Кіріспе

Джон Джозеф Монтгомери (15 ақпан 1858 - 31 қазан 1911) – американдық өнертапқыш, инженер және Калифорния штатының Санта-Клара қаласындағы Санта-Клара университетінің профессоры. Ол басқарылатын, ауадан ауыр ұшу машиналарын ойлап тапқандығымен әйгілі. 1880 жылдары Калифорния штатының Юба қаласында туған Монтгомери Сан-Диего қаласының жанындағы Отай-Месада Америка Құрама Штаттарында бірнеше планерлерде адаммен ұшу тәжірибелерін жүргізді. 1880 жылдары жарияланбағанымен, Монтгомери осы алғашқы ұшуларын 1893 жылы Чикагода өткен Халықаралық әуе навигациясы конференциясында сөйлеген дәрісінде сипаттады. Монтгомери ешқашан біріншіліктерді талап етпегенімен, оның 1880 жылдардағы ұшу тәжірибелерін кейбір тарихшылар мен ұйымдар Америкада немесе Батыс жарты шарда ауадан ауыр ұшу машинасының алғашқы басқарылатын ұшулары деп санайды. Монтгомери өз планерлері үшін әртүрлі басқару әдістерін ойлап тапты, соның ішінде руль үшін салмақты ауыстыру және питч үшін лифт (1884). Кейінгі конструкцияларында қанаттардың артқы жиегінде иілмелі, пилот басқаратын жапқыштар (1885–1886) рульді басқару үшін, ал кейінірек, руль үшін толық қанат бұру жүйелері (1903–1905) және питч пен рульдің екеуі үшін де (1911) қолданылды.

Білім

Монтгомери 1873 жылы Сент-Игнатиус орта мектебін бітірді. 16 жасында ол 1874 жылдан 1876 жылға дейін Санта-Клара колледжінің дайындық бөлімінде оқыды, колледжге дайындалу үшін. Монтгомери кейіннен Сан-Франциско университеті деп аталған Сент-Игнатиус колледжіне түсті. Онда ол екі дарынды және ықпалды педагог – Иосиф Байма, С.Ж., және Иосиф Нери, С.Ж. –тан білім алды. Алғашқыда ол адам күшімен ұшуды орнитоптерлер арқылы іске асыруға тырысты. 1883 жылы ол үш орнитоптерден тұратын серия жасап, тәжірибелер жүргізді, бірақ адам күшінің қажетті көтеру күшін жасауға жеткіліксіз екенін түсінді. Ол қанат қағып ұшудан бас тартып, орнына жылғыш құстарды үлгі етіп, бекітілген қанаттары бар ұшу аппараттарын жасауға көшті. Ол ұшу физикасын шешіп, содан кейін қозғалтқыш қосуға болатынын есептеді.

