Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жапондық ойын карталары
Карута бронясы
Japanese playing cards
Karuta armour
Карута (かるた) – жапондық ойын карталары. Ойын карталары 16 ғасырдың ортасында португал саудагерлері арқылы Жапонияға әкелінді. Бұл алғашқы жиынтар түрлі ойындарда қолданылды. Ең алғашқы жергілікті карута 16 ғасырдың соңында Чикуго провинциясындағы Миике қаласында пайда болды. Фукуока, Омута қаласында орналасқан Миике карута ескерткіш залы – Жапонияда карута тарихына арналған жалғыз қалалық музей. Карута жиынтықтары екі топқа бөлінеді: португалдық үлгідегі карталардан шыққандары және э аわせ (e awase) түрлері. E awase бастапқыда кай аわせ (kai awase) ойынынан туындаған, ол бұрын қабықшалармен ойналған, бірақ 17 ғасырдың басында карта түріне ауыстырылған. Кез келген e awase карута ойынының негізгі мақсаты – карталардың арасынан қажетті картаны жылдам анықтап, қарсылас алғанша оны ұстап алу. Оны көбінесе бастауыш мектеп және жасөспірімдер орта мектепте сабақ барысында білім алу мақсатында ойнайды.
Karuta (かるた) are Japanese playing cards. Playing cards were introduced to Japan by Portuguese traders during the mid 16th century. These early decks were used for trick taking games. The earliest indigenous karuta was invented in the town of Miike in Chikugo Province at around the end of the 16th century. The Miike karuta Memorial Hall located in Ōmuta, Fukuoka, is the only municipal museum in Japan dedicated specifically to the history of karuta. Karuta packs are classified into two groups, those that are descended from Portuguese suited playing cards and those from e awase. E awase originally derived from kai awase, which was played with shells but were converted to card format during the early 17th century. The basic idea of any e awase karuta game is to be able to quickly determine which card out of an array of cards is required and then to grab the card before it is grabbed by an opponent. It is often played by children at elementary school and junior high school level during class, as an educational exercise.
Коматсуфуда
Жапондықтардың алғашқы отандық картасы Теншо дәуірінде (1573–92) аталған Теншо карута болды. Ол 48 картадан тұратын жиынтық болатын, онда португалдықтардың сол дәуірдегі ойын карталарындағыдай 10-дық карталар жоқ еді. Ол тостаған, монета, дорба және қылыш сияқты төрт латындық белгісін, сондай-ақ әйел жоқ, атты және король сияқты үш түрлі бейне картасын сақтап қалды. 1633 жылы Токугава сёгунаты осы карталарды тыйым салып, жапондық өндірушілерді карталарын түбегейлі өзгертуге мәжбүр етті. Жапонияның Сакоку саясатының нәтижесінде карута әлемнің қалған бөлігінен бөлек дамыды. Португалдық үлгідегі карталарға тыйым салудан қашу үшін, жасаушылар карталарды өте абстрактілі суреттерге, яғни мекури карутаға айналдырды. 20 ғасырдың ортасына қарай, барлық мекури карута естен шығып, тек Комацуфуда (жапонша: 小松札) ғана сақталды, ол Фукуи префектурасының Яфуне қаласында табылған Поч ойынына ұқсас Каккури ойынында қолданылады.
The first indigenous Japanese deck was the Tenshō karuta named after the Tenshō period (1573–92). It was a 48 card deck with the 10s missing like Portuguese suited playing cards from that period. It kept the four Latin suits of cups, coins, clubs, and swords along with the three face cards of female knave, knight, and king. In 1633, the Tokugawa shogunate banned these cards, forcing Japanese manufacturers to radically redesign their cards. As a result of Japan's isolationist Sakoku policy, karuta would develop separately from the rest of the world. In order to evade the proscription of Portuguese derived cards, makers turned the cards into very abstract designs known as mekuri karuta. By the mid 20th century, all mekuri karuta fell into oblivion with the exception of Komatsufuda (Japanese: 小松札) which is used to play Kakkuri, a game similar to Poch, found in Yafune, Fukui prefecture.
