Кіріспе

Яманаси және Шизуока префектураларындағы жанартау, Жапония – Жапонияның Хонсю аралында орналасқан белсенді стратовулкан. Оның шыңының биіктігі – [биіктік мәні]. Бұл Жапониядағы ең биік тау, Азиядағы аралда орналасқан екінші ең биік жанартау (Индонезияның Суматра аралындағы Керинчи тауынан кейін) және Жер бетіндегі аралдардың ең биік жетінші шыңы. Фудзи тауы – Тате және Хаку тауларымен бірге Жапонияның үш қасиетті тауының бірі (三霊山). Ол – ерекше көрікті жер және Жапонияның тарихи орындарының бірі. 2013 жылғы 22 маусымда Мәдени мұра ретінде ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді.

Этимология

Фудзи тауының қазіргі канджилері, 富 және 士, тиісінше "байлық" немесе "молшылық" және " мәртебелі адам" дегенді білдіреді. Алайда, осы жазудың және Фудзи атауының шығу тегі әлі де талқыланып жүр. 9 ғасырдағы "Бамбук кесушінің әңгімесі" атты мәтінде атау "өлімсіз" (不死) және таудың беткейіне көтерілген "мол" (富) сарбаздардың (士) бейнесінен шыққан делінеді. Ертедегі халық этимологиясы Фудзи сөзінің 不二 (жоқ + екі) деген сөзден туындағанын, яғни теңдесі жоқ немесе бірегей екенін көрсетеді. Тағы бір болжам бойынша, ол 不尽 (тоқтату + емес) сөзінен шыққан, яғни шексіз. Эдо дәуіріндегі жапондық классикалық ғалымы Хирата Ацутане бұл атау "күріштің масағына (穗) ұқсап тік тұрған тау" деген мағынаны білдіретін сөзден шыққан деген пікір білдірді. Британдық миссионер Джон Батчелор (1855–1944) атаудың "от" (fuchi) деген мағынаны білдіретін айн сөзінен, яғни от құдайы Камуи Фучиден шыққандығын айтты, бірақ жапон лингвисті Кёсуке Киндайчи бұл пікірді фонетикалық даму (дыбыс өзгерісі) негізінде жоққа шығарды. Сондай-ақ, "хучи" сөзі "қарт әйелді" білдіреді, ал "апе" сөзі "отты" білдіреді, "апе хучи камуй" – от құдайы. Фудзи сөзінің пайда болуы айн тілінде емес, ямато тілінде екенін көрсететін зерттеулер де бар. Жапон топонимисі Канжи Кагами бұл атаудың глициния (藤) және радуга (虹) сияқты бір түбірден шыққандығын және оның "ұзын, әдемі пішіндес беткейінен" туындағанын мәлімдеді. Қазіргі лингвист Александр Вовин ежескі жапон тілінен алынған сөзді, яғни "от иесі" деген мағынаны білдіретін 火主 сөзінен алынған болуы мүмкін деген гипотеза ұсынады.

Вариациялар

Ағылшын тілінде бұл тау Фудзи тауы деп аталады. Кейбір дереккөздерде ол "Фуджи-сан", "Фуджияма" немесе артық айту ретінде "Мт. Фудзияма" деп кездеседі. Жапондықтар тауды "Фудзи-сан" деп атайды. Бұл "сан" Ватанабе-сан сияқты адам есімдерімен қолданылатын құрметті қосымша емес, қытай-жапон тіліндегі қосылыстарда қолданылатын (山) таңбасының қытай-жапон оқуы. Нихон шики және Кунрей шики транскрипциясында бұл атау Хузи деп жазылады. Жапон тілінде ескірген немесе поэтикалық атаулардың арасында (ふじの山), (ふじの高嶺), (芙蓉峰) және 富士 (Фудзи) мен 岳 (тау) таңбаларын біріктіру арқылы жасалған (富岳/富嶽) бар.

