Жануарлар мен өсімдіктер әлемінің түрлілігі мен өзгергіштігі

Биологиялық әртүрлілік – Жердегі өмірдің түрлілігі. Genetik, түрлер, экожуйе деңгейлерінде өлшенеді. Тропикте әртүрлілік жоғары, себебі жылы климат.

26 мин оқу

100%

Дереккөз: Biodiversity — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Өмір түрлерінің әртүрлілігі мен өзгермелілігі

Биологиялық әртүрлілік (немесе биологиялық түрлердің алуандығы) – Жер бетіндегі тіршіліктің әртүрлілігі мен өзгермелілігі. Оны әртүрлі деңгейде өлшеуге болады. Мысалы, генетикалық өзгергіштік, түрлердің алуандығы, экожүйелердің алуандығы және филогенетикалық әртүрлілік бар. Жер бетіндегі әртүрлілік те тепе-тең таралмаған. Экваторға жақын аймақтағы жылы климат пен жоғары бастапқы өнімділіктің нәтижесінде тропиктерде көбірек. Тропикалық орман экожүйелері Жер бетінің бестен бір бөлігін ғана алып жатыр, бірақ әлемдегі түрлердің шамамен 50%-ын қамтиды. Теңіз және құрлықтағы таксондарда түрлердің алуандығы бойынша ендік градиенттер байқалады. Жерде өмір пайда болғаннан бері алты ірі жаппай жойылу және бірнеше ұсақ оқиғалар биологиялық әртүрліліктің күрт төмендеуіне әкелді. Фанерозой эоны (соңғы 540 миллион жыл) кембрийлік жарылыс арқылы биологиялық әртүрліліктің жылдам өсуімен сипатталады. Осы кезеңде көпжасушалы филумдардың көпшілігі алғаш рет пайда болды. Келесі 400 миллион жыл ішінде биологиялық әртүрліліктің қайта-қайта жоғалуы орын алды. Бұл оқиғалар жаппай жойылу оқиғалары ретінде жіктеледі. Көмір дәуірінде жаңбырлы ормандардың құлауы өсімдіктер мен жануарлардың көптеп жойылуына әкелді. Перм-триас жойылу оқиғасы, 251 миллион жыл бұрын болған, ең ауыр оқиға болды; омыртқалылардың қалпына келуіне 30 миллион жыл уақыт кетті. Соңғысы – креда-палеоген жойылу оқиғасы 65 миллион жыл бұрын болды. Бұл кезеңге басқаларға қарағанда көбірек назар аударылды, себебі ол құс емес динозаврлардың жойылуына әкелді. Адамның қызметі биологиялық әртүрліліктің жоғалуына және генетикалық әртүрліліктің азаюына соқтырды. Бұл процеске көбінесе голоцендік жойылу немесе алтыншы жаппай жойылу деп аталады. Мысалы, 2007 жылы барлық түрлердің 30%-ға дейін 2050 жылға қарай жойылып қалуы мүмкін деп есептелді. 1967 жылы Реймонд Ф. Дасман өзінің «Ерекше ел» атты кітабында табиғатты қорғаушылардың қорғауы керек тірі табиғаттың байлығын сипаттау үшін биологиялық әртүрлілік терминін қолданды. 1974 жылы Джон Терборг табиғи әртүрлілік терминін енгізді. 1980 жылы Томас Лавджой биологиялық әртүрлілік терминін ғылыми қауымдастыққа кітап арқылы таныстырды. Ол тез арада кеңінен қолданыла бастады. 1985 жылы Эдвард О. Уилсонның айтуынша, В.Г. Розен биологиялық әртүрлілік терминінің қысқартылған түрін – «biodiversity» ойлап тапты: «Биологиялық әртүрлілік жөніндегі ұлттық форумды Уолтер Г. Розен ұйымдастырды. Доктор Розен жобаның жоспарлау кезеңдерінің барлығында NRC/NAS-тің өкілі болды. Сонымен қатар, ол «biodiversity» терминін енгізді». 1985 жылы Лора Танглидің «Жердің биотасын сақтаудың жаңа жоспары» атты мақаласында «biodiversity» термині пайда болды. 1988 жылы «biodiversity» термині алғаш рет жарияланды. 1988 жылдан қазіргі уақытқа дейін Біріккен Ұлттар Ұйымының Қоршаған орта бағдарламасы (БҰҰЖЖ) биологиялық әртүрлілік жөніндегі сарапшылар тобы 1988 жылдың қарашасынан бастап жұмыс істеді, нәтижесінде 1992 жылдың мамырында Биологиялық әртүрлілік туралы конвенцияның жобасы жарияланды. Осы уақыттан бері биологиялық әртүрліліктің жоғалуына жаһандық саяси жауаптарды талқылау үшін тараптардың конференциясы (ТОС) 15 рет өткізілді. Соңғысы – 2022 жылы Канаданың Монреаль қаласында өткен 15-ші конференция.

Biodiversity (or biological diversity) is the variety and variability of life on Earth. It can be measured on various levels. There is for example genetic variability, species diversity, ecosystem diversity and phylogenetic diversity. Diversity is not distributed evenly on Earth. It is greater in the tropics as a result of the warm climate and high primary productivity in the region near the equator. Tropical forest ecosystems cover less than one fifth of Earth's terrestrial area and contain about 50% of the world's species. There are latitudinal gradients in species diversity for both marine and terrestrial taxa. Since life began on Earth, six major mass extinctions and several minor events have led to large and sudden drops in biodiversity. The Phanerozoic aeon (the last 540 million years) marked a rapid growth in biodiversity via the Cambrian explosion. In this period, the majority of multicellular phyla first appeared. The next 400 million years included repeated, massive biodiversity losses. Those events have been classified as mass extinction events. In the Carboniferous, rainforest collapse led to a great loss of plant and animal life. The Permian–Triassic extinction event, 251 million years ago, was the worst; vertebrate recovery took 30 million years. The most recent, the Cretaceous–Paleogene extinction event, occurred 65 million years ago. This period has attracted more attention than others because it resulted in the extinction of the non avian dinosaurs. Human activities have lead to an ongoing biodiversity loss and an accompanying loss of genetic diversity. This process is often referred to as Holocene extinction, or sixth mass extinction. For example, it was estimated in 2007 that up to 30% of all species will be extinct by 2050. 1967 – Raymond F. Dasmann used the term biological diversity in reference to the richness of living nature that conservationists should protect in his book A Different Kind of Country. 1974 – The term natural diversity was introduced by John Terborgh. 1980 – Thomas Lovejoy introduced the term biological diversity to the scientific community in a book. It rapidly became commonly used. 1985 – According to Edward O. Wilson, the contracted form biodiversity was coined by W. G. Rosen: "The National Forum on BioDiversity was conceived by Walter G. Rosen Dr. Rosen represented the NRC/NAS throughout the planning stages of the project. Furthermore, he introduced the term biodiversity". 1985 – The term "biodiversity" appears in the article, "A New Plan to Conserve the Earth's Biota" by Laura Tangley. 1988 – The term biodiversity first appeared in publication. 1988 to Present – The United Nations Environment Programme (UNEP) Ad Hoc Working Group of Experts on Biological Diversity in began working in November 1988, leading to the publication of the draft Convention on Biological Diversity in May 1992. Since this time, there have been 15 Conferences of the Parties (COPs) to discuss potential global political responses to biodiversity loss. Most recently COP 15 in Montreal, Canada in 2022.

