Кіріспе

Жақында Мисаки және Сето қалаларымен бірігіп, қала енді Жапониядағы ең тар түбек және Шикоку аралының батыс шеті – таулы Садамисаки түбегін қамтиды. Бұл ерекше географиялық орналасу Икатаның дамуына зор әсер етті. Бір жағынан, қаланың ұзақ тарихында жақында ғана еңсерілген қала құрылысына елеулі кедергілер келтірді. Екінші жағынан, осы түбек қалаға таулар мен мұхиттың көркем көрінісін сыйлады, ал инфрақұрылымға және туристік объектілерге жасалған маңызды инвестициялар туризм индустриясының дамуына негіз болды. Иката қатаң табиғи ландшафтының сұлулығымен қатар, балық аулау және микан апельсині өсірумен де ұзақ жылдардан бері танымал. Соңғы жылдары Иката заманауи энергия өндірісінің маңызды орталығына айналды – Иката атом электр станциясы 2011 жылғы Тохоку жер сілкінісі мен цунамиден кейін 2012 жылы жабылды (бірақ 2018 жылы қайта іске қосылды) және Шикоку аймағының көп бөлігін электрмен қамтамасыз етті. Сонымен қатар, қаланың желді тауларында ондаған жел турбиналары орналасқан.

География

Иката Жапонияның ең тар түбегі – Садамисаки түбегінде және Шикоку аралының батыс шетінде орналасқан. Түбек өте таулы, тік жартастарға толы және пайдалы жазық жерлер өте аз. Осы қиындықпен күресу үшін қаланың шығанақтары мен көлдерінде Мейджи кезеңінің басынан бері (1800-ші жылдардың соңы) қарқынды жағалауды мелиорациялау жұмыстары жүргізілуде. Түбектің ұзындығы қала үшін ауа райын дәл болжауды қиындатады; «Мелоди жолымен» жүргенде, бір туннель аралығында күн ашық, келесі аралығында жаңбыр, ал одан кейін тұманды болуі әдеттегі жағдай. Икатаның мұхитқа қарай созылып жатуы оны тайфундардың жиі шабуылға ұшырауына себеп болады.

Демография

Иката – 2023 жылдың 30 маусымына қарай 8196 тұрғыны бар шағын қала. Қаланың жалпы ауданы 94,37 км² құрайды, ал халық тығыздығы 113 адам/км² шамасында. Дегенмен, жарты аралдағы жердің көп бөлігі таулы және құрылыс салуға қолайсыз; тау етегіндегі кішкентай шығанақтарға орналасқан жекелеген елді мекендердің халық тығыздығы одан да жоғары. Соңғы жер тексеру деректеріне сүйенсек, қаланың жерінің бар болғаны 3,21%-ында адам тұрады, бұл халық тығыздығын 3510 адам/шаршы километрге дейін жеткізеді. Жапонияның көптеген ауылдық аймақтары сияқты, Иката да қарқынды түрде халқы азайып, қарттап барады. Икатаның сайтындағы мәліметтерге сәйкес, қала тұрғындарының шамамен 40%-ы 65 жастан асқан. Сонымен қатар, 1970 жылдан бері көптеген бастауыш және орта мектептер жабылды. Қалғандарында оқушылар саны өте аз. Мысалы, Иката бастауыш мектебі – Икатадағы ең ірі бастауыш мектеп; 1987 жылы 303 оқушы, 2006 жылы 162, ал 2014 жылы 128 оқушы оқыды; Тойоноура бастауыш мектебі Ескі Икатадағы ең кішкентай мектеп болды; 1987 жылы 51 оқушы, ал 2007 жылы 14 оқушы болды. Иката халқы 1950 жылдардан бері үздіксіз азайып келеді және қазіргі таңда ғасыр бұрынғы санынан үш еседей кем.

