Кіріспе

Австралия құстарының түрлері. Ақ қанатты шоу (Corcorax melanorhamphos) – Австралияның сазды ұя салып көбейтетін Corcoracidae тұқымдасының қазірге дейін сақталған екі түрінің бірі және Corcorax туысының жалғыз өкілі. Ол Оңтүстік және Шығыс Австралияға тән және пішіні жағынан оған ұқсас, сондай-ақ оның атымен аталған еуропалық шоулардан алыс туыс болғанымен, конвергентті эволюцияның мысалы болып табылады.

Таксономия

Ақ қанатты шоғаны алғаш рет 1817 жылы француз натуралисі Луи Пьер Вийот Coracia melanorhamphos деп сипаттады, ал басқа атауларының ішінде голландиялық зоолог Коенрад Якоб Темминк 1820 жылы Pyrrhocorax leucopterus, ал француз натуралисі Рене Лессон 1830 жылы Corcorax australis деп атады. Қазіргі атауы 1912 жылы Грегори Мэтьюс анықтағанға дейін қолданылып келді. Ерекше атау ежелгі грек тіліндегі melano – "қара" және rhamphos – "мүңкіш" сөздерінен шыққан. Ол балшық ұя салушылар немесе Corcoracidae тұқымдасына жатады, бұрын ескі кітаптарда Grallinidae деп жазылған, Grallina туысын Monarchidae тұқымдасына көшіргенге дейін. Бұл – қазірде қалған екі түрдің бірі, екіншісі – елші құс (Struthidea cinerea), ол сыртқы түрімен ерекшеленеді, бірақ көптеген мінез-құлқы ұқсас. Ол Corvidae тұқымдасына жататын қызыл мүңкішті шоға (Pyrrhocorax pyrrhocorax) және Альпі шоғасы (P. graculus) сияқтылармен тек қана алыс туыс. Қара қауырсыны мен төмен қарай иілген мүңкішінің ұқсастығы – конвергентті эволюцияның нәтижесі.

Сипаттама

Ақ қанатты шоқтарды оңай тануға болады, бірақ оларды көбінесе "қара құстар" (мысалы, австралиялық қарға) деп жаңылыстырады. Ақ қанатты шоқ – ірі қара құс, ол қарғадан сәл кіші немесе австралиялық сұрғылдан сәл үлкен, бірақ қызыл көздері және еуропалық шоққа ұқсас, жіңішке, сәл төмен қарай иілген мүсіні бар. Құс қозғанда қызыл көздері ісіп, түсі жарқырай түседі. Ұшқанда қанаттарындағы үлкен ақ дақтар бірден көзге түседі және олардың жалпы атының сипаттамалық бөлігін түсіндіреді. Олардың дауыстары негізінен сықырлаған ескерту дауысынан және төмендейтін сылдыр дауысынан тұрады. Екінші дауыс – құстың табиғаттағы анықтамалық белгісі, себебі оның тембрі мен әуені ортақ мекендегі басқа құстардан едәуір өзгеше.

Мінез-құлық

Ұшу – баяу, терең қағу мен қысқа сырғанаудың араласуы: еуропалық туыстарындағыдай емес, ақ қанатты қарғалар (шоулар) аса күшті немесе епті ұшқыштар емес және уақытының көп бөлігін жерде өткізеді, құрттар, жәндіктер, дәндер және қоқоштарды іздеп, жапырақ шөбін аралайды, еркін топта жүріп, ерекше осалмен қозғалып, бірнеше секунд сайын бірін-біріне үнсіз шақырады. Жақсы табыс – барлығының қуанышқа бөленуіне себеп, және олардың бәрі ортақ болу үшін жүгіріп келеді. Отбасылық топ күн сайын өзінің кең аумағында бірнеше шақырым қашықтықты жүріп өтеді, азық іздеп, тек мазасы бұзылғанда ғана ауаға көтеріледі. Қарғалар (шоулар) аумақтық және жоғары әлеуметтік, шамамен 4-тен 20-ға дейін құстардан тұратын үйірлерде өмір сүреді, әдетте бір жұптың барлық балалары. Балаларды өсіру – топтық күш-жігердің нәтижесі болғандықтан, қарғалар (шоулар) тобы басқа отбасылық топтардан жас балаларды ұрлап, келесі жылы өз балаларын өсіруге көмектесуі мүмкін.

