Кіріспе

Гүлді өсімдіктер түрі

Silphium laciniatum – астра тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер түрі. Ол Солтүстік Америкаға тән, Канаданың Онтарио провинциясында және АҚШ-тың шығыс және орталық бөліктерінде, Нью-Мексикоға дейін таралған. Басқа да кең таралған аттары: компас өсімдігі, бағдарлаушы шөп, полярлық өсімдік. Бұл – Сильфиум туысына жататын шағыр өсімдігі.

Сипаттама

Бұл өсімдік - терең тамырлы, көп жылдық шөп, көбінесе 1-3 метр биіктікте дөңгелек сабақтарды құрайды. Жапырақтары пішіні мен мөлшері жағынан әртүрлі, ұзындығы және ені айнымалы. Олар түкті, жиегі тегіс немесе тісті болып келеді, және жапырақ сабақтарында немесе сабақсыз болады. Гүл шоғының арт жағында қалың, безді филляциялар қабаттары орналасқан. Гүл шоғында 27-38 сары сәулелі гүлдер мен көптеген сары түйіншелі гүлдер болады. Жемісі - ципсела, ол шамамен ұзын болып келеді және екі қысқа қылтаннан тұратын паппуспен аяқталады.

Биология

Компас өсімдігінің жалпы атауы "компастың бағытталуынан" туындаған. Шығыс-батысқа қарай тік жапырақтары көлденең немесе солтүстік-оңтүстікке қарайтын жапырақтарына қарағанда суды тиімдірек пайдаланады. Ұлы даланың алғашқы қоныс аударушылары түнде жапырақтарын қолмен ұстап жол таба алатын. Асық құрттар, әсіресе A. rufus, сабаққа жұмыртқа салады, бұл өсімдік тінінде ісік пайда болуына себеп болады. Құрттың дернәсілі ісік ішінде тіршілік етеді, қоректенеді, қыстайды және келесі көктемде ересек жәндікке айналады. Бір сабақта 600-дан астам ісік болуы мүмкін. Бұл түрдегі ісіктер ішкі және көрінбейді. Өсімдікте кездесетін басқа жәндіктерге A. rufus дернәсіліне шабуыл жасайтын паразиттік құрттардың бірнеше түрі жатады. Олардың ең көп таралғандары – Eurytoma luta және Ormyrus labotus. Басқа түрлерге Eupelmus vesicularis және Brasema және Homoporus туыстарының түрлері кіреді. Өсімдікте Mordellistena aethiops қоңызы тіршілік етеді, оның дернәсілі сабақтарға тесік қазып кіреді, ал оған Schizopyramnus, Heterospilus және Tetrastichus туыстарының паразиттік құрттары шабуыл жасайды. Пауни тайпасы одан шәй дайындаған. Алдо Леопольдтың экологиялық классикасы саналатын "А Sand County Almanac" еңбегінде шілде айына арналған жазбаның көп бөлігі Сильфиумға арналған – оның төзімділігіне, бірақ оның баяу жоғалуына, даланың тағдырының алғы күрсініне. "Болашақты болжау қазір оңай. Бірнеше жыл бойы Сильфиумым шабын машинасынан жоғары көтерілуге тырысады, содан кейін ол өледі. Оның құрлысымен бірге дала дәуірі де жойылады."