Кіріспе

Aerodramus – ұшқыштар тұқымдасына жататын Collocaliini тайпасына кіретін, қараңғы түсті, үңгірлерде ұялайтын шағын құстар туысы. Оның өкілдері Оңтүстік Азия, Океания және Солтүстік-Шығыс Австралияның тропикалық және субтропикалық аймақтарында ғана кездеседі. Көптеген түрлері бұрын Collocalia туысына жатқызылған, бірақ 1906 жылы американдық орнитолог Гарри Черч Оберхолсер оларды жеке туыс ретінде бөліп қарастырған. Бұл – таксономиялық тұрғыдан өте қиын, бір-біріне ұқсас түрлердің тобы. Эхолокация, ДНК талдауы және паразиттік жәндіктердің түрлері қарым-қатынасты анықтау үшін қолданылған, бірақ Папуа шашақтарының орналасуы сияқты кейбір мәселелер толық шешілмеген. Егер бірнеше түр бірге кездессе, оларды анықтау қиын болуы мүмкін. Aerodramus шашақтарын басқа шашақтардан, тіпті басқа құстардан ерекшелендіретін нәрсе – олардың қарапайым, бірақ тиімді эхолокацияны пайдалану қабілеті. Бұл оларға көбейіп, ұялайтын үңгірлерде бағдар алуға көмектеседі. Aerodramus шашақтарының ұяларының құрамында сілекей басым роль атқарады. Екі түрінде ұя салу үшін тек сілекей ғана қолданылады, ал олардың ұялары атақты қытайлық тағам – «құс ұясы сорпасын» дайындау үшін жиналады. Осылайша, көптеп жинау шашақтар популяциясына қысым түсіреді.

Тарату

Бұл шаянның таралған аймағы тропикалық Оңтүстік Азия, Океания, Солтүстік-Шығыс Австралия және Үнді мұхитымен шектеледі, ең көп түрлер Оңтүстік-Шығыс Азия, Индонезия және Папуа-Жаңа Гвинеяда кездеседі. Мангая шаяншағы – жақында жойылған, тек қазба қалдықтарынан белгілі түр.

Сипаттама

Aerodramus swiftlets көптеген жағынан әдеттегі шаяншақтарға ұқсас, жылдам ұшу үшін тар қанаттары бар, ал ұшқанда жәндіктерді ұстауға арналған кең ауыз және кішкентай, қысқарған тұмсық, оның айналасы қылшықтармен қоршалған. Олардың қауырсындары көбінесе қара, қоңыр және сұр түстердің теріс күйінде болады. Бұл туыстың өкілдерінің жоғарғы қанаттары мен денесінің жоғарғы бөлігі көбінесе қоңыр қара, кейде ақшыл реңді, астыңғы бөлігі ашық қоңыр, мойны ақшыл, ал қанаттарының астыңғы жағы қоңыр ақ түсті және қоңыр "қолайырлары" бар. Еркектер мен мекеңдердің қауырсындары, сипатталған түрлер үшін, ұқсас келеді; кейбір түрлерде жас құстардың ұшу қауырсындарында ақшыл шеттері байқалады. Көптеген шаяншақтардағыдай, олардың аяқтары өте қысқа, бұл құстарға қонбауға, бірақ тік беттерге жабысуға мүмкіндік береді. Ұшудың басты түрі – өте ұзын бас қауырсындары мен кішкентай кеуде бұлшық еттерінің арқасында сырғанау. Aerodramus swiftlets түрлеріне қарай 8–35 грамм (0.28–1.23 унция) салмаққа және 9–16 сантиметр (0.28–1.23 дюйм) ұзындыққа жетеді. Бұл шаяншақтар өте ұқсас, және Борнео, Жаңа Гвинея және Филиппин сияқты бірнеше түрдің кездесетін жерлерінде оларды дала жағдайында ажырату қиын болуы мүмкін.