Тамақтандыру

Ақ қанатты шоқыр азық іздеп қоқыс пен шіріген ағаштарды тебіп, термиттер мен қоңыздарды жейді. Құстарға тамақтандыру үстелінде қойылған алманың бөліктерін жегені болғанымен, ағаштардағы жемістерін жегені туралы тіркелмеген. Бұл түр Австралияның шығыс аймағында, Ньюкасл аймағында тұтас шие жегені байқалған. Тамақ режимі алуан түрлі, ақ қанатты шоқыр әртүрлі шөптердің тұқымдарын (Poaceae), Gahnia grandis, Atriplex, Epacris, Hibbertia, Solanum, Acacia және Exocarpos түрлерін, сондай-ақ қарғыс қызылқұм (Cirsium arvense), жол жиегі қызылқұм (C. vulgare), қысқы балжан (Lonicera fragrantissima), Convolvulus және Oxalis түрлерін жейді. Сондай-ақ, енгізілген Cotoneaster және Crataegus түрлерінің жидектері де тұтынылады. Ол әртүрлі буынқұрлыларды, оның ішінде жүзділерді, мыңжылдықтарды және көптеген жәндіктерді – қоңыздарды, тарақандарды, термиттерді, шегірткелер мен шырылдақтарды, шыбықтарды, көбелектер мен молықтарды, құмырсқаларды, араларды және есек құмырсқаларды жейді. Кейбір аймақтарда ол қосымша азық табу үшін туристік орындарға оңай жақындап барады.

Өсіру

Ұя салу мен көбейту – қоғамдық процесс, отбасының барлық мүшелері жас құстарды өсіруге көмектеседі, бұл бірнеше жылға созылады, себебі жас құстар Австралияның құрғақ өңірінде азық табу өнерін үйренуі керек. Үлкен отбасылардың көбейтуде сәтті болу ықтималдығы жоғары: сондықтан, мүмкіндік болғанда, шоулар көрші отбасылардан жас құстарды ұрлап, оларды өздерінің тобына қосады. Көбейту маусымы тамыздан желтоқсанға дейін жалғасады. Ұя – ағаш түбінде, жерден 10 метрге дейін биіктікте орналасқан, саз немесе кейде мал қоқысымен байланыстырылған шөптен жасалған терең, тостаған тәрізді құрылым. 30 мм x 40 мм өлшемді, қара қоңыр және лаванды түстермен себілген үш-бес крем түсті жұмыртқа салынады. Бір рет ақ қанатты шоулар Австралиялық сұр құс салған ұяны пайдаланғаны туралы хабарлама бар. Бірақ, ұяның салынуын көрген жоқ болғандықтан, бұл мәлімет расталмады. Отбасының барлық мүшелері кезекпен жұмыртқаны күтіп, тазалап, жас құстарды тамақтандырып, ұяны жыртқыштардан қорғайды. Дегенмен, азық табуда тиімсіз жас құстар алдауға барады; олар ұяға азық әкеліп, балапандарды тамақтандыруға әрекеттенседі, бірақ ешкім байқамай қалғанда оны өзі жейді. Бұл мінез-құлық тамақ көздері жасанды түрде толықтырылғанда жоғалып кетті. Жас шоуларға үш негізгі қауіп төндіреді: аштық; ұяны тонаушы құстардың, әсіресе куравонгтардың шабуылы; және көрші шоу отбасыларының бәсекелестікті шектеу арқылы азық-түлік қорын қорғауға тырысуы. Үлкен отбасылық топтар осы үш қауіптің бәрімен де тиімді күресе алады. Жұп немесе тіпті үш құстан тұратын топтар жас құстарды өсіруде көбінесе сәтті бола алмайды. Жастар тәуелсіздікке жете алуы үшін 6-7 ай уақыт керек – құстар үшін бұл едәуір мерзім, бірақ олар ұзақ инвестицияны келесі жылы ұяға оралып, келесі буынды өсіруге көмектесу арқылы ақтайды.