Тарих

Фудзи тауы – әдемі жанартаулық конус және жапон өнерінде жиі кездесетін тақырып, әсіресе 1600 жылдан кейін, Эдо (қазіргі Токио) астана болғаннан бастап, адамдар Токайдо жолымен саяхаттап жүргенде тауды көретін болды. Тарихшы Х. Байрон Эрхарттың айтуынша, "орта ғасырларда жапондықтар оны Үндістан, Қытай және Жапонияның әлемдегі "бірінші" тауы деп санаған". Тау жапон әдебиетінде ғасырлар бойы еске алынып, көптеген өлеңдердің тақырыбы болған. Ежелгі заманнан бері таудың шыңы қасиетті саналған, сондықтан әйелдерге жол берілмеген. 1872 жылы ғана Жапон үкіметі жарлық шығарды (4 мамыр 1872 жылғы Мемлекеттік Кеңестің 98-ші жарлығы) "ғибадатханалар мен храмдардың жерлерінде әйелдерді қатыстырмаудың қалған барлық тәжірибалары дереу тоқтатылсын, ал ғибадат ету мақсатында тауға шығуға рұқсат берілсін" деп мәлімдеді. Дегенмен, 1832 жылдың күзінде жапон әйелі Тацу Такаяма Фудзи тауының шыңына шыққан алғашқы адам болды. Ежелгі самурайлар таудың етегін қазіргі Гетемба қаласының жанындағы шалқары жаттығу алаңы ретінде пайдаланған. Шогун Минамото но Ёритомо Камакура кезеңінің басында осы аймақта ябусаме садақ ату жарыстарын өткізген. Шетелдік алғашқы шығушы 1860 жылдың қыркүйегінде сэр Ратерфорд Алкок болды. Ол тауға 8 сағатта көтеріліп, 3 сағатта түсті. Алкоктың "Тайкунның астанасы" атты қысқаша баяндамасы Батыста тау туралы алғашқы кең таралған сипаттама болды. Екі жылдан кейін фотограф Феликс Беато Фудзи тауына көтерілді. 1966 жылдың 5 наурызында BOAC 911 рейсі, Боинг 707, Токио халықаралық әуежайынан ұшып шыққаннан кейін Фудзи тауының жаңа бесінші станциясының жанында құлады. Апатта 113 жолаушы мен 11 экипаж мүшесі қаза тапты, себебі таудың желден қорғалған жағындағы жел толқындарынан туындаған күшті ауа турбуленттігіне байланысты болды. Гетемба жаңа бесінші станциясынан жақын жерде апатқа арналған ескерткіш орнатылған. Бүгінде Фудзи тауы туризм мен тау шаруашылығы үшін халықаралық мақсатқа айналған. 20 ғасырдың басында халықтық педагог Фредерик Старрдың Фудзи тауына бірнеше рет шығуы туралы Chautauqua лекциялары Америкада кеңінен танымал болды. Жапондық мақал бойынша, дана адам өмірінде бір рет Фудзи тауына шығу керек, ал екі рет шығу – ақымақтық. Ол жапон мәдениетінде танымал символ болып қала береді, көптеген фильмдерде пайда болады, Infiniti логотипіне әсер етеді және тіпті медицинада Фудзи тауының белгісі ретінде қолданылады. 2004 жылдың қыркүйегінде 72 жыл бойы жұмыс істеген шыңдағы метеостанция жабылды. Байқаушылар тайфундар мен қатты жаңбырды анықтайтын радарларды бақылап отырды. Жапониядағы ең биік орналасқан станция толық автоматтандырылған метеорологиялық жүйемен алмастырылды. Олар және жақын орналасқан Аши көлі таудың әдемі көрінісін ұсынады. Тау Фудзи-Хаконе-Идзу ұлттық паркінің құрамына кіреді. Аспан ашық болғанда оны Йокогамадан, Токиодан және кейде Чиба, Сайтама, Точиги, Ибараки және Хамана көлінен де көруге болады. Оның суреті ғарыштан ғарыш шаттлының миссиясы кезінде түсірілген.

Климат

Фудзи тауының шыңында тундра климаты (Кёппен климаттық жіктелімі ET). Биік болғандықтан температура өте төмен, және конус жылдың бірнеше айында қармен жабылады. Ең төменгі температура 1981 жылдың ақпанында, ал ең жоғары температура 1942 жылдың тамызында тіркелген.

