыста президент Жозефа Илоило конституцияны күштен шығарды және Апелляциялық сот 2006 жылдан бергі әскери үкіметтің заңсыз екенін мәлімдегеннен кейін барлық судьяларды қызметтен босатып жіберді.
The 1997 constitution was abrogated by Commodore Frank Bainimarama, who organised a counter coup to neutralise a civilian coup d'état led by George Speight, and subsequently formed an Interim Military Government. A Supreme Court decision in November, however, reinstated the constitution, and new parliamentary elections under it were held in September 2001. On 5 December 2006, the Military again overthrew the government. Commodore Bainimarama, who once again became acting Head of State, stated that the Constitution would remain in effect, but said on 17 December that "as a last resort", it could be abrogated if no other way could be found to ensure immunity from prosecution for soldiers involved in the takeover. In the April 2009 crisis, President Josefa Iloilo suspended the Constitution and dismissed all judges after the Court of Appeal ruled the military government from 2006 illegal.
Құжат
Фиджи Конституциясы он жеті тараудан тұрады. Оң жақтағы көрсеткіште олардың мазмұнын, түсіндірмесін, тарихи аясын, сондай-ақ оларды енгізу себептерін қамтитын мақалаларға сілтемелер бар. Ағымдағы даулы мәселелер де көрсетілген.
The Fijian Constitution comprises seventeen chapters. The links in the index on the right are to articles summarising their contents, along with the interpretation and the historical background, including reasons for their provision. Ongoing controversies are also noted.
Түзетулер
2005 жылдың қыркүйек айының соңында үкімет Конституцияға түзетулер енгізу үшін заң қабылдады, осылайша парламентарийлер мен басқа да жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлер провинциялық кеңестерге, Фиджи істері жөніндегі кеңеске немесе Басшылар кеңесіне мүше болып кіруге мүмкіндік алады. Премьер-министр Лайсения Карасе Өкілдер палатасына, оппозициялық Фиджи еңбек партиясы 2003 жылғы Таналоа келіссөздерінде қолдаған түзетулердің қажеттілігін айтты, бұл түзетулер халықтың қалауынша басшылардың бірнеше лауазымды бірдей атқаруына мүмкіндік береді. 2005 жылы бірнеше белгілі тұлғалар саясаткерлердің басқа мемлекеттік қызметтерді атқаруына конституциялық тыйым салудан зардап шекті. Олардың ішінде Буребасага конфедерациясының Бас басшысы Ро Теймуму Кепа болды, ол Өкілдер палатасының мүшесі және Министрлер кабинетінің мүшесі болуымен үйлесімсіз деп танылған Рева провинциялық кеңесінің төрағалық лауазымынан бас тартуға міндетті болды. Еңбек партиясы 2003 жылы түзетулерге келіскенімен, қазір оларға қарсы шығатынын мәлімдеді. FLP қарапайым көпшілікпен қабылдануы мүмкін татуласу, төзімділік және бірлік туралы заң сияқты басқа да үкіметтік заңдарға қарсы күресіп келеді, және екі палатада да үштен екі көпшілік дауыс талап ететін осы түзетулерге қарсылық білдіру ниеті, үкіметті Біртұтас заң туралы келіссөздерге баруға мәжбүрлеу үшін жасалған амал болуы мүмкін деп саналады.
At the end of September 2005, the government introduced legislation to amend the Constitution so as to allow parliamentarians and other senior government officials to serve as members of Provincial Councils, the Fijian Affairs Board, or the Great Council of Chiefs. Prime Minister Laisenia Qarase told the House of Representatives that the amendments, to which the Opposition Fiji Labour Party had agreed at the Tanaloa Talks in 2003, were necessary to allow chiefs to hold multiple positions if their subjects so wished. In 2005, several prominent figures were affected by the constitutional ban on politicians holding other public offices. These included Ro Teimumu Kepa, the Paramount Chief of the Burebasaga Confederacy, who was required to relinquish her chairmanship of the Rewa Provincial Council, which was deemed to be incompatible with her position as a member of the House of Representatives and as a Cabinet Minister. Even though the Labour Party agreed to the amendments in 2003, it has indicated that it will oppose them now. The FLP is bitterly opposed to other government legislation, such as the Reconciliation, Tolerance, and Unity Bill which may be passed with a simple majority, and it is thought that its stated intention to oppose these amendments, which require a two thirds majority in both houses, may be a ploy to force the government to negotiate on the Unity Bill.
2013 жылға арналған жаңа Конституция
2009 жылдың шілдесінде Конституцияның сәуір айында күші тоқтатылғаннан кейін, уақытша премьер-министр Вореке Байнимарама Фиджиде 2013 жылға қарай жаңа Конституция – оның төртіншісі болады деп жариялады. Ол сайлау жүйесіндегі этникалық принципке негізделген қағидаларды жоюды көздеді. Дауыс беру жасы 18-ге төмендетіледі, ал Парламенттегі орын саны, сондай-ақ "Сенаттың қажеттігі" дайындық кезеңінде қарастырылады. Жаңа Конституция "Өзгеріс, бейбітшілік және прогресс үшін халық хартиясынан" және саяси партиялар, үкіметтік емес ұйымдар мен қатардағы азаматтармен жүргізілген "көп ауқымды" кеңесулердің нәтижесінде жасалады.
In July 2009, following the suspension of the Constitution in April, interim Prime Minister Voreqe Bainimarama announced that Fiji would have a new Constitution—its fourth—by 2013. It would remove the ethnic based provisions of the electoral system. The voting age would be lowered to 18, and the number of seats in Parliament, as well as the "need for a Senate", would be reviewed during the preparatory phase. The new Constitution would derive from the People's Charter for Change, Peace and Progress, and from "extensive" consultations with political parties, non governmental organisations and ordinary citizens.