Белгілі қанатты желкендер

Монтгомери алғашқыда планерлерді жобалау, құрастыру және басқару тұжырымдамаларын кішкентай, еркін ұшу модельдерімен сынап көрді. Оның 1883-84 жылдарғы алғашқы планерінің қанат пішіні қанағаттандырылған, оның қисығы шағалақ қанатының пішініне негіделген. Көлденең бағытталған рульмен тікке көтерілуді басқару, ал аударылуды – пилоттың салмағын жылжыту арқылы басқару мүмкін болды. Тығырыл бақыланбады. Бұл ұшақ дизайны 1883–1886 жылдар аралығында жасалған үш планердің негізі болды. 1884 жылдың көктемінде Монтгомери 180 метрге дейін ұшты. Осы ұшақпен тәжірибелер жүргізу кезінде Монтгомери желкеннің бүйірлік желге жақсы жауап бермейтінін анықтады. Ол орнитологияға қайта оралып, түркия құстарында айқын диэдрал бар екенін және олардың қанаттарын бүйірлік тепе-теңдікті сақтау үшін бұратынын байқады. Іс жүзінде, бұл жапсырмалар ертедегі элерон болды. Екінші планердің жазық пластиналы қанат пішіні, тұрақтылық үшін айқын диэдрал және тікке көтерілуді басқару үшін қолданылатын руль болды. Монтгомери планерді төбеден домалап түсіріп, ұшу жылдамдығына жетуі үшін еңіс рельстік жүйе ойлап тапты. 1885–86 жылдардың қысында Монтгомери үшінші планерді құрастырды. Оның қанат пішіні құстың қанатына ұқсас, бірақ алдыңғы және артқы жиектері сәл жоғары көтерілген. Қанаттың пішіні бүйірден қарағанда "шағалақ" тәрізді болды. Басқару құралдары пилотқа сол және оң қанаттың көтерілу бұрышын бірдей немесе жеке өзгертуге мүмкіндік берді. Диэдрал және қолданылатын руль де қосылды. 1885 жылғы екінші планермен жасалған ұшу сынақтары туралы Октав Шанут 1893 жылы «бірнеше сынақтар жасалды, бірақ тиімді көтерілуге қол жеткізілмеді» деп жазды. 1886 жылғы үшінші планер туралы Шанут «Бұл соңғы аппарат толық сәтсіздікке ұшырады, өйткені 180 фунт салмақты көтере алатын желден тиімді көтеру күші алынбады» деп жазды. Монтгомеридің өзі 1885 және 1886 жылдарғы екінші және үшінші планерлердің технологиясын тиімді деп санайтынын, бірақ қанат пішінінің көтерілуді қамтамасыз ету тұрғысынан көңілін толық қанағаттандырмағанын, өйткені олар 1884 жылғы алғашқы планермен салыстырғанда әлдеқайда қысқа ұшулар жасады. Ол көтерілу механизмін түсінуден алшақтағанын түсінді және әуе ағынын зерттеу үшін зертханалық тәжірибелер жүргізе бастады. 1886 жылы ол бүйірлік тепе-теңдікті сақтау үшін патенттік өтініш беруді ойлады, бірақ одан бас тартты. Ол сондай-ақ, құстың кепкен қанаттарын жел ағысына қойып, оның әсерін байқады. 1880 жылдардағы жұмысы пилоттардың механикалық жүйелерінің желкенді ұшу кезінде бүйірлік тепе-теңдікті және белгілі бір деңгейде тепе-теңдікті сақтауға көмектесетінін растады. Оның тәжірибелері көтерілу үшін қисық беттің маңызды екенін де растады. 1893 жылы Монтгомери Чикагодағы Колумбияның дүниежүзілік көрмесіне барды, бастапқыда электр маманы Никола Тесланың лекциясын тыңдауды жоспарлады. Келгеннен кейін ол тамыз айының бірінші аптасында өтетін Халықаралық әуе навигациясы конференциясы туралы естіді. Ол конференцияға төрағалық ететін Октав Шанут пен Альберт Ф. Заммен танысты. Ол баяндама жасамады, бірақ кейін Шанут пен Зам оны екі лекция оқуға шақырды. Оның алғашқы лекциясы ауа және су ағымдарындағы беттермен жасаған тәжірибелеріне арналды. Бұл баяндама мақалаға айналдырылып, конференция материалдарына енгізілді. Мақала кейіннен 1894 жылдың шілдесінде «Аэронавтика» журналында жарияланды. Шануттың ынталандыруымен Монтгомери екінші лекция оқуға шешім қабылдады. Ол конструкторларға пайдалы болатын толыққанды мәліметтерді ұсынбаса да, қанаттың икемді бөліктерін жақтық басқару үшін пайдалану туралы айтты. Монтгомери қанат үстінен ағынның физикасын және түтін камерасы мен су деңгейін пайдалана отырып, көтерілуді зерттеу бойынша қосымша тәжірибелер жүргізді. Осы тәжірибелерден ол вихрьге негізделген көтерілу теориясын жасады, немесе қазіргі заманғы аэродинамиктер «айналым теориясы» немесе «көтеру сызығы теориясы» деп атайды. Монтгомери өзінің нәтижелерін 131 беттік «Soaring Flight» атты қолжазбаға жинақтады және оны Октав Шануттың көмегімен Маттиас Н. Форни мен Scientific American журналының редакторларына жариялауға тырысты. Шанут оның кейбір теориялық мазмұнымен келіспегендіктен оны жариялауға асықпады және тәжірибелік нәтижелер мен теориялық қорытындыларды ажырату үшін оны редакциялауды ұсынды. «Scientific American» журналы қолжазбаны қабылдамады, бірақ кейіннен оның тұжырымдамасын жариялады. Шанут сондай-ақ, өзінің әріптестерінің бірі Аугуст Херрингке қолжазбаны зерттеуді тапсырды, өйткені ол оны «жер әсерін» түсіну үшін пайдалы деп есептеді.

