Кіріспе

Базель проблемасы – сандар теориясына қатысты математикалық талдаудағы мәселе, ол табиғи сандардың кері квадраттарының шексіз қосындысына байланысты. Оны алғаш рет 1650 жылы Пьетро Менголи қойды, ал 1734 жылы Леонард Эйлер шешті. 1735 жылғы 5 желтоқсанда Санкт-Петербург Ғылым академиясында оқылды. Бұл мәселе сол кездегі жетекші математиктердің күшін сынағандықтан, Эйлердің шешімі оған жиырма сегіз жасында бірден әйгілік әкелді. Эйлер мәселенің жалпылама түрін кеңейтті, ал оның идеяларын бір ғасырдан астам уақыттан кейін Бернхард Риман 1859 жылғы «Берілген шамадан кіші жай сандардың саны туралы» атты мақаласында пайдаланды. Онда ол өзінің дзета-функциясын анықтады және оның негізгі қасиеттерін дәлелдеді. Мәселе Базель қаласының атымен аталады, себебі Базель – Эйлердің де, Бернулли отбасының да туған жері, олар бұл мәселені шеше алмады. Базель проблемасы табиғи сандардың квадраттарының өзара сандарының нақты қосындысын, яғни шексіз қатардың нақты сомасын табуды сұрайды:

Қатардың сомасы шамамен 1.644934-ке тең. Базель проблемасы осы қатардың нақты сомасын (жабық түрде) және осы соманың дұрыс екенін дәлелдеуді талап етеді. Эйлер осы соманың нақты мәнін тапты және 1735 жылы осы жайлы хабарлады. Оның аргументтері сол кезде негізделмеген манипуляцияларға құрылған, бірақ кейін ол дұрыс екені дәлелденді. Ол 1741 жылы қабылданған дәлел ұсынды. Бұл мәселенің шешімі екі үлкен кездейсоқ санның өзара жай болу ықтималдығын бағалау үшін қолданылуы мүмкін. 1 мен аралығындағы екі кездейсоқ бүтін сан, шексізке жақындағанда, Базель проблемасының шешіміне тең болатын , өзара жай сан болу ықтималдығына ие.

Ойлер дәлелінің салдары

Жоғарыда келтірілген нәтижелерге сүйене отырып, біз оның әрқашан рационал санның еселігі екенін қорыта аламыз. Атап айтқанда, оның бүтін дәрежелері және оның бүтін күштері трансцендентті болғандықтан, осы сәтте барлық үшін иррационал және одан да нақтырақ трансцендентті екенін қорыта аламыз. Ал, тақ индекстелген зетта тұрақтыларының қасиеттері, Апери тұрақтысы сияқты, көбінесе толыққанды белгісіз болып қалады.

Коши дәлелі

Көптеген дәлелдемелер Фурье талдауы, комплекс сараптамасы және көп айнымалы есептеу сияқты жоғары математиканың нәтижелерін пайдаланса, төмендегісі тіпті бір айнымалы есептеуді қажет етпейді (соңында бір ғана лимит есептелуі керек). Қалдық теоремасын қолданатын дәлелдеме үшін мына жерді қараңыз.

Осы дәлелдеменің тарихы

Дәлел Августин Луи Кошиге (Cours d'Analyse, 1821, VIII жазба) дейін жетеді. 1954 жылы бұл дәлел Акива мен Исаак Ягломның "Элементар түсіндірудегі элементар емес есептер" кітабында жарияланды. Кейін, 1982 жылы ол "Еврика" журналында Джон Скоулз есімімен келді, бірақ Скоулз бұл дәлелді Питер Суиннертон-Дайерден білгенін мәлімдейді, және ол кез келген жағдайда бұл дәлелдің "1960 жылдардың соңында Кембриджде баршаға мәлім болғанын" айтады.

Басқа сәйкестендірулер

Риманның зетта функциясы үшін ерекше жағдайлардағы сәйкестіктерді қараңыз, егер төмендегі бөлімдерде осы тұрақтының тағы да ерекше сәйкестіктері мен түрленулері келтірілсе.