Тарихқа дейінгі дәуір

Садамисаки түбегіндегі аймақ кем дегенде Жомон дәуірінен бері (б.з.д. 10 000–300 жж.) қоныстанған, бұл Мисаки және Куши аудандарында тас құралдары мен қыш ыдыстардың табылуымен дәлелденеді. 1963 жылы жергілікті тұрғын Кавачи ауданындағы өз шаруашылық жерінде Яйои дәуірінің ортасына (б.з.д. 300–250 жж.) жататын тас балта тапты. 1986 жылы Жапония археологиялық қоғамы жүргізген зерттеулер нәтижесінде аймақта жоғартөбелік елді мекеннің ([:ja:高地性集落) қалдықтары бар екені анықталды. Бұл елді мекендер әдетте тау беткейлерінде, айналасынан бірнеше он метр биіктікте орналасады және Яйои дәуіріне тән. Эдо дәуірі мен Токугава сёгунаты кезеңінде Ува ауданы Уважима доменінің (宇和島藩) бақылауына көшті. 1610–1612 жылдары Уважиманың алғашқы феодалы Томита Нобутака жергілікті шаруаларды жинап, Садамисаки түбегінің ең тар бөлігі – Сетоның Мицуке ауданы арқылы канал қазуға кірісті. Алайда, қаржы жетіспеушілігіне байланысты жоба тез арада тоқтатылды. Осы кезге дейін Иката (伊方浦) аталымы феодалдарға төленген салықтар тізімінде кездеседі. Мицукедегі Сука саябағында орналасқан "Тоғыз соғыс батыры" (九軍神) ескерткіші Мицуке ауданында осы жаттығуларға қатысқан тоғыз жас жігітке (21–28 жас) арналған. Ескерткіштегі мәліметтерге сәйкес, жігіттер жергілікті тұрғындармен жақын қарым-қатынаста болған, ал олар туралы әңгімелер әлі күнге дейін ауылда айтылып жүреді. Олар 1941 жылдың 8 желтоқсанында Перл-Харборға жасалған алғашқы шабуыл кезінде қаза тапты. 1955 жылы "Ұлы Шова" бірігуі аясындағы кезекті бірігу муниципалдық бірліктердің санын үшке дейін азайтты. 1977 жылы Иката атом электр станциясы Шикоку аралындағы алғашқы атом электр станциясы ретінде жұмысын бастады. 2005 жылдың 1 сәуірінде Иката жақын орналасқан Мисаки және Сето қалаларымен бірігіп, Садамисаки түбегін қамтитын жаңа Иката қаласын құрды.

Қазіргі оқиғалар

2014 жылдың наурызы. Қалалық сайлаулар жақындаған сайын ел назары Икатаға ауады. Көптеген адамдар Икатаның ядролық электр станцияларын қайта іске қосуға рұқсат беретінін білгісі келеді. 2006 және 2007 жылдары орнатылған көптеген жаңа жел турбиналары көрші тұрғындардан шуға қатысты көптеген шағымдарға себеп болды.