Қазіргі кездегі биологиялық әртүрліліктің жоғалуы

Өткен ғасырда биологиялық әртүрліліктің төмендеуі күшейіп байқалды. 2007 жылы барлық түрлердің 30%-ға дейін 2050 жылға қарай жойылып қалуы мүмкін деген есеп берілді. Олардың ішінде белгілі өсімдік түрлерінің сегізден бір бөлігі жойылу қаупінде тұр. Жыл сайын шамамен 140 000 түрге дейін жетеді (түрлердің ареалдық теориясына негізделген). Бұл көрсеткіш экологиялық тұрақты емес тәжірибені көрсетеді, өйткені жыл сайын аз ғана түр пайда болады. Қазіргі кезде түрлердің жоғалу қарқыны адамзат тарихындағы кез келген кезеңнен асып түседі, жойылу қарқыны табиғи жойылу қарқынынан жүздеген есе жоғары, және алдағы жылдары одан да артуы күтілуде. 2012 жылы кейбір зерттеулер барлық сүтқоректілердің 25%-ы 20 жыл ішінде жойылып кетуі мүмкін екенін көрсетті. Дүниежүзілік жабайы табиғат қорының 2016 жылғы зерттеуіне сәйкес, планета 1970 жылдан бері биологиялық әртүрлілігінің 58%-ын жоғалтты. "Жануарлар дүниесіндегі сүтқоректілер, құстар, бауырымен жорғалаушылар, қосмекенділер мен балықтар саны 40 жыл бұрынғыдан шамамен жартысына азайды", - делінген "Жануарлар дүниесі туралы есепте". Бұл санның 39%-ы құрлықтағы жабайы жануарлардың жойылуына, 39%-ы теңіздегі жабайы жануарлардың жойылуына және 76%-ы тұщы су жабайы жануарлардың жойылуына байланысты. Биологиялық әртүрлілік ең көп Латын Америкасында 83 пайызға төмендеді. Жоғары кірісті елдерде биологиялық әртүрлілік 10%-ға өсті, бірақ төмен кірісті елдердегі жоғалу осыны теңдестірді. Бұл жоғары кірісті елдердің төмен кірісті елдерге қарағанда экологиялық ресурстарды бес есе көп пайдалануына қарамастан, бай елдердің кедей елдерге ресурстарды тозуды аутсорсингтеу процесінің нәтижесі ретінде түсіндірілді, олар ең үлкен экожүйелік шығындарды көреді. PLOS One журналында 2017 жылы жарияланған зерттеуде Германиядағы жәндіктердің биомассасы соңғы 25 жылда үштен екі бөлігіне азайғаны анықталды. Сюссекс университетінің профессоры Дейв Гулсон олардың зерттеуі адамдардың "өмірдің көптеген түрлері үшін жерді жарамсыз етуге айналып келе жатқанын және қазіргі уақытта экологиялық Армагеддонға бет алғанын" көрсеткенін айтты. "Егер біз жәндіктерді жоғалтсақ, онда бәрі құлап кетеді". 2020 жылы Дүниежүзілік жабайы табиғат қоры "биологиялық әртүрлілік адамзат тарихында бұрын-соңды болмаған қарқынмен жойылуда" деген есеп жариялады. Есепте 1970-2016 жылдары зерттелген түрлердің 68%-ы жойылғаны айтылды. Бақыланатын 70 000 түрдің 48%-ы адамның әрекетінен (2023 жылы) азайып барады, ал тек 3%-ы ғана өсіп келеді. Биологиялық әртүрліліктің төмендеу қарқыны қазіргі алтыншы жаппай құрып кету кезеңінде бұрынғы бес жаппай құрып кету оқиғаларындағы жоғалу қарқынымен сәйкес келеді немесе одан да жоғары. Биологиялық әртүрліліктің жоғалуы, шын мәнінде, "Антропоценнің ең маңызды көріністерінің бірі" (1950-ші жылдардан бастап) болып табылады; биологиялық әртүрліліктің үздіксіз төмендеуі адам өркениетінің өмір сүруіне "бұрын-соңды болмаған қауіп" құрайды. Бұл азаюға негізінен адамның әсері, әсіресе мекендеу ортасының жойылуы себепші. Биологиялық әртүрліліктің жоғалуы экожүйелік тауарлар мен қызметтерді қамтамасыз ететін табиғи капиталдың жоғалуына әкеледі. Қазіргі кезде түрлер бастапқы деңгейден 100-1000 есе жоғары жылдамдықпен жойылып жатыр, ал құрып кету қарқыны артып келеді. Бұл процесс Жердегі тіршіліктің тұрақтылығын және бейімделу қабілетін жояды. 2006 жылы көптеген түрлер ресми түрде сирек кездесетін, жойылып бара жатқан немесе қауіп төндіретін түрлерге жатқызылды; сонымен қатар, ғалымдар ресми түрде танылмаған миллиондаған түрлердің де қауіп төндіріп отырғанын есептейді. Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) Қызыл тізімінің критерийлерін қолдану арқылы бағаланған 40 177 түрдің шамамен 40 пайызы қазір жойылу қаупі төнген түрлер ретінде саналады - барлығы 16 119. 2022 жылдың соңына қарай 9251 түр IUCN-ның құрып кету қаупі бар түрлерінің қатарына енді. Көптеген ғалымдар және IPBES-тің Биологиялық әртүрлілік және экожүйелік қызметтер жөніндегі жаһандық бағалау есебі бойынша, адам халқының өсуі және шамадан тыс тұтыну осы төмендеудің негізгі факторлары болып табылады. Алайда басқа ғалымдар бұл зерттеуді сынға алып, "экспортқа арналған тауарлардың өсуіне" байланысты мекендеу ортасының жойылуы басты себепші болып отыр дейді. Алайда кейбір зерттеулер ауыл шаруашылығын кеңейту үшін мекендеу ортасын жою және жануарлар дүниесін шамадан тыс пайдалану климаттың өзгеруінен гөрі, қазіргі кездегі биологиялық әртүрліліктің жоғалуының маңызды себептері екенін көрсетті.

During the last century, decreases in biodiversity have been increasingly observed. It was estimated in 2007 that up to 30% of all species will be extinct by 2050. Of these, about one eighth of known plant species are threatened with extinction. Estimates reach as high as 140,000 species per year (based on Species area theory). This figure indicates unsustainable ecological practices, because few species emerge each year. The rate of species loss is greater now than at any time in human history, with extinctions occurring at rates hundreds of times higher than background extinction rates. and expected to still grow in the upcoming years. As of 2012, some studies suggest that 25% of all mammal species could be extinct in 20 years. In absolute terms, the planet has lost 58% of its biodiversity since 1970 according to a 2016 study by the World Wildlife Fund. The Living Planet Report 2014 claims that "the number of mammals, birds, reptiles, amphibians, and fish across the globe is, on average, about half the size it was 40 years ago". Of that number, 39% accounts for the terrestrial wildlife gone, 39% for the marine wildlife gone and 76% for the freshwater wildlife gone. Biodiversity took the biggest hit in Latin America, plummeting 83 percent. High income countries showed a 10% increase in biodiversity, which was canceled out by a loss in low income countries. This is despite the fact that high income countries use five times the ecological resources of low income countries, which was explained as a result of a process whereby wealthy nations are outsourcing resource depletion to poorer nations, which are suffering the greatest ecosystem losses. A 2017 study published in PLOS One found that the biomass of insect life in Germany had declined by three quarters in the last 25 years. Dave Goulson of Sussex University stated that their study suggested that humans "appear to be making vast tracts of land inhospitable to most forms of life, and are currently on course for ecological Armageddon. If we lose the insects then everything is going to collapse." In 2020 the World Wildlife Foundation published a report saying that "biodiversity is being destroyed at a rate unprecedented in human history". The report claims that 68% of the population of the examined species were destroyed in the years 1970 – 2016. Of 70,000 monitored species, around 48% are experiencing population declines from human activity (in 2023), whereas only 3% have increasing populations. Rates of decline in biodiversity in the current sixth mass extinction match or exceed rates of loss in the five previous mass extinction events in the fossil record. Biodiversity loss is in fact "one of the most critical manifestations of the Anthropocene" (since around the 1950s); the continued decline of biodiversity constitutes "an unprecedented threat" to the continued existence of human civilization. The reduction is caused primarily by human impacts, particularly habitat destruction. Loss of biodiversity results in the loss of natural capital that supplies ecosystem goods and services. Species today are being wiped out at a rate 100 to 1,000 times higher than baseline, and the rate of extinctions is increasing. This process destroys the resilience and adaptability of life on Earth. In 2006, many species were formally classified as rare or endangered or threatened; moreover, scientists have estimated that millions more species are at risk which have not been formally recognized. About 40 percent of the 40,177 species assessed using the IUCN Red List criteria are now listed as threatened with extinction—a total of 16,119. As of late 2022 9251 species were considered part of the IUCN's critically endangered. Numerous scientists and the IPBES Global Assessment Report on Biodiversity and Ecosystem Services assert that human population growth and overconsumption are the primary factors in this decline. However, other scientists have criticized this finding and say that loss of habitat caused by "the growth of commodities for export" is the main driver. Some studies have however pointed out that habitat destruction for the expansion of agriculture and the overexploitation of wildlife are the more significant drivers of contemporary biodiversity loss, not climate change.

