Кіріспе

Венгр ғалымы (1897–1973) Кароли Кереньи (Kerényi Károly, ; 19 қаңтар 1897 – 14 сәуір 1973), сондай-ақ Карл Кереньи және Карл Кереньи деп те белгілі, классикалық филология саласындағы венгр ғалымы және грек мифологиясын қазіргі заманғы түрде зерттеудің негізін қалаушылардың бірі.

Венгрия, 1897-1943 жылдар

Кереньи Австрия-Венгриядағы Темешвар қаласында (қазіргі Тимишоара, Румыния) туды, оның ата-анасы мажар ұлтының, жартылай неміс тегінен шыққан. Оның әкесінің әулеті шваб шаруаларынан тараған. Оның анасы – Каролина Халас. Кереньи мектепте неміс тілін шет тілі ретінде оқып, кейін ғылыми жұмыстар үшін оны таңдады. 1848/49 жылдардағы Мажар революциясының 13 шейітінің қаласы ретінде либералдық рухымен танылған Арад қаласымен өзін байланыстырды, себебі орта мектепті сол қалада бітірген. Ол Будапешт университетінде классикалық филологияны оқыды, онда Геза Неметі (латын тілі маманы) мен Йозеф Шмидт (үнді-герман тілдері маманы) ең көп бағаланған оқытушылар болды. Бітірген соң Жерорта теңізі аймағында кеңінен саяхаттады және Грефсвальд, Берлин және Гейдельберг университеттерінде қонақ студент ретінде оқыды. Ол антикалық және классикалық филология саласындағы профессорлар – Эдуард Норден, Ульрих фон Виламовиц-Мёлендорф және Франц Боллдан білім алды. 1919 жылы Кереньи Будапештте Платон мен Лонгинге арналған «Классикалық әдебиет және эстетика тарихындағы зерттеулер» атты диссертациясымен докторлық диплом қорғады. Содан кейін орта мектепте грек және латын тілдерін оқытты. 1927 жылы докторантураны аяқтағаннан кейін, 1934 жылы Печ университетінде классикалық филология және ежелгі тарих (Griechische und Lateinische Philologie und Alte Geschichte) профессоры қызметіне шақырылды. Будапештте ол діндер тарихы, классикалық әдебиет және мифология бойынша жеке лекциялар оқыды. Либералдық көзқарастарымен байланысты болғандықтан, осы апталық шараларға көптеген зиялы қауым өкілдері қатысты. 1940 жылы Венгрияда саяси оңшылдардың күшеюіне байланысты университет жүйесі реформаланды және саяси қысымға ұшырады. Өздеріне бағынуға дайын болмаған профессорлар Сегед университетіне шоғырландырылды. Сәйкесінше, Кереньи 1941 жылы өзінің қалауынша емес, классикалық антикалық дәуірді оқыту үшін сол жаққа жіберілді. Либералдық және батысқа бейім премьер-министр Миклош Каллай 1943 жылы бұрынғы жылдардағы нацистік саясатты кері қайтаруға тырысты. Ол өздерінің есімін танытқан либералды ғалымдарды Батыс Еуропаға жіберіп, либералдық және антифашистік Венгрияның да бар екенін көрсетуді бастады. Осы мақсатта сыртқы істер министрлігі Кереньиге Швейцарияда дипломатиялық мәртебемен бір жыл тұру мүмкіндігін ұсынды. Ол Маджоре көлінің жағасындағы Тичинода қалу шартымен келісті, Берн елордасынан бас тартты. 1944 жылы неміс әскері Венгрияға басып кіргеннен кейін және оңшыл үкімет құрылғаннан кейін Кереньи өзінің паспортын қайтарды. Швейцарияда дипломатиялық мәртебеге ие болған көптеген мажарлар сияқты, ол бірден азаматтығы жоқ саяси босқынға айналды.