Өнертабыс

1884 жылы Монтгомери үндістан каучугін вулканизациялау және де-вулканизациялау процесіне патент алды. 1895 жылы және 1901-1904 жылдар аралығында Монтгомери кейде әуе шаруашылығы зерттеулерін электр, байланыс, астрономия және кен өнеркәсібі сияқты ғылымның басқа салаларындағы жұмыстармен толықтырды. 1895 жылы ол мұнайды жаққан пештердің тиімділігін арттыру бойынша төрт патент (американдық, неміс, британдық және канадалық) алды. 1897 жылы ол Санта-Клара колледжінде оқытушы болып жұмыс істеп, Рихард Белл әкесімен бірге сымсыз телеграфты зерттеуді басқарды. Олар Санта-Клара колледжінен Сан-Францискоға хабар жіберуде алғашқы табысқа жеткендер болды. Монтгомери сондай-ақ, кеншілерге жағажай құмынан алтын өндіруге көмектесетін екі алтын концентраторына патент алды (патенттер тізілімін қараңыз).

Тандемді қанатты желкендер

1903 жылдың басында тәжірибелі аэронавт Томас Скотт Болдуин Монтгомеридің аэронавтика біліміне жүгінді. Болдуин сонымен қатар Август Гретке Сан-Хоседе (Калифорния штаты) дирижабль (оны «Калифорния бүркіті» деп атады) құрастыруға және сынақ жүргізуге көмектесіп жатқан. Болдуин дирижабльдер үшін жақсартылған винт конструкцияларын қалаған. Ол Гретпен жұмысын тоқтатып, Монтгомериден аэронавтиканы үйрену үшін Санта-Клара колледжіне ұзақ мерзімге келді. Олардың бірлескен жұмысына колледждегі жел тоннеліндегі сынақтар кірді. Болдуиннің ұсынысымен 1904 жылы олар бизнес-келісімге келісіп, Монтгомеридің жотасымен адамдарды тасымалдайтын ұшқыштарды биікке көтерілген Болдуиннің шарларынан ұшырып, көпшілікке көрсетпек болды. 1904 жылдың мамыр айының соңында Монтгомери жаңа жотамен сынақ ұшуларын жүргізді. Алайда, Болдуин олардың ынтымақтастығынан бас тартып, Монтгомеридің винт дизайнын және 7 ат күші бар мотоцикл қозғалтқышын (Г.Х. Куртисс Mfg Co компаниясының «Геркулесі») пайдаланып, Сан-Хоседе өзінің дирижаблін («Калифорния жебесі») құрды. «Калифорния жебесі» Америкадағы бірінші болып бақылауда бірнеше айналымдар жасады. Монтгомери мен Болдуин арасындағы ұзақ дау кезінде Болдуин 1904 жылдың қарашасында Сент-Луис әлемдік көрмесіндегі авиациялық жарысқа «Калифорния жебесін» тіркеп, бірінші орын алды. 1904 жылдың күзінде Монтгомери өзінің тандемді қанатты жотасын, «Монтгомери аэропланын» серіктестері Фрэнк Гамильтон мен Дэниел Дж. Малонимен бірге сынақтан өткізді. 1905 жылдың 16, 17 және 20 наурызында Дэниел Малони Аптоста (Калифорния штаты) Леонардтың ранчосында (Rancho San Antonio, қазір Seascape деп аталады) жоғарыдан ыстық ауа шарларынан босатылғаннан кейін жотамен бірнеше сәтті ұшулар жасады. Бұл ұшулар жақсы бақыланды және 13 минутқа дейін созылды. Бұл ұшулар туралы жаңалық АҚШ және Еуропаның назарына ілікті. Осы жетістіктен кейін Монтгомери баспасөз конференциясын өткізіп, авиация саласындағы еңбектерінің тарихын алғаш рет баяндады және өзінің аэропланы мен қанатты бүктеу әдістеріне патент алуға ниеттенгенін мәлімдеді. 1905 жылдың 29 сәуірінде Монтгомери, Малони және Гамильтон «Монтгомери аэропланының» қоғамдық демонстрациясын жасады, сол күні Санта-Клара колледжінің құрметіне оны «Санта-Клара» деп атады. Жүздеген көрермендер мен баспасөз өкілдерінің алдында Малони Санта-Клара колледжінен шамамен 4000 фут биіктіктегі шардан ұшып шықты. Малони алдын ала белгіленген маневрлер сериясын орындап, колледждің жанына жұмсақ қонды. Бұл көрсетім Монтгомериге кең танымалдылық әкелді және авиациядағы маңызды кезең ретінде қабылдалды. Келесі айларда Монтгомери мен Малони Сан-Франциско шығанағында «Санта-Клара» және тағы бір тандемді қанатты жота «Калифорния» арқылы көптеген көрсетімдер жасады. 1905 жылдың 18 шілдесінде Малони шардан түскен арқан жотаға зақым келтіргенінен, босатылғаннан кейін құрылымдық бұзылуға себеп болғандықтан қаза тапты. Осыған қарамастан Монтгомери басқа тандемді қанатты жоталармен және ұшқыштармен тәжірибелерін біраз уақытқа дейін жалғастырды.