Аңсуң карута
Унсун карута (жапонша: うんすんカルタ) – 17 ғасырдың соңында дамыған карта ойыны. Онда бес түрлі картадан, әрқайсысында 15 деңгейден бар, жалпы саны 75 карта. Алты деңгей карталар бейнеленген. Португалдық карталардың туздарында (ас) бұрыннан айдаһарлар бейнеленген, ал Унсун карутада туздар мен айдаһарлар жеке карталар болып бөлінді. Омбредегідей, картаның басты түрге жататындығына байланысты сот карталарының реті өзгереді. Жаңа Гуру түріндегі карталарда дөңгелек айналымдар (мицудомоэ) белгілер ретінде қолданылды. Унсун карута әлі де Хитоёси, Кумамото қалаларында Гуритипаудан тараған хачинин мери ойынында қолданылады. Бұл ойын үш дөңгелек түрдегі карталардың кері реті сияқты, өте көне ерекшеліктерді сақтайды. Кері реттілік – Мадьяо, Ханху, Хот том, Ганджифа, Таро, Омбре және Мау сияқты ойындарда кездесетін ерекшелік және ол ең алғашқы карта ойындарынан бастау алған деп саналады.
The Unsun karuta (Japanese: うんすんカルタ) deck developed in the late 17th century. It has five suits of 15 ranks each for a total of 75 cards. Six of the ranks were face cards. The Portuguese deck used to have dragons on their aces; the Unsun karuta made the aces and dragons separate cards. The order of the court cards change depending on whether it is the trump suit or not just like in Ombre. The new Guru suit used circular whirls (mitsudomoe) as pips. Unsun karuta is still used in Hitoyoshi, Kumamoto, to play hachinin meri, a game descended from Guritipau, a relative of Ombre. This game preserves some very archaic features such as inverted ranking for the pip cards in the three round suits. Inverted ranking is a feature found in Madiao, Khanhoo, Tổ tôm, Ganjifa, Tarot, Ombre, and Maw and is believed to have originated in the very earliest card games.
Кабуфуда
Кабуфуда (жапонша: 株札) – мекури карутаның тағы бір түрі, бірақ барлық түрлері бірдей жасалған. Ол Oicho Kabu сияқты азарттық ойындарда қолданылады. Олар 40 картадан тұратын жиынтықта, 1-ден 10-ға дейінгі сандарды бейнелейтін суреттермен келеді. Әр санға төрттен карта бар, ал 10 (Жокер) – жалғыз суретті карта.
Kabufuda (Japanese: 株札) is another derivative of mekuri karuta but all the suits were made identical. It is used for gambling games such as Oicho Kabu. They come in decks of 40 cards with designs representing the numbers 1 through 10. There are four cards for each number and the 10 (Jack) is the only face card.
Харифуда мен Хикифуда
手本引 құмар ойынын Харифуда (張札) немесе Хикифуда (引札) жиынтығымен ойнауға болады. Харифудада біртен алтыға дейінгі сандармен стилделген қытай әріптерімен жазылған карталардың жеті данасы бар, барлығы 42 карта. 48 картадан тұратын Хикифуда немесе Мамефуда (豆札) жиынтығында біртен алтыға дейінгі монеталары бар карталардың сегіз данасы бар, бұл монеталар мекури карута жиынтығындағы монеталарға ұқсас. Техонбикиде ойыншы дилер таңдаған 1-ден 6-ға дейінгі санды болжауға тырысады. Кейбір жиынтықтарға ставкаларды арттыру немесе төмендету үшін индикаторлық карталар қосылуы мүмкін.
The gambling game of 手本引 can be played with either a Harifuda (張札) or Hikifuda (引札) set. Harifuda contains seven copies of cards numbered one to six in stylized Chinese numerals for a total of 42 cards. The 48 card Hikifuda or Mamefuda (豆札) has eight copies of cards with one to six coins, similar to the coins of a mekuri karuta set. In Tehonbiki, the player tries to guess which number from 1 to 6 the dealer has selected. Some sets may include indicator cards to raise or hedge bets.
Ханафуда
Ханафуда (жапонша: 花札, әдеби мағынасы – гүл қағаздары, сондай-ақ Ханакурута деп те аталады) – 19 ғасырдың басында пайда болған, гүл суреттері салынған 48 картадан тұратын жиынтық. Әдеттегідей 12 картадан тұратын 4 түрге бөлінудің орнына, ханафуда жиынтығы 4 картадан тұратын 12 түрге (айларға) бөлінеді. Ханафуда ойындары көбінесе карта жинау ойындары болып табылады.
