10 ғ. ортағасырлық латын шахмат поэмасы – «Шахмат туралы өлеңдер». Еуропада шахматтың даму тарихындағы маңызды құжат, алғашқы шахмат патшайымы туралы айтады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
10 ғасырдағы ортағасырлық латын тіліндегі шахмат өлеңі
10th century Medieval Latin chess poem
"Versus de scachis" ("Шахмат жөніндегі өлеңдер") деген атпен белгілі, кейбір әдебиеттерде Einsiedeln өлеңі деп те аталатын бұл шығарма, 10 ғасырдағы ортағасырлық латын тілінде жазылған шахматқа арналған өлең. Бұл – шахматты оқу мақсатында техникалық тұрғыдан сипаттайтын еуропалық алғашқы мәтін және ол Еуропада шахматтың қалыптасуын түсіну үшін маңызды құжат саналады.
Versus de scachis (Latin: "Verses on Chess"), also known as the Einsiedeln Poem in some literature, is the title given to a 10th century Medieval Latin poem about chess. It is the first known European text to provide a technical description of chess for didactic purposes and it is considered a fundamental document to understand the development of chess in Europe.
Өмірбаян
Швейцарияның Швиц кантонындағы Эйнсиделн қаласында орналасқан Эйнсиделн аббатханасы кітапханасынан (олар да қазір сақталып тұр) екі қолжазбада (Codex Einsidlensis 365 және 319) табылды және шамамен 1000 жылға дейін дауланған. Құжаттың мерзімі поэманы еуропалық мәтінде шахматқа жасалған ең ерте белгілі сілтемеге, сондай-ақ шахмат патшайымы туралы (латын тілінде regina деп аталады) ең ерте құжатқа айналдырады. Дегенмен, 1954 жылға дейін тарихшы H. M. Gamer олардың ерекше тарихи маңыздылығына назар аударған жоқ. Бұған қоса, Codex Einsidlensis 365 емес, бірақ 65-тен 98-ге дейінгі жолдардың көшірмесі, сәл классикалық орфографиямен, 997 жылға дауланған және Эйнсиделн аббатханасы кітапханасында сақталып тұр. "Versus de scachis" деген атау Codex Einsidlensis 365-тен алынған. Поэма, ең болмаса, 10 ғасырға жатады. Gamer (1954) Codex Einsidlensis 365 мәтіні 1000 жылға дейін жазылған, ал Codex Einsidlensis 319 мәтіні шамамен сол кезде немесе мүмкін 1000 жылдан кейін жазылған деседі. Codex Einsidlensis 319-дағы мәтін толық емес және "De aleae ratione" деп аталады.
It was found on two manuscripts (Codex Einsidlensis 365 and 319) from Einsiedeln Abbey Library (where they are also currently preserved) located in Einsiedeln, Canton of Schwyz, Switzerland and it was dated to about AD 1000. The dating of the document makes the poem the earliest known reference to chess in a European text, as well as the earliest known document to mention the chess queen (called regina in Latin), However, it was not until 1954 that historian H. M. Gamer drew attention to their extraordinary historical importance. There exists, in addition, an early medieval copy (though not of the Codex Einsidlensis 365) of lines 65 to 98 with a somewhat more classical orthography, which is dated to 997 AD and is also preserved in the Einsiedeln Abbey Library. The title of Versus de scachis is from Codex Einsidlensis 365. The poem most likely dates to the 10th century. Gamer (1954) argues that the text in Codex Einsidlensis 365 might date to shortly before AD 1000, and the one in Codex Einsidlensis 319 dates to about the same time, or possibly to a few years after AD 1000. The text in Codex Einsidlensis 319 is incomplete, and entitled De aleae ratione.