Үкімет және саясат

Икатада тікелей сайланатын мэр және 13 мүшеден тұратын бірпалаталы қалалық кеңес бар. Иката, Яватахамамен бірге, Эхиме префектуралық ассамблеясына екі өкіл жібереді. Ұлттық саясат тұрғысынан қарайтын болсақ, қала Жапония диетасының төменгі палатасының Эхиме 4-ші сайлау округінің құрамына кіреді. Иката 2005 жылдың 1 сәуірінде Сето және Мисакимен бірігуге дейін және одан кейін саяси жағдайдың күрт өзгеруіне тап болды. Алдымен, бірнеше бірігу жоспары ұсынылды, олардың бірі – Нишиува ауданының барлық іргелес қалаларының (Мисаки, Сето, Ескі Иката және Хонай) бірігуі. Алайда, Хонай жақын орналасқан Яватахама қаласымен бірігуді жариялағаннан кейін, сауалнамалар Мисаки тұрғындарының Сето мен Ескі Икатаға қарағанда Хонай және Яватахамамен бірігуді артық көретінін көрсетті (Мисаки-Хонай-Яватахама бірігуі Мисакиді анклавқа айналдырар еді). Бірақ бұл мүмкін емес деп танылды және Мисаки-Сето-Иката бірігуіне келісім берілді, жаңа қаланың аты таңдалуына байланысты наразылықтар болды. Бірігу туралы шешім қабылданғаннан кейін, тұрғындардан жаңа қаланың атын ұсыну сұралды. Көптеген басқа да ұсыныстардың барлығына және Сето мен Мисакиге қатысты теңсіздікке қарамастан, «жаңа» атау «Иката» деп таңдалды. Бірігуден кейін қала әкімі лауазымына қатысты қызу сайыс өтті, үкімдегі Киёёси Накамотоның 11 мүшесі сайлау заңбұзушылығы үшін қамауға алынды. Нәтижеде қарсыласы Ёсихиса Хатанака жеңіске жетті, бірақ 2006 жылдың ақпанында мемлекеттік құрылыс келісімшарттарына байланысты жемқорлыққа қатысқандығы үшін қамауға алынды. Ол көп ұзамай қызметтен кетті. 2006 жылдың сәуірінде екінші сайыс өтті, онда Казухико Ямашита қарсыласы Киёхико Такакадоны 90 дауыс айырмасымен жеңді. Сайлауға қатысқандардың саны 87,43% құрады. Иката тұрғындарының арасында атом электр станциясына қарсылық болды және ол әлі де сақталып тұр. Соңғы қала әкімі сайлауы 2014 жылдың 13 сәуірінде өтті, нәтижесінде Ямашита үшінші рет қала әкімі болып сайланды. Барлық 9190 сайлаушының 85,33% дауыс берді. Ямашита мырза 3266 дауыс жинады, ал Ёсихиса Хатанака мырза (жоғарыда қараңыз) 2399 дауыспен екінші орынды иеленді. Икатада тұрмайтын «Атомдық энергия қажет емес адамдар» партиясының (原発いらない人々) өкілі 104 дауыспен сайлаушылардың 1%-дан сәл астам бөлігін жеңіп алды.

Экономика

Икатаның негізгі салалары – егіншілік (көбінесе микан сияқты цитрус жемістері), балық аулау және электр қуаты. Иката Шикоку өндіретін электр энергиясының маңызды бөлігін қамтамасыз етеді. Қазіргі таңда қолданылып жүрген екі негізгі электр энергиясын өндіру тәсілі бар.

Жел қуаты

Бұрынғы Сето қаласы 2002 жылдың қаңтар айында он бір Mitsubishi MWT 1000 жел генераторларын орнатты. 2005 жылы наурызда "Олд Иката" екі Vestas V52 850 кВт генератор орнатты. Олардың біріктірілген күтілетін жылдық энергия өндірісі 34 700 МВт·сағ құрайды. Иката жел энергетикасы инфрақұрылымына үлкен инвестиция жасап жатыр, қазіргі уақытта 45 қосымша мұнара салынып жатыр. Қала алдағы бірнеше жылда барлығы 60 генераторға ие болуды жоспарлап отыр.

Ядролық энергия

Иката Шикоку аймағындағы жалғыз ядролық электр станциясының орналасқан жері. Иката атом электр стансасында екі Mitsubishi 538 МВт қуаттылықтағы қысымды су реакторы, екі реакторды салқындату контурымен (Prairie Island, Kewaunee және Point Beach электр станцияларындағы Westinghouse-тың бастапқы дизайнына ұқсас) және бір Mitsubishi қысымды су реакторы, үш реакторды салқындату контурымен (Westinghouse Surry, North Anna және Robinson электр станцияларына ұқсас) бар. 1-ші және 2-ші энергоблоктар тиісінше 1977 жылдың 30 қыркүйегінде және 1981 жылдың 19 наурызында іске қосылды. 3-ші энергоблок – үш контурлы ПВР, қуаттылығы 846 МВт, ол 1994 жылдың 15 желтоқсанында іске қосылды. 2007 жылдың 1 сәуірінде Иката электр стансасы 1977 жылдан бері жұмыс істеп келе жатып, 300 миллион киловатт-сағат энергия өндірді, бұл маңызды кезең болды.