Тарату

Биологиялық әртүрлілік біркелкі таратылмаған, керісінше, ол бүкіл әлемде, сондай-ақ аймақтар мен маусымдарда үлкен айырмашылықтарды көрсетеді. Басқа факторлармен қатар, барлық тірі организмдердің (биотаның) әртүрлілігі температураға, жауын-шашынға, биіктікке, топыраққа, географиялық орналасуына және басқа түрлердің өзара әрекеттесуіне байланысты. Организмдердің, түрлердің және экожүйелердің кеңістікте таралуын зерттеу ғылымы – биогеография. Құрлықтағы биологиялық әртүрлілік мұхиттың биологиялық әртүрлілігінен 25 есе көп болуы мүмкін. Орман Жер бетіндегі биологиялық әртүрліліктің басым бөлігін қамтиды. Сондықтан, әлемдік биологиялық әртүрлілікті сақтау біздің ормандармен қарым-қатынасымыз бен оларды пайдалануымызға тікелей байланысты. 2011 жылы қолданылған жаңа әдіс бойынша Жердегі түрлердің жалпы саны 8,7 миллионға жетеді, оның 2,1 миллионы мұхитта мекендейді деп есептеледі. Дегенмен, бұл бағалау микроорганизмдердің әртүрлілігін толыққанды көрсетпейді. Орманлар амфибиялардың 80 пайызына, құстардың 75 пайызына және сүтқоректілердің 68 пайызына мекен жасайды. Барлық тамырлы өсімдіктердің шамамен 60 пайызы тропикалық ормандарда табылған. Мангровый ормандары көптеген балық және моллюскалар түрлері үшін өсіп-өну ортасын қамтамасыз етеді және теңіз шөптері мен коралды рифтеріне зиян келтіруі мүмкін шөгінділерді тоқтатуға көмектеседі, олар көптеген теңіз түрлерінің тіршілік ету ортасы болып табылады. Орманның биологиялық әртүрлілігі орманның түрі, географиялық орналасуы, климаты және топырағы сияқты факторларға, сондай-ақ адамның пайдалануына қарай айтарлықтай өзгереді.

Шілденең градиенттер

Жалпы алғанда, полюстерден тропиктерге қарай биологиялық әртүрлілік артады. Осылайша, төменгі ендіктердегі жерлер жоғары ендіктердегі жерлерге қарағанда көбірек түрлерге ие. Бұл көбінесе түрлердің әртүрлілігіндегі ендік градиенті деп аталады. Градиентке бірнеше экологиялық факторлар ықпал етуі мүмкін, бірақ олардың көпшілігінің түпкі себебі – экватордағы орташа температураның полюстерге қарағанда жоғары болуы. Құрлықтағы биологиялық әртүрлілік экватордан полюстерге қарай төмендесе де, кейбір зерттеулер бұл ерекшеліктің су экожүйелерінде, әсіресе теңіз экожүйелерінде расталмағанын көрсетеді. Паразиттердің ендік таралуы осы қағиданы қабылдамайды. Сонымен қатар, құрлық экожүйелерінде топырақтың бактериялық әртүрлілігі орташа белдеу климаттық аймақтарда ең жоғары екені көрсетілді және бұл көміртегінің түсуімен және ортаның байланыстылығымен байланысты. 2016 жылы биологиялық әртүрліліктің ендік градиентін түсіндіру үшін балама гипотеза ("фракталды биологиялық әртүрлілік") ұсынылды. Бұл зерттеуде түрлер қорының мөлшері мен экожүйелердің фракталды сипаты осы градиенттің кейбір жалпы үлгілерін анықтау үшін біріктірілді. Бұл гипотеза температураны, ылғалдылықты және жалғыздық негізгі өнімділікті (ЖНӨ) экожүйелік нишаның негізгі айнымалылары және экологиялық гиперкөлемнің осі ретінде қарастырады. Осылайша, фракталды гиперкөлемдерді құруға болады, олардың фракталдық өлшемі экваторға қарай жоғарылап, үшке жетеді.

Биологиялық әртүрлілік аймақтары

Биологиялық әртүрлілік ошағы – эндемикалық түрлердің жоғары деңгейіне ие және мекендеу ортасының қысылуын бастан өткерген аймақ. "Ошақ" термині 1988 жылы Норман Майерспен енгізілген. Ошақтар бүкіл әлемге тарағанмен, көпшілігі орманды аймақтарда орналасқан және тропиктік аймақтарда жиі кездеседі. Бразилияның Атлантикалық орман осындай ошақтардың бірі саналады, онда шамамен 20 000 өсімдік түрі, 1350 омыртқалы жануар және миллиондаған жәндік мекендейді, олардың шамамен жартысы басқа еш жерде кездеспейді. Мадагаскар аралы мен Үндістан да ерекше атауға лайық. Колумбия жоғары биологиялық әртүрлілікпен сипатталады, бірлік аумағына шаққандағы түрлердің ең жоғары көрсеткіші осы елде тіркелген, сонымен қатар ол кез келген елдегі эндемиктердің (басқа жерде табиғатта таралмаған түрлердің) ең көп санына ие. Жер шарындағы түрлердің шамамен 10% Колумбияда кездеседі, оның ішінде 1900-нен астам құс түрі бар, бұл Еуропа мен Солтүстік Американың біріктірілген санынан асып түседі. Колумбияда әлемдегі сүтқоректілердің 10%, қосмекенділердің 14% және құстардың 18% қамтылған. Мадагаскардың құрғақ жапырақты орманды аймақтары мен жазық жаңбырлы орманды аймақтарында эндемизмнің жоғары деңгейі байқалады. Арал 66 миллион жыл бұрын Африка материгінен бөлінгеннен бері көптеген түрлер мен экожүйелер дербес дамып келеді. Индонезияның 17 000 аралы 735 355 шаршы миль (1 904 562 км²) аумақты алып жатыр және әлемдегі гүлді өсімдіктердің 10%, сүтқоректілердің 12% және жорғалаушылардың, қосмекенділердің және құстардың 17% -ын қамтиды, сонымен қатар шамамен 240 миллион адам тұрады. Биологиялық әртүрлілігі жоғары және/немесе эндемизмді көп аймақтардың пайда болуы ерекше бейімделуді талап ететін мамандандырылған мекендеу орталарымен байланысты, мысалы, биік таулардағы альпілік орталар немесе Солтүстік Еуропаның торфты батпақтары.

Геологиялық уақыт аралығындағы эволюция

Биологиялық әртүрлілік 3,5 миллиард жылдық эволюцияның нәтижесі. Өмірдің пайда болуын ғылым анықтаған жоқ, алайда кейбір дәлелдер Жер пайда болғаннан кейін бірнеше жүз миллион жыл өткен соң өмірдің қалыптасқан болуы мүмкін екенін көрсетеді. Шамамен 2,5 миллиард жыл бұрын барлық тіршілік микроорганизмдерден – археялардан, бактериялардан және бір жасушалы протозоялардан және протистерден тұратын. Биологиялық әртүрлілік фанерозой (соңғы 540 миллион жыл) кезінде, әсіресе кембрийлік жарылыс деп аталатын кезеңде, көпжасушалы организмдердің дерлік барлық типтерінің алғаш рет пайда болғанда тез өсті. Келесі 400 миллион жыл ішінде омыртқасыздардың әртүрлілігі айқын тенденцияны көрсетпесе, омыртқалылардың әртүрлілігі экспоненциалды өсімді көрсетті. Бұл әртүрліліктің күрт өсуі кезең-кезеңмен, жаппай жойылу оқиғалары ретінде жіктелетін әртүрліліктің үлкен жоғалуларымен белгіленді. Алайда, амниоттар бұл оқиғаға көп әсер етпеген сияқты; олардың әртараптануы кейінірек, Асселиан/Сакмарий шекарасында, ерте цисуралиан (Ерте Перм) кезеңінде, шамамен 293 миллион жыл бұрын баяулады. Ең ауыр жағдай 251 миллион жыл бұрын Перм-триас жойылу оқиғасы болды. Омыртқалы жануарлар осы оқиғадан қалпына келгеніне 30 миллион жыл уақыт кетті. Өткендегі биологиялық әртүрлілік палеобиологиялық әртүрлілік деп аталады. Қазба деректері соңғы бірнеше миллион жылда тарихтағы ең жоғары биологиялық әртүрлілік болғанын көрсетеді. Кейбір ғалымдар қазба деректеріндегі қателіктерді ескергенде, қазіргі биологиялық әртүрлілік 300 миллион жыл бұрынғы биологиялық әртүрліліктен көп ерекшеленбейтінін айтады, ал басқалары қазба деректерін өмірдің әртараптануын дұрыс көрсететін деректер деп санайды. Табиғи іріктеу болмаған жағдайда әртүрлілік үнемі өсуге бейім.