Мазмұны
Поэманың өзі 98 жолдан тұрады және ортағасырлық латын тілінде жазылған. Келесі он тармақта тақтадағы шаршылардың кезектесетін түсі алғаш рет айтылады, ол әлі кеңінен қолданылмаған, бірақ кейбір ойыншылар (Sunt quibus has placuit duplici fucare colore) оны қозғалыстарды жақсырақ есептеуге мүмкіндік беретін қарапайым, бірақ пайдалы өнертабыс ретінде қолданған, сонымен қатар ойыншыларға қателіктерді немесе дұрыс емес қозғалыстарды оңай анықтауға көмектеседі. 21-44 тармақтар арасында екі жақ – қызыл және ақ (Pars hæc si candet, illa rubore nitet) – және фигуралар сипатталған. Фигуралардың қозғалысы, сондай-ақ ойынның негізгі ережелері шатранжға (Персия-Араб шахматына) өте ұқсас, тек пешканы ханшайымға айырбастау ережесінен басқа. Фигуралардың және олардың қозғалыстарының поэтикалық сипаттамаларынан, қозғалыстар қазіргі шахматтан өзгеше болғандығын және былайша қорытындылауға болады:
The poem itself consists of 98 lines in elegiac couplets and written in Medieval Latin. In the next ten verses the alternative coloring of the squares on the board is mentioned for the first time, not yet in general use but used by some players (Sunt quibus has placuit duplici fucare colore) as a simple yet advantageous invention to better calculate the moves, besides giving players the ability to discover, more easily, mistakes or false moves. Between verses 21 44 the two sides, red and white (Pars hæc si candet, illa rubore nitet), are described, together with the pieces. The movement of the pieces as well as the main regulatory conditions of the game are near identical to shatranj (Perso Arabic chess), except for the pawn promotion rule. From the poetic descriptions of the pieces and their movements, it can be interpreted that the movements differ from modern chess and can be summarized as follows:
Рекс (патша): Ол кез келген жақын шаршыға жүре алады. Басқа фигуралардан айырмашылығы, оны ұстауға болмайды, бірақ шабуылға ұшырап, қозғала алмай қоршалған жағдайда ойын аяқталады. Regina (ханшайым): Ол тек диагональ бойынша жақын шаршыға ғана жүре алады, бұл оны екінші ең әлсіз фигураға айналдырады. Comes немесе curvus (мағынасы «граф» немесе «қарт», бүгінгі епископ): Ол бастапқы түсінің үшінші шаршысына диагональмен жүре алады. Æques (ат): Ол басқа түстің үшінші шаршысына, екі қадам тік және содан кейін диагональмен бір қадам жүре алады. Rochus немесе marchio («мұнара» немесе «маркиз»): Ойыншы қалағанша тік бағытта жүре алады. Pedes немесе pedites («жауынгер», бүгінгі пешка): Ол тек алдындағы шаршыға ғана жүре алады және дәл сол түстің жақын шаршысында диагональмен басқа фигураны ұстай алады, бұл оны ең әлсіз фигураға айналдырады. Егер ол сегізінші қатарға жетсе, онда ханшайым сияқты жүруге рұқсат етіледі, бірақ бастапқы ханшайым тақтадан шыққан жағдайда ғана. Шахмат тарихшысы Х.Ж.Р. Мюррейдің сөзінше:
Rex (king): It can move to any adjacent square. Unlike other pieces, it can never be captured, but when it's under attack and surrounded so that it can no longer move, the game comes to an end. Regina (queen): It can move only to a diagonal adjacent square, making it the second weakest piece. Comes or curvus (meaning "count" or "aged one", today’s bishop): It can move diagonally to the third square of its original color. Æques (knight): It can move to the third square of a different color, two steps straight ahead, then one step on the diagonal. Rochus or marchio ("rook" or "marquis", respectively): It can move in a straight direction as far as the player wishes. Pedes or pedites ("soldier", today's pawn): It can only move to the square in front of it and captures another piece diagonally on an adjacent square of the same color, making it the weakest piece. If it reaches the eighth row then it's allowed to move like the queen but only if the original queen is out of the board. According to chess historian H. J. R. Murray:
Бұл өте көңілсіз поэманың ең айқын ерекшелігі – оның араб терминологиясынан мүлдем бос болуы. «Шах» және «мат» сөздері қолданылмайды, тек тақырыптағы «scachi» ойынның аты және «rochus» сөзі ғана авторы еуропалық өнертабыс емес ойынмен айналысатынын көрсетеді. Ойынның терминологиясы мемлекеттік құрылымнан, әскерден емес алынған.
The most striking feature of this rather tedious poem is its freedom from Arabic terminology. The words check and mate are not used, and it is only the name of the game, scachi, in the title, and the word rochus that show that the writer is dealing with a game that is not of European invention. The nomenclature of the game is drawn from that of the state, and not from that of the army.