Білім

Икатада алты мемлекеттік бастауыш мектеп және қала әкімдігі басқаратын үш мемлекеттік орта мектеп бар. Қалада Эхиме префектурасы білім басқармасы басқаратын бір мемлекеттік жоғары мектеп бар.

Темір жолдар

Икатада жолаушылар пойызы қызметі жоқ. Ең жақын станса – Йосан сызығындағы JR Shikoku Yawatahama станциясы.

Өмірбаян

Икатаның ұзындығы мен таулы жер бедеріне байланысты, тұрақты автобус қызметі 1960 жылға дейін жартыаралдың соңына жетпеді. Оған дейін, жалғыз қоғамдық көлік құралы – әр ауданның шығанақтарын байланыстыратын жергілікті паромдар ғана болды. 1963 жылы Жапонияның 197-ші ұлттық тас жолы аяқталды. Ол жағалау бойымен өтеді, сондықтан өте қиылысты және тар, көліктердің қабысуына мүлдем орын жоқ. Осы жолмен жартыаралды кесіп өту сағатталып, қатты шаршатуы мүмкін; осының салдарынан жергілікті тұрғындар ашуланып, нақты атын ойынға айналдыратын, қарапайым есімдейтін лақап ат қойды: "Сол жерге бармаңыз, қорқынышты жол" (イクナ酷道).

Қазіргі заман

Жаңа 197-ші ұлттық автожолдың Иката бөлігі 1987 жылы аяқталды және қазіргі Икатадағы көлік жүйесінің ортасы болып табылады, ол «Мелодия желісі» деп лақап аталды. Бұл лақап кейіннен мерейтойын атап өту үшін салынған музыкалық жол бөлігіне айналды, ол 2011 жылы аяқталып, жолға шынайы «мелодия» сыйлады. Жолдың белгілі бір бөліктерінен өткенде, жол екі жапон әнінің үзінділерін «ойнатады». Ескі жолдардан өзгеше, «Мелодия желісі» екі толық қатардан тұрады және түбек бойымен салыстырмалы түрде түзу жүреді. Биік тауларда отырған жүргізушілер Тынық мұхиты мен Ішкі теңіздің әсем көрінісін тамашалай алады. Бұл бағыт Мисакиде аяқталады және Мисаки портын Саганосеки (Оита, Оита) және Беппу, Оита қалаларымен байланыстыратын паромдар арқылы Кюсюге жалғасады. «Мелодия желісі» ескі жолдарға қарағанда айтарлықтай жақсарғандықтан, ол Ехимнің маңызды туристік орталықтарының біріне айналды, көктемде көптеген туристер гүлдەген жапон вишнясын көру үшін келеді. Ийо қаласының жағалау бойындағы 378-ші бағытымен бірге «Мелодия желісі» префектураның ұсынылатын туристік бағыттарының бірі және JTB-нің «Жапонияның 100 құпия қазынасы» ([[:ja:日本の秘境100選]) тізіміне енген. Iyo теміржолының автобус қызметі Яватахамаға және одан түбек бойымен жоғары-төмен қатынайды, сондай-ақ Мисакиден Мацуямаға экспресс автобустар ұсынады. Дегенмен, қалалық автобустар сирек жүреді және түбектің ұзындығы мен қаланың шашыраңқы аудандарына байланысты автобуспен саяхаттау тығыз қоныстанған аймақтарға қарағанда қымбат әрі ыңғайсыз. Кейбір туристік автобустар да Кюсюден пароммен өтеді.