Түрлендіру

Жаһандық тасымалдау қабілетінің болуы, бір мезгілде өмір сүре алатын тіршілік мөлшерін шектейтіні, және мұндай шек түрлер санын да шектейтін болса деген сұрақтар талқыланады. Теңіздегі тіршілік өсімнің логистикалық үлгісін көрсетсе де, құрлықтағы тіршілік (жәндіктер, өсімдіктер және төрт аяқты жануарлар) әртүрліліктің экспоненциалды өсуін көрсетеді. Алайда, фанерозой дәуіріндегі өзгерістер экспоненциалдық және логистикалық модельдерге қарағанда гиперболалық модельмен (популяциялық биологияда, демографияда және макросоциологияда, сондай-ақ қазба түрлерінің әртүрлілігін зерттеуде кеңінен қолданылады) жақсырақ сәйкес келеді. Соңғы модельдер әртүрліліктің өзгеруі бірінші реттік оң кері байланыс (көбірек ата-аналар, көбірек ұрпақтар) және/немесе ресурстардың шектелуінен туындайтын теріс кері байланыс арқылы жүзеге асады деп санайды. Гиперболалық модель екінші реттік оң кері байланысты білдіреді. Әлем халқының өсуінің гиперболалық үлгісі халық саны мен технологиялық даму қарқыны арасындағы екінші реттік оң кері байланыстан туындайды. Биологиялық әртүрліліктің өсуінің гиперболалық сипаты әртүрлілік пен қоғамдық құрылымның күрделілігі арасындағы кері байланыс арқылы түсіндірілуі мүмкін. Дегенмен, көптеген биологтар адамның пайда болуынан бергі кезеңді Холоценнің жаппай құрып кетуі деп аталатын жаңа жаппай жойылудың бір бөлігі деп есептейді, бұл негізінен адамның қоршаған ортаға тигізген әсерінен туындаған. Қазіргі жойылу қарқыны Жер планетасындағы көптеген түрлерді 100 жылдың ішінде жоюға жеткілікті деп саналады. Жаңа түрлер үнемі ашылады (әр жылы орташа есеппен 5-10 мың түр, олардың көпшілігі жәндіктер), ал көптеген түрлер табылғанмен, әлі жіктелмеген (барлық буынтұқымдылардың шамамен 90% әлі жіктелмеген). Қазіргі уақытта тіршілік ететін түрлердің максималды саны шамамен 50 миллионға жетеді деп есептесек, планетадағы түрлердің 99% -дан астамы адам эволюциясына дейін жойылған деген пікір қалыптасады. Жердегі қазіргі түрлердің саны 10 миллионнан 14 миллионға дейін, оның ішінде шамамен 1,2 миллионы құжатталған және 86% -дан астамы әлі сипатталмаған. Алайда, 2016 жылдың мамыр айындағы ғылыми есепте Жерде 1 триллион түр бар екені, ал олардың тек мыңнан бір бөлігі ғана сипатталғандығы айтылады. Жердегі ДНҚ негіздерінің жалпы саны 5,0 x 1037 деп бағаланады және салмағы 50 миллиард тоннаға жетеді. Салыстырмалы түрде, биосфераның жалпы массасы төрт триллион тонна көміртегіге жетеді деп есептеледі. 2016 жылдың шілдесінде ғалымдар Жердегі барлық организмдердің соңғы ортақ ата-бабасынан (LUCA) 355 геннің жиынтығын анықтады. Жердің жасы шамамен 4,54 миллиард жыл. Өмірдің ең алғашқы нақты дәлелі кем дегенде 3,7 миллиард жыл бұрын, Эоархей дәуірінде пайда болған, бұл ертеректе балқыған Гадей эонынан кейін геологиялық қабықтың қатаюы басталғаннан кейін болды. Батыс Австралияда 3,48 миллиард жыл бұрын табылған құмтастан микробалық қабаттардың қалдықтары табылды. Биогендік заттың басқа ерте физикалық дәлелі - Батыс Гренландияда табылған 3,7 миллиард жылдық мета-топырақты жыныстардағы графит. Жақында, 2015 жылы, Батыс Австралияда 4,1 миллиард жылдық жыныстарда "биотикалық өмірдің қалдықтары" табылды. Зерттеушілердің бірінің пікірінше, "Егер Жерде тіршілік салыстырмалы түрде жылдам пайда болса, онда ол ғаламда кең таралған болуы мүмкін".

The existence of a global carrying capacity, limiting the amount of life that can live at once, is debated, as is the question of whether such a limit would also cap the number of species. While records of life in the sea show a logistic pattern of growth, life on land (insects, plants and tetrapods) shows an exponential rise in diversity. On the other hand, changes through the Phanerozoic correlate much better with the hyperbolic model (widely used in population biology, demography and macrosociology, as well as fossil biodiversity) than with exponential and logistic models. The latter models imply that changes in diversity are guided by a first order positive feedback (more ancestors, more descendants) and/or a negative feedback arising from resource limitation. Hyperbolic model implies a second order positive feedback. The hyperbolic pattern of the world population growth arises from a second order positive feedback between the population size and the rate of technological growth. The hyperbolic character of biodiversity growth can be similarly accounted for by a feedback between diversity and community structure complexity. Most biologists agree however that the period since human emergence is part of a new mass extinction, named the Holocene extinction event, caused primarily by the impact humans are having on the environment. It has been argued that the present rate of extinction is sufficient to eliminate most species on the planet Earth within 100 years. New species are regularly discovered (on average between 5–10,000 new species each year, most of them insects) and many, though discovered, are not yet classified (estimates are that nearly 90% of all arthropods are not yet classified). Assuming that there may be a maximum of about 50 million species currently alive, it stands to reason that greater than 99% of the planet's species went extinct prior to the evolution of humans. Estimates on the number of Earth's current species range from 10 million to 14 million, of which about 1.2 million have been documented and over 86% have not yet been described. However, a May 2016 scientific report estimates that 1 trillion species are currently on Earth, with only one thousandth of one percent described. The total amount of related DNA base pairs on Earth is estimated at 5.0 x 1037 and weighs 50 billion tonnes. In comparison, the total mass of the biosphere has been estimated to be as much as four trillion tons of carbon. In July 2016, scientists reported identifying a set of 355 genes from the last universal common ancestor (LUCA) of all organisms living on Earth. The age of Earth is about 4.54 billion years. The earliest undisputed evidence of life dates at least from 3.7 billion years ago, during the Eoarchean era after a geological crust started to solidify following the earlier molten Hadean eon. There are microbial mat fossils found in 3.48 billion year old sandstone discovered in Western Australia. Other early physical evidence of a biogenic substance is graphite in 3.7 billion year old meta sedimentary rocks discovered in Western Greenland More recently, in 2015, "remains of biotic life" were found in 4.1 billion year old rocks in Western Australia. According to one of the researchers, "If life arose relatively quickly on Earth then it could be common in the universe."

Кәсіпкерлік және өнеркәсіп

Көптеген өндірістік материалдар тікелей биологиялық көздерден алынады. Бұған құрылыс материалдары, талшықтар, бояулар, резеңке және мұнай жатады. Биологиялық әртүрлілік су, ағаш, қағаз, талшық және тағам сияқты ресурстардың қауіпсіздігі үшін де маңызды. Осының салдарынан, биологиялық әртүрліліктің жоғалуы бизнес дамуындағы маңызды тәуекел факторы болып табылады және ұзақ мерзімді экономикалық тұрақтылыққа қауіп келтіреді. Көптеген орман шаруашылығымен айналысатын компаниялар өз үкіметтері белгілеген ережелер мен заңнаманы сақтамайды; сондай-ақ, ағаш өндіретін елдердің үкіметтері өздерінің орман шаруашылығы заңнамаларын орындауға немқұрайлы қарады.