Өрнекті

1906 жылы Сан-Францискодағы апатты жер сілкінісінен кейін Монтгомеридің жолғы эксперименттері 1911 жылға дейін тоқтатылды. Монтгомери жаңа басқару жүйесін сынақтап бастады, онда жолғының көтерілуі мен бұрылуы қанаттарды иелену арқылы басқарылатын, ал құйрық бөлігі бекітілген күйде болды. Монтгомери мотор қосып, патент алуға ниеттенді. Бұл жолғы, "Эвергрин" (аты Калифорния штатының Сан-Хосе қаласындағы ұшу сынақтары өткен Evergreen ауданының құрметіне қойылған), 1911 жылғы қазан айында Монтгомери және тағы бір әуе саяхатшысы Райнхардт 50-ден астам рет ұшқан.

Өлім

1911 жылы 31 қазанда Монтгомери Evergreen ұшағын төмен жылдамдықпен қондыруға тырысқанда ауа райы нашарлап, ұшақ тоқтады. Ол апатқа ұшырап, алған жарақаттарынан сол жерде көз жұмды. Бұл төбе (қазір "Монтгомери Хилл" деп аталады) Эвергрин Вэлли колледжінің артында жатыр. Джон Дж. Монтгомери 1911 жылы 3 қарашада Калифорния штатының Кольма қаласындағы Святой Крест зиратында жерленді.

Ұйымға мүшелік

Тынық мұхит аэроклубы (1909), негізін қалаушы мүше. Иллинойс аэроклубы (1910). Нью-Йорк аэронавтикалық қоғамы (1910), "авиация өнерін дамытуға атқарған көптеген еңбектерінің құрметіне" құрметті мүше болып сайланды, сондай-ақ Ұйымдастыру және конвенция комитеті. Санта-Клара аңғарының аэроклубы (1911), бірінші вице-президент.

