Кіріспе
chembox
|Verifiedfields = өзгертілген
|Watchedfields = өзгертілген
|verifiedrevid = 477167491
|ImageFileL1 = Furfural.svg
|ImageFileR1 = Furfural from xtal 3D bs 17.png
|PIN = Фуран-2-карбальдегид
|OtherNames = Фурфураль, фуран-2-карбоксальдегид, фурал, фурфуральдегид, 2-фурфуральдегид, пиромуцикалық альдегид
|Section1=
|Section2=
|LCLo = ubl
| 370 ppm (ешкі, 6 сағ)
| 260 ppm (тышқан)
|Verifiedfields = changed
|Watchedfields = changed
|verifiedrevid = 477167491
|ImageFileL1 = Furfural. svg
|ImageFileR1 = Furfural from xtal 3D bs 17. png
|PIN = Furan 2 carbaldehyde
|OtherNames = Furfural, furan 2 carboxaldehyde, fural, furfuraldehyde, 2 furaldehyde, pyromucic aldehyde
|Section1=
|Section2=
|LCLo = ubl
| 370ppm (mouse, 6hr)
| 260ppm (rat)
Тарих
Фурфуралды алғаш рет 1821 жылы (жарияланған 1832 жылы) неміс химигі Иоганн Вольфганг Дёберейнер оқшаулады, ол құмырсқа қышқылының синтезінің қосалқы өнімі ретінде шағын үлгі шығарды. 1840 жылы шотланд химигі Джон Стенхаус жүгері, сұлы, кебек және арақ пісіру қалдықтарын сулы күкірт қышқылымен дистилляциялау арқылы осы химиялық затты алуға болатынын анықтады; ол сонымен қатар фурфуралдың эмпирикалық формуласын анықтады (C5H4O2). Джордж Фоунз бұл майды 1845 жылы "фурфурол" деп атады (фурфур (кебек) және олеум (май) сөздерінен). 1848 жылы француз химигі Огюст Кахор фурфуралдың альдегид екенін анықтады. Фурфуралдың құрылымын анықтау үшін біраз уақыт кетті: фурфурал молекуласында циклдік эфир (фуран) бар, ол күшті реагенттермен өңделгенде ыдырайды. 1870 жылы неміс химигі Адольф фон Бейер химиялық тұрғыдан ұқсас фуран және 2-фуро қышқылының құрылымы туралы болжам жасады. Неміс химигі Генрих Лимприхттің қосымша зерттеулері бұл идеяны қолдады. 1877 жылы жарияланған жұмысында Бейер фурфуралдың құрылымы туралы бұрынғы сенімін растады. 1886 жылға қарай фурфурол "фурфурал" деп атала бастады ("фурфуралдегид" сөзінің қысқартылған түрі) және фурфуралдың дұрыс химиялық құрылымы ұсынылды. 1887 жылы неміс химигі Вилли Марквальд фурфуралдың кейбір туындыларында фуран ядросы бар екенін болжады. 1901 жылы неміс химигі Карл Харрис сукциналдегид пен 2-метилфуранмен жұмыс істеу арқылы фуранның құрылымын анықтады, соның ішінде фурфуралдың ұсынылған құрылымын растады. Фурфурал 1922 жылға дейін салыстырмалы түрде беймәлім болды. Бүгінде фурфурал әлі де қант құмырасы және жүгері сабақтары сияқты ауыл шаруашылығының қосалқы өнімдерінен өндіріледі. Қазіргі таңда фурфуралды өндіруші бас елдер – Доминикан Республикасы, Оңтүстік Африка және Қытай.
Қасиеттері
Фурфурал көптеген полярлы органикалық еріткіштерде оңай ериді, бірақ суда немесе алкандарда нашар ғана ериді. Фурфурал басқа альдегидтер мен ароматты қосылыстар сияқты реакцияларға қатысады. Фурфурал бензолға қарағанда аз ароматты қасиеттерге ие, себебі ол тез тетрагидрофурфурил спиртіне тотықтырылады. Қышқылдардың қатысуымен қыздырылғанда фурфурал қайтымсыз полимерленеді, термопластикалық полимер ретінде әрекет етеді.
Пайдалануы және пайда болуы
Ол көбінесе пісірілген немесе қыздырылған тағамдарда, мысалы, кофеде (55–255 мг/кг) және толық дәнді нанда (26 мг/кг) кездеседі. Фурфуралдың гидрогенациялануы фурфурил спирті (ФА) береді, ол фуран шайырларын өндіруге қолданылады, олар термостойқы полимерлік композиттерде, цементтерде, жабыстырғыштарда, құю шайырларында және жабындарда пайдаланылады. Фурфурил спиртінің одан әрі гидрогенациялануы тетрагидрофурфурил спирті (THFA) береді, ол ауылшаруашылық препараттарында еріткіш ретінде және гербицидтердің жапырақ тініне енуіне көмектесетін қосымша зат ретінде қолданылады. Фурфуралдың палладий катализді декарбонизациясы өнеркәсіптік түрде фуран өндіреді. Фурфуралдан жасалған тағы бір маңызды еріткіш – метилтетрагидрофуран. Фурфурал фуро қышқылы сияқты басқа фуран туындыларын тотығу арқылы, ал фуранды палладий катализді бу фазалық декарбонизация арқылы жасауға қолданылады. Орташа өлімдік дозасы жоғары, 650–900 мг/кг (ауыз жолымен, иттерде), бұл оның тағамдарда кең таралғанымен сәйкес келеді. Еңбек қауіпсіздігі және денсаулық сақтау басқармасы фурфуралға 8 сағаттық орташа уақыт ішінде 5 ppm рұқсат етілген шекті концентрацияны белгіледі, сондай-ақ фурфуралды тері арқылы сіңу қаупі ретінде белгілейді.