Демалыс, мәдени және эстетикалық құндылығы

Биологиялық әртүрлілік құстарды қадағалау немесе табиғаттануды зерттеу сияқты бос уақытты өткізуге мүмкіндік береді. Бау-бақша шаруашылығы және аквариумда балық өсіру сияқты танымал әрекеттер биологиялық әртүрлілікке тікелей байланысты. Мұндай іс-шараларға қатысатын түрлердің саны ондаған мыңға жетеді, бірақ олардың көпшілігі саудаға түспейді. Көбінесе экзотикалық жануарлар мен өсімдіктердің бастапқы табиғи орталары мен коммерциялық коллекционерлер, жеткізушілер, өсірушілер, көбейтушілер және оларды түсінуге және олардан ләззат алуға ынталандыратындар арасындағы қарым-қатынас күрделі және толыққанды түсініксіз. Көрермендер сирек және ерекше организмдерге қызығушылық танытады, бұл олардың ішкі құндылығын көрсетеді. Философиялық тұрғыдан алғанда, биологиялық әртүрліліктің адамзат үшін өзінің эстетикалық және рухани құндылығы бар деп айтуға болады. Бұл идея тропикалық ормандар мен басқа да экологиялық жүйелердің тек олар ұсынатын пайдалы қызметтерге байланысты ғана сақталуға лайық деген пікірге қарсы салмақ ретінде пайдаланылуы мүмкін.

Талдау шектері

Барлық сипатталған түрлердің 1%-дан да азы олардың бар екені анықталғаннан кейін ғана зерттелген. Жердегі түрлердің басым көпшілігі микробтардан тұрады. Қазіргі заманғы биологиялық әртүрлілік физикасы "көрінетін [макроскопиялық] әлемге бекініп қалған". Мысалы, микробтық өмір метаболизм және қоршаған орта жағынан көпжасушалы өмірден әлдеқайда әртүрлі (мысалы, экстремофилдерді қараңыз). "Өмір ағашында, кішкентай суббөлімше рибосомалық РНК талдауына сүйене отырып, көрінетін өмір жай ғана көзге түспейтін бұтақтардан тұрады. Мөлшері мен популяциясы арасындағы кері байланыс эволюциялық сатыда қайталанады – алғашқы жуықтау бойынша, Жердегі барлық көпжасушалы түрлер – жәндіктер". Жәндіктердің жоғалып кету қарқыны жоғары, бұл голоцендік жоғалып кету гипотезасын қолдайды.

Кірістірілген және инвазивті түрлер

Үлкен өзендер, теңіздер, мұхиттар, таулар мен шөлдер сияқты кедергілер түрлердің әртүрлілігін арттырады, аллопатрикалық түрлену процесі арқылы кедергілердің екі жағында да тәуелсіз эволюцияға мүмкіндік береді. Инвазивті түрлер дегеніміз – қалыпты жағдайда оларды шектеуге тиіс табиғи кедергілерді бұзатын түрлер. Мұндай түрлер кедергісіз жаңа аумақтарды иеленеді, көбінесе жергілікті түрлерді олардың орын-жайларын басып алу арқылы немесе жергілікті түрлерге қажетті ресурстарды пайдалану арқылы ығыстырады. Түрлердің инвазиясының саны кем дегенде 1900 жылдардың басынан бері артып келеді. Адамдар түрлерді (қасақана және кездейсоқ түрде) жылжытуға себеп болады. Кейбір жағдайларда, басқыншылар жаңа мекендейтін жерлеріне ауыр өзгерістер мен зиян келтіреді (мысалы, Ұлы көлдер аймағындағы зебра мидиясы және зәңгіл күл бұрғышы, Солтүстік Американың Атлантикалық жағалауындағы арыстан балық). Кейбір мәліметтер инвазивті түрлердің жаңа мекенде бәсекеге қабілетті екенін көрсетеді, себебі олар патогендердің аз әсеріне ұшырайды. Басқалары түрлерге бай қоғамдастықтарда көптеген жергілікті және экзотикалық түрлердің бір уақытта кездесетінін көрсететін қайшы келеді, ал кейбіреулері әртүрлі экожүйелердің инвазивті өсімдіктер мен жануарларға қарсы тұруға қабілетті екенін айтады. Маңызды сұрақ: «Инвазивті түрлер түрлердің жойылуына себеп бола ма?» Көптеген зерттеулер инвазивті түрлердің жергілікті түрлерге тигізетін әсерін көрсетеді, бірақ жойылуын емес. Инвазивті түрлер жергілікті (яғни альфа-әр түрлілік) әртүрлілікті арттырады, бұл әртүрліліктің ауысуын төмендетеді (яғни бета-әр түрлілік). Жалпы гамма-әр түрлілік басқа себептерге байланысты түрлердің жойылуына байланысты төмендеуі мүмкін, бірақ тіпті ең зиянды басқыншылардың өзі (мысалы, голландтық шақпақ ауруы, зәңгіл күл бұрғышы, Солтүстік Америкадағы каштан қырынуы) олардың иесі түрлерінің жойылуына себеп болған жоқ. Түрдену, популяцияның азаюы және аймақтық биологиялық әртүрліліктің біркелкіленуі жиірек кездеседі. Адамның іс-әрекеті инвазивті түрлердің тамақ және басқа мақсаттар үшін әкелу арқылы кедергілерді айналып өтуіне жиі себеп болды. Адамның іс-әрекеті түрлердің жаңа аймақтарға көшіп кетуіне (осылайша инвазивті болуына) мүмкіндік береді, бұл түрлердің таралу аймағын кеңейту үшін қажетті уақыттан әлдеқайда қысқа мерзімде жүреді. Барлық енгізілген түрлер инвазивті емес, сондай-ақ барлық инвазивті түрлер қасақана енгізілген емес. Зебра мидиясының жағдайында, АҚШ су жолдарының инвазиясы кездейсоқ болды. Басқа жағдайларда, мысалы, Гавайидегі мангустар, енгізу қасақана болғанмен тиімсіз болды (түнгі кемірушілер күндізгі мангустарға осал емес). Басқа жағдайларда, мысалы, Индонезия мен Малайзиядағы пальма майының пайда болуы айтарлықтай экономикалық пайда әкеледі, бірақ пайдасымен бірге қымбатқа түсетін күтпеген салдарлар да келеді. Соңында, енгізілген түрлер оның орнына келген түрге тәуелді түрлерге зиян келтіруі мүмкін. Бельгияда Шығыс Еуропадан келген Prunus spinosa батыс Еуропадағыға қарағанда әлдеқайда ерте жапырақ шығарады, бұл Thecla betulae көбелегінің (жапырақтармен қоректенетін) тамақтану әдеттерін бұзады. Жаңа түрлерді енгізу көбінесе эндемикалық және басқа жергілікті түрлердің экзотикалық түрлермен бәсекелесе алмайтын және тірі қала алмайтын жағдайға түсіреді. Экзотикалық организмдер жыртқыштар, паразитер болуы мүмкін немесе қоректік заттар, су және жарық үшін жергілікті түрлерден асып түседі. Қазіргі уақытта бірнеше елдерде экзотикалық түрлер, әсіресе ауыл шаруашылығы және сәндік өсімдіктер, олардың жергілікті флорасы мен фаунасының санын басып кеткен. Мысалы, Оңтүстік-Шығыс Азиядан Канада мен АҚШ-қа кудзудың енгізілуі кейбір аймақтарда биологиялық әртүрлілікке қауіп төндіреді. Тағы бір мысал – оңтүстік жарты шардағы ормандарға, бұталықтарға және шөптесіктерге басып кірген қарағайлар.