Батыл саяхат

1946 жылы «Колумбия Пикчерс» Джон Дж. Монтгомеридің өмірі мен еңбектеріне негізделген «Gallant Journey» толық метражды фильмін шығарды. Фильмді Уильям А. Уэллман режиссерлік етті, Гленн Форд Монтгомери рөлінде, Джанет Блэр оның әйелі Регинаны (туған тегі Клери) сомдады, олар 1910 жылы үйленген, ал Чарльз Рэгглз де түсті. Фильмдегі каскадерлер Пол Манц, Пол Тантленд және Дон Стивенс болды. Фильмде Монтгомеридің жолсерпе ұшуларының бірнеше тарихи қайта жаңғыртулары көрсетілді. «Gallant Journey» фильмінің тұңғыш көрсетілімі 1946 жылдың 2 қыркүйегінде Сан-Диегода өтті, ал толық елдік көрсетілімі 1946 жылдың 24 қыркүйегінде басталды. Фильмді насихаттау мақсатында «Колумбия Пикчерс» Монтгомеридің соңғы рейсінде қолданған 1911 жылғы көліктің үлгісін көрсетіп, Бостоннан Лос-Анджелесге дейінгі саяхатты ұйымдастырды. Уильям Уэллман бұрын АҚШ Әуе күштерінде қызмет еткен және Сан-Диегодағы Рокуэлл әскери базасында офицер болып жұмыс істеген, ал Гленн Форд Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сан-Диегода әскери қызметтен өткен.

Әуежайлар мен авиациялық клубтар

1919 жылы Сан-Франциско қадағалаушылар кеңесі Крисси алаңына шығыстан орналасқан Марина ұшу алаңының атын "Монтгомери алаңы" деп өзгертті. 1920 жылдан 1944 жылға дейін Монтгомери алаңы әуе почтасы қызметіне пайдаланылды. Бұл алаң бүгінде Эмбаркадеро бойында Марина Грин атымен сақталған. 1950 жылдың 20 мамырында Сан-Диегодағы (Калифорния) Монтгомери әуежайы (KMYF), әлемдегі ең жұқ жүк көлігі авиациялық әуежайларының бірі, оның құрметіне аталды. Олардың ұраны – "Күшті қарсылықты басып өту". Сан-Хоседегі (Калифорния) Эксперименталды ұшақтар қауымдастығының 338-тармағы да Монтгомеридің құрметіне аталған.

Басқа да мойындау

Джон Дж. Монтгомери 1964 жылы Ұлттық авиациялық даңқ залына, 2001 жылы АҚШ-тың желкенді ұшу даңқ залына, 2015 жылы Калифорния авиациялық даңқ залына және 2017 жылы Халықаралық аэроғарыш даңқ залына енгізілді. 1924 жылы Санта-Клара университетінің кампусында Монтгомери зертханасы ретінде жаңа инженерлік ғимарат ашылды. Бұл зертхана қазіргі Мейер театрының орнында салынған. 1934 жылдың 18 наурызында Санта-Клара университетінде Монтгомеридің алғашқы желкенді ұшуының 50 жылдығы тойланды. Сондай-ақ, Санта-Клара университетінің кампусында Санта-Клара, Калифорния азаматтары Монтгомериге 1946 жылдың 29 сәуірінде Малонидің 1905 жылғы желкенді ұшуы болған жерде обелиск орнатты. 1949 жылы Монтгомеридің 1880 жылдардағы Фрутленд ранчосының бұрынғы орнынан өтіп, Мексика шекарасынан Калифорния штатының Сан-Диего қаласының орталығына дейін созылатын Interstate 5 тас жолының бір бөлігі Джон Дж. Монтгомери тас жолы деп аталды. 1960 жылдары Ұлттық аэроғарыш кәсіпқойлар қоғамы және Сан-Диего аэроғарыш мұражайы аэроғарыш саласындағы жетістіктері үшін Джон Дж. Монтгомери сыйлығын тағайындады. X 15, Mercury және Polaris бағдарламаларының қатысушылары, соның ішінде Нил Армстронг сияқты ғарышкерлер бұл сыйлықты алды. 1996 жылдың 11 мамырында Монтгомеридің 1883 жылғы желкенді ұшағы Америка Механикалық инженерлер қоғамы тарапынан Халықаралық тарихи механикалық инженерлік ескерткіш ретінде мойындалды. 2005 жылдың 19 наурызында Джон Дж. Монтгомери Калифорнияның Аптос қаласында өткен желкенді ұшудың 100 жылдығына арналған салтанаттың орталық тұлғасы болды, бұл шара оның алғашқы желкенді ұшу тәжірибелерінің бірнеше орнында өтті. Бұл мерекеге орай Аптос қаласында алғашқы адаммен жоғары биіктікке ұшқан ұшулардың құрметіне ескерткіш орнатылды. 2008 жылдың 5 сәуірінде Сан-Карлос қаласындағы (Калифорния штаты) Хиллер авиациялық мұражайында Джон Монтгомеридің алғашқы желкендеуінің 125 жылдығы тойланды. 2016 жылдың мамыр айында Сан-Диего әуе және ғарыш мұражайы өзінің негізгі ротондасында Джон Дж. Монтгомериге арналған жаңа көрмені ашты, онда 1911 жылғы "Evergreen" желкені және Монтгомеридің 1896 жылғы "Soaring Flight" қолжазбасы қойылды. 2017 жылы Монтгомери Халықаралық әуе және ғарыш даңқ залына енгізілді. 2023 жылдың маусым айында Сан-Диегодағы Монтгомери Гиббс атқарушы әуежайының Crownair Aviation холліне Santa Clara желкенінің көшірмесі орнатылды. Желкенді ұшақ Сан-Диего әуе және ғарыш мұражайынан уақытша алынған.