Эхолокация

Aerodramus туысы эхолокацияны қолдануына байланысты ерекше қызығушылық туғызады. Бұл техниканы пайдаланып, олар түнде көбейіп, ұялайтын үңгірлердегі қиын өткелдер мен тік құбырлар арқылы бағттануға мүмкіншілік алады. Swiftletтерден басқа, эхолокацияны қолданатын жалғыз құс түрі – туыс емес май құсы. Aerodramus swiftletтерінің эхолокациялық екі рет қайталанатын дыбысы адамның қалыпты есту диапазонында болады және 3 миллисекундқа дейін созылады, ал интервал қараңғырақ жерлерде қысқарады. Атиу swiftletі (Aerodramus sawtelli) және қара ұя swiftletі (A. maximus) басқа түрлерден айырмашылығы, тек бір рет дыбыс шығарады. Алғашқы түр өзінің үңгірлерінен тыс жерлерде де эхолокацияны қолданады. Эхолокацияны қолдану бұрын Aerodramus туын эхолокация жасамайтын Collocalia және Hydrochous туыстарынан (Schoutedenapus туралы дерлік ештеңе белгісіз) ажырату үшін пайдаланылған. Алайда, жақында Collocalia troglodytes – пигмей swiftletінің, ұялайтын үңгірінің ішінде де, сыртында да ұқсас дыбыстар шығаратыны анықталды. Соңғы зерттеулер эхолокациялық дыбыстардың ДНК тізбегімен салыстыру арқылы анықталған swiftlet түрлерінің эволюциялық байланысына сәйкес келмейтінін көрсетті. Бұл, жартастардағы сияқты, эхолокациялық дыбыстар бір рет пайда болғаннан кейін, нақты түрдің акустикалық ортасына тез және тәуелсіз бейімделеді дегенді білдіреді. Бір зерттеу эхолокацияның құрамдас бөліктері негізінен орталық нерв жүйесінде орналасқанын, ал дауыстық аппараттағы бөліктері эхолокация пайда болғанға дейін де бар болған және қолданылуға қабілетті екенін көрсетті. Бұл зерттеу Aerodramus және Collocalia-да эхолокацияның тәуелсіз эволюциясы гипотезасын қолдайды, содан кейін физикалық эхолокациялық жүйені толықтыру үшін қажетті күрделі мінез-құлықтың эволюциясы, немесе эхолокациялық жүйенің дауыстық аппараттарының бөліктерінің кейбір ежелгі түнгі ата-бабадан мұрагерлікке көшкен болуы мүмкін. Гигант немесе сарқырама swiftletі, Hydrochous gigas, эхолокация жасай алмайды, бірақ ол эхолокация жасай алатын ата-бабадан тараған болуы мүмкін деген болжам бар. Ниа үңгірлеріндегі қара ұя swiftletтерінің саны 1959 жылы шамамен 1,5 миллион жұптан 1990 жылдардың басында шамадан тыс аулау салдарынан 150 000–298 000 жұпқа дейін төмендеді.

Құрт

Басқа таксономиялық тұрғыдан қиын топтар сияқты, эктопаразиттер де туыстық байланыстар туралы ақпарат бере алады. Борнеоның солтүстігіндегі шаян паразиттерін зерттеу шаянның жақын түрлері арасында бітелерді ауыстыруды қамтыды. Көптеген ауыстыруларда бітелердің тірі қалуы донор және қабылдаушы жануарлар арасындағы қауырсынның орташа мөлшерінің айырмашылығына пропорционалды түрде айтарлықтай төмендеді. Осылайша, иесінің денесіндегі нақты бір ресурсқа бейімделу шаян бітесінің ерекшелігін анықтайды. Бітелер тірі қалған ауыстыруларда, олар иесінің денесіндегі әртүрлі аймақтарға қозғалды, онда бітелер кездесетін қауырсынның орташа тікенегінің диаметрі қажетті мәнге ие болды.

Қалдық түрлер

Жаңа Зеландияның Отаго аймағында Манухерикия өзені жанындағы Манухерикия тобының Баннокберн формациясынан табылған оң жақ шынтақ сүйегі (MNZ S42799). Ертеден орта миоценге (Алтония, 19-16 миллион жыл бұрын) дейін сақталған, бұл сүйек, әдетте, Аэродрамға жатады.