Barriers such as large rivers, seas, oceans, mountains and deserts encourage diversity by enabling independent evolution on either side of the barrier, via the process of allopatric speciation. The term invasive species is applied to species that breach the natural barriers that would normally keep them constrained. Without barriers, such species occupy new territory, often supplanting native species by occupying their niches, or by using resources that would normally sustain native species. The number of species invasions has been on the rise at least since the beginning of the 1900s. Species are increasingly being moved by humans (on purpose and accidentally). In some cases the invaders are causing drastic changes and damage to their new habitats (e. g.: zebra mussels and the emerald ash borer in the Great Lakes region and the lion fish along the North American Atlantic coast). Some evidence suggests that invasive species are competitive in their new habitats because they are subject to less pathogen disturbance. Others report confounding evidence that occasionally suggest that species rich communities harbor many native and exotic species simultaneously while some say that diverse ecosystems are more resilient and resist invasive plants and animals. An important question is, "do invasive species cause extinctions?" Many studies cite effects of invasive species on natives, but not extinctions. Invasive species seem to increase local (i. e.: alpha diversity) diversity, which decreases turnover of diversity (i. e.: beta diversity). Overall gamma diversity may be lowered because species are going extinct because of other causes, but even some of the most insidious invaders (e. g.: Dutch elm disease, emerald ash borer, chestnut blight in North America) have not caused their host species to become extinct. Extirpation, population decline and homogenization of regional biodiversity are much more common. Human activities have frequently been the cause of invasive species circumventing their barriers, by introducing them for food and other purposes. Human activities therefore allow species to migrate to new areas (and thus become invasive) occurred on time scales much shorter than historically have been required for a species to extend its range. Not all introduced species are invasive, nor all invasive species deliberately introduced. In cases such as the zebra mussel, invasion of US waterways was unintentional. In other cases, such as mongooses in Hawaii, the introduction is deliberate but ineffective (nocturnal rats were not vulnerable to the diurnal mongoose). In other cases, such as oil palms in Indonesia and Malaysia, the introduction produces substantial economic benefits, but the benefits are accompanied by costly unintended consequences. Finally, an introduced species may unintentionally injure a species that depends on the species it replaces. In Belgium, Prunus spinosa from Eastern Europe leafs much sooner than its West European counterparts, disrupting the feeding habits of the Thecla betulae butterfly (which feeds on the leaves). Introducing new species often leaves endemic and other local species unable to compete with the exotic species and unable to survive. The exotic organisms may be predators, parasites, or may outcompete indigenous species for nutrients, water and light. At present, several countries have already imported so many exotic species, particularly agricultural and ornamental plants, that their indigenous fauna/flora may be outnumbered. For example, the introduction of kudzu from Southeast Asia to Canada and the United States has threatened biodiversity in certain areas. Another example are pines, which have invaded forests, shrublands and grasslands in the southern hemisphere.

Гибридтену және генетикалық ластану

Эндемикалық түрлер генетикалық ластану арқылы – яғни бақылаусыз будандастыру, интрогрессия және генетикалық батпақ арқылы – жойылу қаупіне тап болуы мүмкін. Генетикалық ластану әкелінген түрдің сандық және/немесе тіршілік әрекетінің артықшылығы нәтижесінде жергілікті геномдардың біртекті болуына немесе ауыстырылуына әкеледі. Будандастыру және интрогрессия – бұл түрлерді енгізу мен жаулап алудың жанама салдары. Бұл құбылыстар, әсіресе, сирек кездесетін түрлерге зиянды болуы мүмкін. Көптеп таралған түрлер сирек түрлермен будандасып, олардың гендік қорын басып алады. Бұл мәселе әрқашан сыртқы пішіні бойынша байқала бермейді. Гендер ағынының белгілі бір деңгейі – қалыпты бейімделу, және барлық гендер мен генотиптік комбинацияларды сақтау мүмкін емес. Дегенмен, интрогрессиямен немесе онсыз будандастыру сирек түрлердің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығында «Жасыл революция» өнімділікті арттыру үшін дәстүрлі будандастыруды кеңінен қолдануға ықпал етті. Көбінесе гибридтелген тұқымдар дамыған елдерде шығарылып, дамушы елдердегі жергілікті сорттармен одан әрі будандастырылып, жергілікті климатқа және ауруларға төзімді, жоғары өнімді сорттар жасалды. Жергілікті билік пен индустрия будандастыруды қолдап отыр. Бұрынғы кең гендік қорлар құлдырап, генетикалық эрозия мен генетикалық ластану кеңінен тарады. Бұл генетикалық және биологиялық әртүрліліктің жоғалуына әкелді. Генетикалық модификацияланған организмдерде генетикалық инженерия арқылы өзгертілген генетикалық материал бар. Генетикалық модификацияланған дақылдар классикалық будандастырудан алынған үй шаруашылығындағы дақылдарды қоса, жабайы түрлерде де генетикалық ластанудың кең таралған көзіне айналды. Генетикалық эрозия мен генетикалық ластану бірегей генотиптерді жоюға және болашақта азық-түлік қауіпсіздігіне қол жеткізуге қауіп төндіруі мүмкін. Генетикалық әртүрліліктің төмендеуі өсімдіктер мен малдың ауруларға қарсы тұру және климаттың өзгеруіне бейімделу қабілетін әлсіретеді. Суретте консервациялық шаралар, стратегиялар мен жоспарлар қазіргі биологиялық әртүрлілік дағдарысын қоздыратын факторларға жергілікті, аймақтық және жаһандық деңгейде қалай әсер ете алатыны көрсетілген. Консервациялық биология 20-ғасырдың ортасында экологтар, табиғат зерттеушілер және басқа ғалымдар әлемдік биологиялық әртүрліліктің төмендеуіне қатысты мәселелерді зерттеуге және шешуге кіріскен кезде қалыптасты. Табиғатты қорғау этикасы түрлердің, экожүйелердің, эволюциялық процестердің, адам мәдениеті мен қоғамының биологиялық әртүрлілігін сақтау мақсатында табиғи ресурстарды басқаруды жақтады. Консервациялық биология биологиялық әртүрлілікті қорғауға бағытталған стратегиялық жоспарларға негізделген реформалар жасап жатыр. Жаһандық биологиялық әртүрлілікті сақтау стратегиялық консервациялық жоспарлардың басымдығы болып табылады, олар қоғамдық саясатқа және қоғамдардың, экожүйелердің және мәдениеттердің жергілікті, аймақтық және жаһандық деңгейдегі мәселелеріне араласуға бағытталған. Іс-қимыл жоспарлары табиғи капиталды, нарықтық капиталды және экожүйелік қызметтерді пайдалана отырып, адамның әл-ауқатын сақтаудың жолдарын анықтайды. Еуроодақтың 1999/22/EC директивасында зообақтар жабайы жануарлардың биологиялық әртүрлілігін сақтауда зерттеулер жүргізу немесе асылдандыру бағдарламаларына қатысу арқылы атқаратын рөлі сипатталған.

Endemic species can be threatened with extinction through the process of genetic pollution, i. e. uncontrolled hybridization, introgression and genetic swamping. Genetic pollution leads to homogenization or replacement of local genomes as a result of either a numerical and/or fitness advantage of an introduced species. Hybridization and introgression are side effects of introduction and invasion. These phenomena can be especially detrimental to rare species that come into contact with more abundant ones. The abundant species can interbreed with the rare species, swamping its gene pool. This problem is not always apparent from morphological (outward appearance) observations alone. Some degree of gene flow is normal adaptation and not all gene and genotype constellations can be preserved. However, hybridization with or without introgression may, nevertheless, threaten a rare species' existence. In agriculture and animal husbandry, the Green Revolution popularized the use of conventional hybridization to increase yield. Often hybridized breeds originated in developed countries and were further hybridized with local varieties in the developing world to create high yield strains resistant to local climate and diseases. Local governments and industry have been pushing hybridization. Formerly huge gene pools of various wild and indigenous breeds have collapsed causing widespread genetic erosion and genetic pollution. This has resulted in the loss of genetic diversity and biodiversity as a whole. Genetically modified organisms contain genetic material that is altered through genetic engineering. Genetically modified crops have become a common source for genetic pollution in not only wild varieties, but also in domesticated varieties derived from classical hybridization. Genetic erosion and genetic pollution have the potential to destroy unique genotypes, threatening future access to food security. A decrease in genetic diversity weakens the ability of crops and livestock to be hybridized to resist disease and survive changes in climate. The illustration shows where conservation action, strategies, and plans can influence the drivers of the current biodiversity crisis at local, regional, to global scales.]] Conservation biology matured in the mid 20th century as ecologists, naturalists and other scientists began to research and address issues pertaining to global biodiversity declines. The conservation ethic advocates management of natural resources for the purpose of sustaining biodiversity in species, ecosystems, the evolutionary process and human culture and society. Conservation biology is reforming around strategic plans to protect biodiversity. Preserving global biodiversity is a priority in strategic conservation plans that are designed to engage public policy and concerns affecting local, regional and global scales of communities, ecosystems and cultures. Action plans identify ways of sustaining human well being, employing natural capital, market capital and ecosystem services. In the EU Directive 1999/22/EC zoos are described as having a role in the preservation of the biodiversity of wildlife animals by conducting research or participation in breeding programs.