Hanafuda (Japanese: 花札, lit. flower cards, also called Hanakaruta) are 48 card decks with flower designs originating from the early 19th century. Instead of being divided by 4 suits with 12 cards each, a hanafuda deck is divided by 12 suits (months) with 4 cards each. Hanafuda games are mostly fishing games.
Ута-гарута
Uta garuta (歌ガルタ, әдеттегі мағынасы "poetry karuta") – 100 вака өлеңі жазылған 100 картадан тұратын екі жиынтықтан құралған карта ойыны: бір жиынтық – йомифуда (読札, "оқу карталары"), оларда (小倉百人一首) өлеңдерінің толық нұсқасы бар, ал екіншісі – торифуда (取り札, "ұстау карталары"), олардың әрқайсысы йомифудаға сәйкес келеді және тек тиісті өлеңнің соңғы бірнеше жолдарында ғана құралады. Ойынды оқу үшін бір адам таңдалады. Оқырман йомифуданы оқығанда, ойыншылар басқалардан бұрын оған сәйкес торифуданы табуға тырысады. Бұл ойын 1904 жылдан бері Жаңа жыл күні дәстүрлі түрде ойналып келеді. Жарыс карутасында түрлі деңгейдегі жарыстар өткізіледі, ал Жапонияның ұлттық чемпионаты турнирі 1955 жылдан бері әр қаңтарда Оми қасиетті орнында (Шинто қасиетті орны) өтіп келеді. Йомифуданы ғана қолданатын сәйкес келмейтін бірнеше ойын бар. Бузу Мекури (坊主めくり) – Мейдзи дәуірінен бастау алған қарапайым кездейсоқ ойын. 色冠 (Color Crowns) – 4 ойыншыға арналған серіктестік ойыны, ол Гоитамен байланысты. Екі ойында да өлеңдердің маңызы жоқ, карталардың маңызды бөлігі – ақындардың киім, жынысы немесе әлеуметтік статусы сияқты сыртқы келбеті.
Uta garuta (歌ガルタ, lit. "poetry karuta") is a card game in which 100 waka poems are written on two sets of 100 cards: one set is yomifuda (読札, lit. "reading cards"), which have the complete poem taken from the (小倉百人一首), and the other is torifuda (取り札, lit. "grabbing cards"), which each correspond to a yomifuda and have only the last few lines of the corresponding poem on them. One person is chosen to be the reader. As the reader reads a yomifuda, the players race to find its associated torifuda before anybody else does. This game has traditionally been played on New Year's Day since 1904. Competitive karuta has competitions on various levels with the Japan national championship tournament being held every January at Omi shrine (a Shinto shrine) in Ōtsu, Shiga since 1955. A few non matching games exist that use only the yomifuda. Bouzu Mekuri (坊主めくり), is a simple game of chance originating from the Meiji period. 色冠 (Color Crowns) is a 4 player partnership game that is related to Goita. In both games, the poems are irrelevant, and the only parts of the cards that matter are the appearance of the poets such as their clothing, sex, or social status.
Ита-карута
Ита карута (жапонша: 板かるた) – Хоккайдода кездесетін түрі. Торифуда ағаштан жасалса, йомифуда сол күйінде қалады немесе ақындардың суреттері болмайды. Олар «下の句かるた» деп аталатын жарысқа толы серіктестік ойынында қолданылады, онда өлеңнің соңғы жартысы оқылады.
Ita karuta (Japanese: 板かるた) is a variation found in Hokkaido. The torifuda are made of wood while the yomifuda remain the same or lack illustrations of the poets. They are used to play a competitive partnership game called 下の句かるた in which the last half of the poem is read.