Швейцария, 1943-1973 жылдар

1941 жылдан бастап Кароли Кереньи Карл Густав Юнг шақырған Асконадағы (Швейцария) Эранос конференциясында дәріс оқыды. Швейцариялық психологпен тұрақты байланыс Швейцариямен байланыстырды, бұл ақырында итальян тілінде сөйлейтін Тичино кантонына тұрақты көшіп кетуге әкелді. 1946/47 жылдары Кереньи Базель университетінде венгр тілі мен әдебиеті бойынша дәріс берді. 1947 жылы ол Венгрияның демократиялық дамуына үлес қосу ниетімен Венгрия Ғылым академиясында өзінің инаугурациялық сөзін айту үшін Венгрияға барды. Алайда, Матиас Ракоси басқаратын коммунистік төңкеріс жақындап келе жатқаны туралы ескертулерге байланысты Кереньи дереу Будапешттен кетіп қалды. Келесі сталиндік диктатура кезінде ол Гьёрги Лукач, жетекші коммунистік идеологтың саяси насихаты арқылы беделсіздендіріліп, қызметіне тыйым салынды. Оның академиялық атағы алынып тасталды және тек 1989 жылы ғана ол өлімнен кейін қалпына келтірілді. Швейцарияда 1945-1968 жылдар аралығында оның еңбектерінің көп бөлігі жазылып, жарияланды. Ол академиялық ортадан тыс саналғанмен, осы кезеңде ол ежелгі гуманистік ғалымдардың ұлы дәстүрінің соңғы өкілдерінің бірі ретінде ең үлкен ықпалын дамытты. 1934 жылдан 1955 жылға дейін екі онжылдық бойы Кереньи неміс жазушысы Томас Маннмен мифология, дін, гуманизм және психология сияқты көптеген тақырыптар бойынша белсенді хат алмасып отырды. Көшіп кеткеннен кейін Кереньи бірнеше университеттерде қонақ профессор болып жұмыс істеді, оның ішінде Бонн (1955/56), Осло және Рим (1960), Цюрих (1961) және Генуя (1964). 1960-1971 жылдары Рим университетінің философия институтындағы конференцияларда жыл сайын дәріс оқыды. 1948 жылдан 1966 жылға дейін Кереньи Куснахт/Цюрихтегі C. G. Юнг институтын құрған және оның ғылыми директоры болды, онда ол 1962 жылға дейін мифология бойынша дәрістер оқыды. Осы жылдары ол Асконадағы Монте Веританың жанында тұрды. 1962 жылы Швейцария азаматтығын алды. Кароли Кереньи 1973 жылдың 14 сәуірінде Кильхберг/Цюрихте қайтыс болды және ол Аскона зиратында жерленген. Оның екінші әйелі Магда Кереньи өмірін Кереньидің мұрасын сақтауға және насихаттауға арнады. 2004 жылы қайтыс болғаннан бері Кереньи өміріне қатысты барлық құжаттар (фотосуреттер, хат алмасу, қолжазбалар және т.б.), соғыс кезінде Будапештте жойылмаған, Германияның әдебиет мұрағатында (Марбах, Штутгарт маңында) сақталады және қолжетімді. Оның толық кітапханасы және Магда Кереньидің мүлігі Печ университетінде орналасқан, сондай-ақ оның құрметіне көше аталған.

Филологиялық негіздері

Карло Керениге алғашқы жылдары негізінен Шопенгауэр, Бахофен және Ницше сияқты философтар, Хёльдерлин мен Рилке сияқты жазушылар және Вильгельм фон Гумбольдт сияқты ғалымдар әсер етті. Классикалық филологияны оқыған кезінде Ульрих фон Виламовиц Моеллендорф ең ықпалды филолог болды. Бірақ Кереньи үшін Эрвин Родденің антикалық көркем әдебиет туралы көзқарасы маңыздырақ болды. Бұл оны дінтану тарихы тұрғысынан қарағандағы «Діндер тарихының жарығында грек-шығыс романдық әдебиеті. Тәжірибе» атты алғашқы кітабына жеткізді, осы кітабы арқылы ол постдокторлық диссертациясын қорғады. Содан кейін, 1929 жылы Кереньи филологияның ресми ғылыми бағытынан жалықты. Ол филологияның мақсатын антикалық жазбаларды нақты өмірдің бейнесі ретінде сын тұрғысынан талдауда көрді, дәл археология сияқты, антикалық мұраны нақты қолмен зерттеуге арналған. Ресми бағыттан алғашқы қадамдары – оның «Аполлон» (очерктер жинағы) және «Ежелгі дін» атты алғашқы кітаптары болды. Өмір бойы Кереньи Жерорта теңізінің барлық классикалық орындарын зерттеді. 1929 жылы Грекияда ол алғаш рет Уолтер Ф. Оттомен танысты, ол оған үлкен әсер етті. Отто Кереньиді ежелгі замандағы адам өмірінің діни жағына басты назар аударуға, осылайша тарихи және теологиялық көзқарастарды біріктіруге шабыстандырды. Бұл оның «Грек мифологиясы» және «Элеусис құпиялары» (Элеусис: ана мен қыздың архетипі) еңбектерінде айқын көрінеді.

Виламовиц пен мифтің неміс идеясынан ажырату

Содан кейін Кароли Кереньи Виламовичтің қабылдаған филологиясынан әдейі шеттеуге түсті. Кереньидің пікірінше, Виламовичтің көзқарасы Германиядағы ұлттық социализмнің туындауының түбінде жатқан авторитарлыққа ұқсас еді, оны ол моральдық тұрғыдан қабылдай алмады. Сондықтан Кереньи нацистік Германияның сілтеме нүктесі ретінде пайдаланған мифтің неміс түсінігіне қарсы күшті ұстаным қабылдады. Ол 1934 жылдың өзінде Германиядағы радикалды өзгерістерге наразылығын ашық білдірді. Кереньидің басты мақсаты – ұлтшыл идеология үшін қолданылуы мүмкін емес, либералды және адамгершілік психологиялық тұрғыдан мифті түсіндіру болды. Бұл оның бірнеше ғылыми ұстаздарына қатысты көзқарасына да әсер етті. Виламовичке қатысты бұл ең анық байқалды, бірақ кейін Кереньи Ото мен Маннның мифті түсінуіндегі, неміс ұлтшылдығында көрінетін аспектілерінен де шеттеуге көшті.