Қорғау және қалпына келтіру әдістері

Экзотикалық түрлерді жою, олардың теріс әсер еткен түрлеріне өздерінің экологиялық ортасын қалпына келтіруге мүмкіндік береді. Зиянкеске айналған экзотикалық түрлер таксономиялық тұрғыдан анықталуы мүмкін (мысалы, өмірдің штрих-кодын пайдалана отырып, Цифрлық автоматтандырылған идентификация жүйесі (DAISY) арқылы). Экономикалық себептерге байланысты, ірі топтарда ғана жою тиімді. Аймақтағы қалған жергілікті түрлердің тұрақты популяциясы қамтамасыз етілгеннен кейін, қайта енгізуге үміткер "жоғалған" түрлерді "Тіршілік энциклопедиясы" және "Жаһандық биологиялық әртүрлілік ақпараттық орталығы" сияқты дерекқорлар арқылы анықтауға болады. Биологиялық әртүрлілік банкі биологиялық әртүрлілікке ақшалай баға береді. Мысалы, Австралияның Жергілікті өсімдіктерді басқару аясы. Гендік банктер – бұл үлгілер мен генетикалық материалдардың жиынтығы. Кейбір банктер сақталған түрлерді экожүйеге қайта енгізуді жоспарлап отыр (мысалы, ағаш шаруашылықтары арқылы). Пестицидтерді азайту және оларды тиімдірек қолдану, ауыл шаруашылығы және қалалық жерлерде көптеген түрлердің тірі қалуына мүмкіндік береді. Нақты бір жерге тән тәсілдер көшпенді түрлерді қорғау үшін тиімсіз болуы мүмкін. Бір жолы – жануарлардың қозғалысына сәйкес жануарлардың қоныс-жайларын құру. Мемлекеттік және басқа да шекаралар мұндай қоныс-жайларды құруды қиындатуы мүмкін.

Ресурстарды бөлудің басымдықтары

Жоғары биологиялық әртүрлілікке ие шектеулі аймақтарға назар аудару, ресурстарды тең бөлуге немесе биологиялық әртүрлілікке қызығушылығы жоғары, бірақ әртүрлілігі аз аймақтарға шоғырландыруға қарағанда, инвестицияға тез арада үлкен пайда әкеледі. Екінші стратегия – бастапқы әртүрлілігінің көп бөлігін сақтап қалған аймақтарға назар аудару, олар әдетте қалпына келтіруді қажет етпейді немесе азын-малын қажет етеді. Бұл әдетте қалаланбаған, егістікке жатпайтын аймақтар. Тропиктік аймақтар олардың табиғи жоғары әртүрлілігі мен салыстырмалы түрде дамылмағандығын ескере отырып, көбінесе екі критерийге де сәйкес келеді.

Қорғалатын аумақтар

Қорғалған аумақтар, оның ішінде орман қорықтары мен биосфералық қорықтар, көптеген функцияларды атқарады, соның ішінде жабайы жануарлар мен олардың мекендеу ортасын қорғауды қамтамасыз етеді. Дүние жүзінде өсімдіктер мен жануарларды қорғау және сақтау мақсатында қорғалатын аумақтар құрылған. Кейбір ғалымдар адамның қызметінен туындаған биологиялық әртүрліліктің жоғалуын азайту үшін 2030 жылға дейін планетаның 30 пайызын, ал 2050 жылға дейін 50 пайызын қорғалатын аумақтар ретінде белгілеуге шақыруда. 2030 жылға қарай планета аумағының 30 пайызын қорғау (30-ға дейін) мақсаты 2022 жылғы Біріккен Ұлттар Ұйымының Биологиялық әртүрлілік жөніндегі конференциясында шамамен 200 елдің қолдауына ие болды. Мақұлданған кезде (2022 жылдың желтоқсаны) құрлықтың 17 пайызы және мұхиттың 10 пайызы қорғалған. Қорғалатын аумақтар табиғат және мәдени ресурстарды сақтайды және, әсіресе жергілікті деңгейде, тұрмыс көрісіне үлес қосады. Әлем бойынша 238 563 қорғалатын аумақ бар, бұл Жердің құрлық бетінің 14,9 пайызына тең, олардың ауманы, қорғалу деңгейі және басқару түрі әртүрлі (IUCN, 2018). [[File:Percentage of forest in legally protected areas, 2020. svg|thumb|Заңмен қорғалатын аумақтардағы орман пайызы (2020 жылғы деректер бойынша)]. Орманды қорғалатын аумақтар, әсіресе, тіршілік ортасы, баспана, тамақ және генетикалық материалдар сияқты көптеген маңызды рөлдерді атқарады, сондай-ақ апаттарға қарсы буферлік аймақ ретінде қызмет етеді. Олар көптеген тауарлар мен қызметтерді тұрақты түрде жеткізіп тұрады. Соңғы жылдары қорғалатын аумақтардың, әсіресе орманды қорғалатын аумақтардың, климаттың өзгеруін жеңілдету және оған бейімделудегі рөлі күрт артып, мойындалды. Қорғалатын аумақтар көміртегіні ғана сақтап қоймайды (яғни қорғалатын аумақтардың жаһандық желісі құрлықтағы көміртегінің кемінде 15 пайызын сақтайды), сонымен қатар түрлерге бейімделуге мүмкіндік береді, оларға паналар мен көші-қон жолдарын ұсынып, климаттың өзгеруіне бейімделуге көмектеседі. Қорғалатын аумақтар адамдарды кенеттен болатын климаттық құбылыстардан қорғайды және су тасқыны мен құрғақшылық сияқты ауа райына байланысты проблемаларға олардың осалдығын азайтады (UNEP–WCMC, 2016).

Protected areas, including forest reserves and biosphere reserves, serve many functions including for affording protection to wild animals and their habitat. Protected areas have been set up all over the world with the specific aim of protecting and conserving plants and animals. Some scientists have called on the global community to designate as protected areas of 30 percent of the planet by 2030, and 50 percent by 2050, in order to mitigate biodiversity loss from anthropogenic causes. The target of protecting 30% of the area of the planet by the year 2030 (30 by 30) was adopted by almost 200 countries in the 2022 United Nations Biodiversity Conference. At the moment of adoption (December 2022) 17% of land territory and 10% of ocean territory were protected. Protected areas safeguard nature and cultural resources and contribute to livelihoods, particularly at local level. There are over 238 563 designated protected areas worldwide, equivalent to 14.9 percent of the earth's land surface, varying in their extension, level of protection, and type of management (IUCN, 2018). [[File:Percentage of forest in legally protected areas, 2020. svg|thumb|Percentage of forest in legally protected areas (as of 2020). Forest protected areas in particular play many important roles including as a provider of habitat, shelter, food and genetic materials, and as a buffer against disaster. They deliver stable supplies of many goods and environmental services. The role of protected areas, especially forest protected areas, in mitigating and adapting to climate change has increasingly been recognized over the last few years. Protected areas not only store and sequester carbon (i. e. the global network of protected areas stores at least 15 percent of terrestrial carbon), but also enable species to adapt to changing climate patterns by providing refuges and migration corridors. Protected areas also protect people from sudden climate events and reduce their vulnerability to weather induced problems such as floods and droughts (UNEP–WCMC, 2016).

Ұлттық парктер

Ұлттық парк – үлкен экологиялық процестерді қорғау мақсатында бөлінген, табиғи немесе жақын табиғи аумақ, сонымен қатар экологиялық және мәдени тұрғыдан үйлесімді, рухани, ғылыми, білім беру, демалыс және саяхат мүмкіндіктеріне негіз құрайды. Мұндай аймақтарды үкіметтер немесе жеке ұйымдар табиғи биологиялық әртүрлілікті, оның негізгі экологиялық құрылымын және оны қолдайтын экологиялық процестерді қорғау, сондай-ақ білім беру мен демалысты дамыту үшін таңдайды. Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) және оның Дүниежүзілік қорғалатын аумақтар жөніндегі комиссиясы (WCPA) "Ұлттық парк" терминін қорғалатын аумақтардың II санаты ретінде анықтаған. Ұлттық парктер көбінесе ұлттық немесе штаттық үкіметтерге тиесілі болады және олар басқарады. Кейбір жағдайларда, әсіресе сезімтал аймақтарға кіре алатын саяхатшылардың саны шектеледі. Арнайы белгіленген жолдар немесе тас жолдар құрылады. Саяхатшыларға тек оқу, мәдени және демалыс мақсатында кіруге рұқсат етіледі. Орман шаруашылығы, мал жаю және аң аулау регламенттеледі, ал ортаны немесе жануарлар дүниесін пайдалануға тыйым салынады.