Атаудың этимологиясы

Иката атауының шығу тегі белгісіз және бірнеше теория бар. "Ика" таулармен қоршалған немесе тау етегінде орналасқан жерлердің атауларында кездеседі, ал "та" сөзі "жер" дегенді білдіреді. Осыған орай, Иката "тауларға жақын жер" мағынасын беруі мүмкін. Айнү тілінде "ика" сөзі "таулар арқылы өтіп, жерді кесіп жүру" дегенді білдіреді. Дегенмен, айнү тайпаларының оңтүстікке қарай, Шикоку аймағына дейін ықпалы болған деген пікір күмәнді.

Тағам

Иката микан және микан шырынымен танымал. Икатада миканның 20-дан астам түрі өсіріледі. Ескі Икатада Эдо дәуірінен бастау алатын саке пісіру дәстүрі бар, жергілікті аймақта бірнеше тоджи саке пісіру шеберлері жұмыс істейді. Иката Тодзиге арналған мұражай да бар. Сето аймағында жарқыраған күлгін түсті кинтаро картобы сияқты көкөністер өсіріледі, сондай-ақ чиримен (ちりめん) деп аталатын ұсақ сардиналар ауланады. Мисакиде балық аулау дәстүрі өте күшті, көптеген жылқы макрель (鯵) және макрель (鯖) ауланады. Misaki балық шаруашылығы кооперативінің төрт өнімі Ehime "Сүйіспеншілікпен" (『愛』ある) таңбасының құрамына кіреді: жылқы макрель, макрель, үлкен басты шашты құйрық (太刀魚) және аулон (鮑). Икатаның ерекше тағамының бірі – жакотен (じゃこ天), бұл қысылған ақ балық еті мен көкөністерден жасалған темпурада қуырылған кеспе. Басқа нұсқаларына жакокацу (じゃこカツ) кіреді, ол да осылай дайындалады, бірақ тонкацу сияқты қуырылып, панировкаланады, және жако крокеті (じゃこコロッケ), ол крокеттей дайындалады.

Тіл

Иката тұрғындары жапон тілінің ийо диалектісінде сөйлейді, ол көп жағынан Хиросима диалектісіне ұқсас. Наньё (оңтүстік Эхиме) аймағына тән ерекшелік – кейбір жағдайларда no (の) есімдігінің орнына сөйлем соңындағы ga (が) бөлшегінің қолданылуы. Мысалы, "Не істеп жүрсің?" деген мағына беретін стандартты жапон тіліндегі Nani shiteru no? (何してるの?) сөйлемі ийо диалектісінде Nani shiyoru ga? (何しよるが?) болып айтылады. Икатаның жаздың соңында өткізілетін ең ірі мерекесі – Кинахайя Иката фестивалі – ийо диалектісінің тағы бір мысалы. "Кинахайя" (来なはいや) сөзі тікелей "келіңіздер" дегенді білдіреді (стандартты жапон тіліндегі kinasai yo 来なさいよ).

Танымал мәдениетте

Иката электр станциясы 1995 жылғы "Годзилла Десторояға қарсы" фильмінде көрсетілген. Годзилла электр станциясына шабуылдауға тырысады, бірақ Өзіндік қорғаныс күштерінің "Супер Х III" қаруы қарсы тұрады.

Икатаның белгілі тұлғалары

2014 жылғы физика саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты, көк түсті жарықдиодты (LED) ойлап тапқан Шужи Накамура бұрынғы Сето қаласынан. 1997 жылы Хиоичи Коно деген саяхатшы Солтүстік полюске сәтті жетті. Ол 2001 жылы Солтүстік полюстен туған жері, бұрынғы Сето қаласына аяқпен қайтуға тырысқанда қаза тапты. Нэнтен Цубучи – хайку ақыны, оның ерекше және есімді жатқа білдіретін өлеңдері Жапонияның бастауыш мектеп оқулықтарында жарияланған. Ол Икатаның Кучо ауданында дүниеге келді.