Мифологияның психологиялық кеңеюі

Карло Керенийдің грек мифологиясындағы тұлғаларды адам жанының архетиптері ретінде ғылыми тұрғыдан түсіндіруі швейцариялық психолог Карл Густав Юнгтың көзқарасына сай келді. Юнгпен бірге олар мифологияны жеке ғылым ретінде орнатуға тырысты. Керений Юнгпен бірлесіп 1941 жылы «Мифологияның мәніне арналған эсселер» (Einführung in das Wesen der Mythologie) деген атпен жарық көрген «Дас göttliche Kind in mythologischer und psychologischer Beleuchtung» («Құдай бала туралы мифтер») және «Дас göttliche Mädchen» («Құдай қыз») еңбектерін жинақтады. Оның пікірінше, мифологияға қатысты әрбір көзқарас – адам туралы көзқарас болуы керек, сондықтан теология әрқашан антропологиямен бірге қарастырылуы тиіс. Осы гуманистік рухта Керений өзін филологиялық-тарихи және психологиялық ғалым ретінде таныстырды. Кейінірек Керений психологиялық түсіндірмелерін одан әрі дамытып, архетиптер ұғымын «Urbild» деп аталатын жаңа ұғыммен ауыстырды. Бұл оның ең маңызды жариялымдарында, атап айтқанда «Прометей» және Керенийдің ең маңызды туындысы саналатын «Дионис» еңбектерінде айқын көрінді. Ол бұл еңбекті 1931 жылы идея ретінде бастап, 1969 жылы аяқтады. Керений грек дініндегі бейнелерді жай ғана қызығушылық нысаны ретінде емес, нағыз адам тәжірибесінің көрінісі ретінде қарастырды. Мифті грек мәдениетінің егжей-тегжейіне енгізіп зерттеген тарихшы ретінде, оның «ерекше әлеуметтік өмір сүруі» Керенийдің «адам өмірінің нақты шындықтары туралы ерекшеленген ойлауына» қарсы, ал «жалпылама ойлау» оны ежелгі халықтарды, әсіресе грек дінін зерттеуде сэр Джеймс Фрейзердің ықпалымен байланыстырды.

Керений - мәдени антрополог

Өзінің жеке тәжірибесінің нәтижесінде Кароли Кереньи филологтың интерпретатор ретіндегі рөлін атап өтті, осы ретте «ол қанағаттанарлық интерпретация жасаған сайын, өзі де қабылдаушы да, хабаршы да болатын тақырыпқа айналады. Оның барлық мәні мен болмысы, құрылымы мен жеке тәжірибесі интерпретация үшін ескерілмейтін факторға айналады». Осы тұрғыдан алғанда, Кереньидің ғылым туралы түсінігі 1944 жылы өте прогрессивті болды. Адам ғылымдары объективті ғылым ретінде орнығуға тырысқан кезде, ол ғылыми объективтілікке жетудің жалғыз жолы – әр ғалымның жеке субъективтілігін ашу екенін түсінді. Мифология мен гуманизмді зерттеуде көркем шығармаларды қолдануына Томас Манн мен Герман Гессеге жазған хаттарының жарияланулары да куә. Кереньи 1955 жылы «Еуропаның рухани жолы» (Geistiger Weg Europas) деген атпен еуропалық гуманизм туралы ойларын тағы бір сериямен толықтырды. Кереньимен маңызды жеке және ғылыми байланыстарды күйкелеген тұлғалардың қатарында венгр ақындары Ласло Немет, Антал Серб және Пал Гуляш, психолог Леопольд Сзонди, жазушы Отто Хейшеле және тарихшы Карл Якоб Буркхардт болды. Эссе стилінің арқасында Кереньи оңай түсінілетін тілмен сөйлей білді, бірақ бұл академиялық филологияда оның оқшауланғандығын да білдірді. Венгрияда Кароли Кереньидің ғылыми жетістіктері оның өмірінде тек зиялы қауымның шағын тобына ғана белгілі болды. Оның барлық жариялымдарының тек азы ғана венгр тілінде жарық көрді. Бұрынғы венгр зиялыларының көрнекті өкілі және аристократиялық тегінің иесі болғандықтан, ол 1940 жылдардан бастап либералды көзқарастары үшін венгр мәдени өмірінен шеттетілді – алдымен оңшыл, нацистік үкіметтер, кейін коммунистік режим тарапынан. Ласло Немет және Антал Серб сияқты танымал венгр жазушылары Кереньиді қорғауға тырысқанмен, оның толыққанды моральдық және ғылыми ақталуы 1980 жылдарға дейін күткен болатын. Венгр жазушысы Антал Серб өзінің «Айшығымен саяхат» романында Кароли Кереньидің кейбір ерекшеліктерін Руди Вальдхайм кейіпкеріне көшірген.