Жарияланымдар

Монтгомери, Джон Дж. Аэронавигация жөніндегі халықаралық конференцияның жоғары ұшу туралы әртүрлі құжаттары бойынша талқылаулар, Чикаго, 1-4 тамыз, 1893 ж., 246–249 беттер. Монтгомери, Джон Дж. Soaring Flight, қолжазба, 1895 ж. (flickr.com сайтында). Монтгомери, Джон Дж. Құстың қанатының жоғары көтерілу механикасы және оның аэронавтикамен байланысы, Оңтүстік Калифорния ғылым академиясы алдындағы баяндама, Лос-Анджелес, 1897 ж. 9 қараша. Монтгомери, Джон Дж. "Аэроплан", "Аэроплан жарнама компаниясы", Санта-Клара, Калифорния, 1905 ж. Монтгомери, Джон Дж. "Авиациялық ұшудың жаңа принциптері", "Scientific American", 1905 ж. 25 қараша. Монтгомери, Джон Дж. Қанатты беттердің қалыптасу принциптері және жоғары көтерілу құбылысы, Нью-Йорктегі Аэронавтика конгресінде ұсынылған, 28–29 қазан, 1907 ж. "Аэронавтика" журналында серия ретінде жарияланды: 3-том, 4-сан, 30–33 беттер, қазан, 1908 ж.; 3-том, 5-сан, 34–40 беттер, қараша, 1908 ж.; 3-том, 6-сан, 32–36 беттер, желтоқсан, 1908 ж.; 4-том, 1-сан, 43–46 беттер. Монтгомери, Джон Дж. "Америкадағы алғашқы желкенді эксперименттер", "Аэронавтика", 4-том, 1-сан, 1909 ж., 47–50 беттер. Монтгомери, Джон Дж. "Қанаттың бұрылуының бастауы: профессор Монтгомеридің тәжірибелері", "Аэронавтика" (Лондон), 3-том, 6-сан, 1910 ж., 63–64 беттер. Монтгомери, Джон Дж. "Ұшу өнеріндегі ұстаздарымыз", "Аэронавтика", 1915 ж. 22 қыркүйек, 99–100 беттер (авторының өлімінен кейін жарияланған мақала).

Өмірбаяндары

Спирман, Артур Даннинг Джон Дж. Монтгомери: Базалық ұшудың әкесі. Санта-Клара университеті, 1967 ж. және 2-ші басылым, 1977 ж. Харвуд, Крейг С. және Фогель, Гэри Б. Ұшу іздеуі: Джон Дж. Монтгомери және Батыстағы авиацияның күллі таңы. Оклахома университетінің баспасы, 2012 ж.

Ғылыми-зерттеу мұрағаттары

Джон Дж. Монтгомери жинағы, Санта-Клара университеті, Санта-Клара, Калифорния. Джон Дж. Монтгомеринің жеке қағаздары, Сан-Диего әуе және ғарыш мұражайы, Сан-Диего, Калифорния. Джон Дж. Монтгомери қағаздары, 1885–1947 жылдар, Оңтүстік тарихи жинақ, Солтүстік Каролина университетінің кітапханасы, Чапел-Хилл, Солтүстік Каролина.