Ироха карута
Ироха карута (жапонша: いろはかるた) — балаларға арналған, Ута гарутаға ұқсас, бірақ 96 картасы бар, түсіну оңай ойын. Өлеңдердің орнына карталар хирагана әліпбиінің 47 буынын көрсетеді және 48-ші буын ретінде «астана» деген мағынаны білдіретін кио (京) қосады (өйткені «н» (ん) буыны ешқандай сөз немесе тіркес басында қолданылмайды). Бұл ойын буындарды ескі ироха тәртібімен пайдаланады, онда қолданыстан шыққан екі буын – ви (ゐ) және ве (ゑ) кіреді. Әдеттегі торифуда картасының бір бұрышында кана жазылған сурет болады. Оған сәйкес yomifuda картасында суретпен байланысты мақал немесе нақыл сөз жазылады, ал оның алғашқы буыны торифуда картасында көрсетілген канаға сәйкес келеді. Ироха карутаның 3 стандартты түрі бар: Камигата, Эдо және Овари. Әр түрлі нұсқаның жергілікті диалект пен мәдениетке негізделген өз мақал-мәтелдері бар. Камигата немесе Киото нұсқасы ең көнесі, бірақ Эдо нұсқасы бүкіл Жапонияда таралған ең көп кездесетін нұсқа. Овари нұсқасы 19 ғасырдың соңғы жартысында ғана болды, кейіннен оны Эдо нұсқасы ығыстырды.
Iroha karuta (Japanese: いろはかるた) is an easier to understand matching game for children, similar to Uta garuta but with 96 cards. Instead of poems, the cards represent the 47 syllables of the hiragana syllabary and adds kyō (京, "capital") for the 48th (since the syllable n ん can never start any word or phrase). It uses the old iroha ordering for the syllables which includes two obsolete syllables, wi (ゐ) and we (ゑ). A typical torifuda features a drawing with a kana at one corner of the card. Its corresponding yomifuda features a proverb connected to the picture with the first syllable being the kana displayed on the torifuda. There are 3 standard Iroha karuta variants: Kamigata, Edo and Owari. Each variant has its own set of proverbs based on the local dialect and culture. The Kamigata or Kyoto version is the oldest but the Edo version is the most widespread, being found all over Japan. The Owari variant existed only during the latter half of the 19th century before being supplanted by the Edo version.
Обаке карута
Обаке карута – Токиоға тән Ироха карутасының ескірген түрі. Карталар Эдо дәуірінде жасалған және 1910 немесе 1920 жылдарға дейін танымал болды. Әр картада бір хирагана буыны және жапон мифологиясынан алынған бір жаратылыс бейнеленген; іс жүзінде, "obake karuta" дегеніміз – әуесте карталар немесе монстр карталары. Ойынның сәтті болуы үшін ойыншылар төреші оқитын анықтамаларға сәйкес келетін карталарды жинауға тырысқанда жапон мифологиясы мен халық ауыз әдебиетін білу қажет. Ойын соңында ең көп карта жинаған ойыншы жеңіске жетеді. Обаке карута – жапондықтардың монстрларды жіктеу және жаңаларын құруға бейімділігінің ерте мысалы. Бұл ойын жапон компанияларының аңызды жаратылыстарды санатқа бөліп, атап, сипаттап, содан кейін оларды сатуға жасаған алғашқы тытысы. Осы себепті, ол 1950 жылдардағы және одан кейінгі Годзилла фильмдеріне арқау болды. Одан да жақын, обаке карута "Ю Ги О!" немесе "Покемон карталық ойынына" ұқсас, оларда да керемет жаратылыстарды бейнелейтін карталарды жинау қажет. Шындығында, көптеген Покемон жапон мифологиясынан алынған жаратылыстардың үлгісімен жасалған.
Obake karuta is an obsolete variation of Iroha karuta unique to Tokyo. The cards were created in the Edo period and remained popular through the 1910s or 1920s. Each card in the deck features a hiragana syllable and a creature from Japanese mythology; in fact, obake karuta means ghost cards or monster cards. Success requires knowledge of Japanese mythology and folklore as players attempt to collect cards that match clues read by a referee. The player who accumulates the most cards by the end of the game wins. Obake karuta is an early example of the common Japanese fascination with classifying monsters and creating new ones. The game is one of the earliest attempts by Japanese companies to categorize legendary creatures, label them, define them, and subsequently market them. As such, it is a precursor to the Godzilla films of the 1950s and later. Even more closely, obake karuta resembles the Yu Gi Oh! or Pokémon Trading Card Game, which also involves collecting cards that represent fabulous creatures. In fact, many Pokémon were designed specifically after creatures from Japanese mythology.