Орман қоры

Дүние жүзінде қорғалатын аумақтарда шамамен 726 миллион гектар орман бар. Әлемнің алты ірі аймағының ішінде Оңтүстік Америкада қорғалатын аумақтардағы орманның үлесі ең жоғары – 31 процент. Орман 45 000-нан астам гүлді және 81 000 жануарлар түрін қамтиды, оның ішінде 5150 гүлді және 1837 жануарлар түрі эндемик болып табылады. Сонымен қатар, әлемде 60 065 түрлі ағаш түрі бар. Нақты бір географиялық аймаққа ғана тән өсімдіктер мен жануарлар түрлері эндемик түрлер деп аталады. Орман қорындарында аң аулау және мал жаю сияқты шараларға құқық кейде орманның шетінде тұратын, өз күнкөрісін толығымен немесе ішінара орман ресурстарынан немесе өнімдерінен көретін жергілікті қауымдарға беріледі. Жабдықталмаған ормандар жалпы орман аумағының 6,4 пайызын құрайды және олардың ерекшеліктері: Олар үлкен, кіруге қиын ормандар. Олардың көп бөлігі бос жатыр. Олар экологиялық және экономикалық тұрғыдан аз маңызды. Еуропаның орман жерінің шамамен 50 миллион гектары (немесе 24%) биологиялық әртүрлілікті және ландшафты қорғау үшін қорғалады. Топырақ, су және басқа да экожүйелік қызметтерге бөлінген ормандар шамамен 72 миллион гектарды құрайды (Еуропа орман аумағының 32 пайызы).

Орманды қорғау шаралары

Орманды қайта ормандандыру/жаңадан ағаш отырғызу жөніндегі кең ауқымды бағдарлама іске асырылуы керек. Ағаштан өзге, биогаз сияқты экологиялық таза отын энергиясының балама көздері қолданылуы тиіс. Орман өрті салдарынан биоәртүрліліктің жоғалуы – маңызды мәселе, орман өртін алдын алу үшін дереу шаралар қабылдануы қажет. Малдың шектен тыс жайылуы орманға ауыр зиян келтіруі мүмкін. Сондықтан малдың тым көп жайылуына жол бермеу үшін нақты шаралар қолданылуы керек. Аң аулау және браконьерлікке тыйым салынуы керек.

Зоологиялық парктер

Зоопарктерде немесе жануарлар бағында тірі жануарлар халықтың демалысы, білімі және табиғатты қорғау мақсатында ұсталады. Қазіргі заманғы жануарлар бағында ветеринариялық қызметтер бар, олар қауіп төңкерілген түрлерге тұтқындықта көбейіп өсуге мүмкіндік береді және әдетте олардың күтіміндегі жануарлардың табиғи ортасын имитациялайтын орта құрады. Жануарлар бағы табиғатты қорғау қажеттілігі туралы хабардарлықты арттыруда маңызды рөл атқарады.

Ботаникалық бақтар

Ботаникалық бақтарда өсімдіктер негізінен ғылыми және білім беру мақсатында өсіріліп, көрсетіледі. Олар ашық ауада немесе жылыжайлар мен консерваторияларда шыны астында өсірілген тірі өсімдіктер жиынтығынан құралады. Ботаникалық бақта құрғатылған өсімдіктер немесе гербарийлер жинағы, сондай-ақ лекциялық залдар, зертханалар, кітапханалар, мұражайлар және тәжірибелік немесе зерттеулік егістер сияқты құрылыстар да болуы мүмкін.

Трансформациялық өзгерістер

2019 жылы биологиялық әртүрлілік және экожүйелік қызметтер туралы ең ауқымды және жан-жақты зерттеменің саясаткерлерге арналған қорытындысы – «Биологиялық әртүрлілік және экожүйелік қызметтер жөніндегі ғаламдық бағалау есебі» (Global Assessment Report on Biodiversity and Ecosystem Services) биологиялық әртүрлілік және экожүйелік қызметтер жөніндегі үкіметаралық ғылыми-саяси платформа (IPBES) тарапынан жарияланды. Онда «табиғаттың жағдайы беспрецеденттік және үдеп бара жатқан қарқынмен нашарлап бара жатыны» делінген. Бұл мәселені шешу үшін адамзатқа түбірінен өзгеру қажет, оның ішінде тұрақты егіншілік, тұтыну мен қалдықтарды азайту, балық аулау квоталары және су ресурстарын бірлесіп басқару сияқты шаралар қажет болады.

Азаматтық ғылым

Азаматтық ғылым, сонымен қатар ғылыми зерттеулерге қатысушылардың араласуы деп те аталады, экологиялық ғылымдарда кеңінен қолданылады және әсіресе биологиялық әртүрлілік саласында танымал. Ол ғалымдарға көпшілікті биологиялық әртүрлілік зерттеулеріне тартуға мүмкіндік береді, осылайша ғалымдарға басқа жағдайда ала алмайтын деректерді жинауға көмектеседі. Еуропа, Австралия және Жаңа Зеландиядағы 63 азаматтық ғылым жобасына қатысқан 1160 адамның онлайн сауалнамасы (а) ғылым білімінің мазмұны, процесі және мәні, (б) ғылыми зерттеу дағдылары, (в) ғылым мен қоршаған ортаға деген сенімділік, (d) ғылым мен қоршаған ортаға қызығушылық, (e) ғылым мен қоршаған ортаға деген мотивация және (f) қоршаған ортаға қатысты мінез-құлықтағы жағымды өзгерістерді көрсетті. Ерікті бақылаушылар биологиялық әртүрлілік туралы маңызды білімге үлкен үлес қосты, ал технологияның соңғы жетістіктері азаматтардан алынған деректердің ағынын және сапасын арттыруға көмектесті. 2016 жылы "Биологиялық консервация" журналында жарияланған зерттеу, азаматтық ғалымдардың "Жаһандық биологиялық әртүрлілік туралы ақпарат орталығы" (GBIF) арқылы қамтамасыз етілген деректерге қосқан үлкен үлесін растады. Деректер жиынтығын талдаудың кейбір шектеулеріне қарамастан, GBIF желісі арқылы бөлісетін оқиғалардың шамамен жартысы еріктілердің маңызды үлесі бар деректер жиынтығынан түсетіні анық. Байқауларды тіркеу және бөлісуге iNaturalist және eBird сияқты бірнеше жаһандық платформалар көмектеседі.

Құқықтық мәртебе

Австралиядағы Хоптун шарлауының табиғи сипаттамаларын сақтауға көп күш жұмсалып жатыр, сонымен қатар келушілердің кіруіне мүмкіндік беріліп келеді.

Еуропалық Одақ

2020 жылдың мамыр айында Еуропалық Одақ 2030 жылға арналған биологиялық әртүрлілік стратегиясын жариялады. Биологиялық әртүрлілік стратегиясы – Еуропалық Одақтың климаттың өзгеруімен күресу стратегиясының маңызды бөлігі. Еуропалық бюджеттің 25 пайызы климаттың өзгеруіне қарсы күреске бағытталатын болады, оның көп бөлігі биологиялық әртүрлілікті қалпына келтіруге жұмсалады. Ауыл шаруашылығында биологиялық әртүрлілікті арттыруға жылына 20 миллиард евро бөлінеді және оны кәсіби практиканың бір бөлігіне айналдыру қажет. Әлемдік ЖІӨ-нің шамамен жартысы табиғатқа тәуелді. Еуропада триллиондаған евро көлемінде табыс әкелетін экономиканың көптеген салалары табиғатқа байланысты. Еуропадағы Natura 2000 желісінің пайдасы жылына 200-300 миллиард евроны құрайды.