Геология

Фудзи тауы Амурия, Охотск және Филиппин теңіздерінің плиталары кездесетін үштік жарылымда орналасқан. Бұл үш плита Жапонияның батыс бөлігін, шығыс бөлігін және Идзу түбегін құрайды. Фудзи үшбұрышы Босо үшбұрышынан ғана қашықтықта орналасқан. Фудзидің негізгі кратерінің диаметрі және тереңдігі белгілі бір шамада. Кратер түбінің диаметрі де сондай. Кратерден шамамен 35 метрге дейінгі беткей бұрыштары 31°–35°, құрғақ қиыршық тас үшін тыныштық бұрышына сәйкес келеді. Бұл қашықтықтан кейін беткей бұрыштары шамамен 27° болады, бұл шлак мөлшерінің артуынан туындайды. Ортаңғы беткей бұрыштары 23°-тан 10°-ға дейін төмендейді. Пре-Комитаке Фудзи тауының солтүстігіндегі аймақта Орта плейстоцен дәуірінде атқылай бастады. Салыстырмалы түрде қысқа үзілістен кейін, Комитаке жанартауын құраған жаңа атқылаулар басталды. Бұл атқылаулар 100 000 жыл бұрын тоқтады. Ашитаке жанартауы 400 000-ден 100 000 жыл бұрын белсенді болды және Фудзи тауының оңтүстік-шығысында орналасқан. Фудзи тауы 100 000 жыл бұрын атқылай бастады, ал Ко-Фудзи (ескі Фудзи) 100 000-ден 17 000 жыл бұрын қалыптасты, бірақ қазір ол толығымен көміліп қалған. Оңтүстік-батыс беткейінде шамамен 18 000 жыл бұрын үлкен құлау орын алды. Шин-Фудзи (жаңа Фудзи) лава, лапилли және жанартау күлі түрінде 17 000 мен 8 000 жыл бұрын, 7 000 мен 3 500 жыл бұрын және 4 000 мен 2 000 жыл бұрын атқылады. Паразиттік конус пішіндес конустар түріндегі флангтардағы атқылаулар 1707 жылы тоқтады. Ең үлкен конус – Омуро Яма – солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа және солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай орналасқан 100-ден астам конустың бірі. Фудзи тауында 70-тен астам лава туннельдері және лава ағаштарының кең көлемді қалыптары бар. Йошида Осава және Осава Кузуре аңғарларының бастауында екі үлкен құлау орын алды. Содан бері атқылау белгілері байқалған жоқ. Дегенмен, 2011 жылдың 15 наурызында Фудзи тауының оңтүстік жағынан бірнеше шақырым қашықтықта, жер бетіне жақын тереңдікте 6,2 балдық жер сілкінісі болды.

Жазылған атылулар

Шамамен 11000 жыл бұрын ежелгі Фудзи тауының батыс беткейінен үлкен мөлшерде лава атыла бастады. Осы лаваның нәтижесінде қазіргі Фудзи тауының негізгі бөлігі қалыптасты. Осы кезден бері ежелгі Фудзи мен жаңа Фудзи тауының шыңдары қатар орналасқан. Шамамен 2500–2800 жыл бұрын ежелгі Фудзи тауының жоғарғы бөлігі ауа райының әсерінен ірі көлемдегі құлауға ұшырады, соңында тек Шин Фудзи тауының жоғарғы бөлігі ғана қалды. Сенімді жазбаларға сүйенетін он атылу белгілі.

Күні (күндері) Ескертпелер Сілтеме
31 шілде, 781 жыл Атылу Шоку Нихонгиде тіркелген, «күл жауды» деп жазылған, бірақ басқа егжей-тегжейі жоқ.
11 сәуір – 15 мамыр, 800 жыл
13 ақпан, 802 жыл Нихон Кирияку бойынша, бірінші кезеңде күндіз де аспан қараңғы болған. Екінші кезең Ниппон Кисекиден белгілі, онда шағыл бұршақтай құлаған.
864 жылдың маусым-қыркүйек айлары
16 желтоқсан, 865 жыл – 16 қаңтар, 866 жыл Екі кезең де Нихон Сандай Дзицурокуде жазылған. Бұл атылудың нәтижесінде Фудзидің бес көлінің үшеуі – Мотосу, Шёджи және Сайко пайда болды, олар лава ағынымен бөлінген бір көлден ажыратылды.
937 жылдың қарашасы Нихон Кириюкуде тіркелген.
999 жылдың наурызы Хончо Сэкиде атылу туралы хабар Киотоға жеткені айтылған, бірақ басқа мәліметтер жоқ.
1033 жылдың қаңтары Нихон Кириюкуде бұл атылу туралы хабар екі айдан кейін Киотоға жеткені жазылған.
17 сәуір, 1083 жыл Бұл оқиға туралы жалғыз замандас жазбасын буддалық монах жазған, оны Фусо Рякукиде табуға болады. Кейінгі жазбаларда атылудың дыбысы Киотода естілген болуы мүмкін екені айтылған.
30 қаңтар – 18 қаңтар, 1435–1436 жылдар Яманаси қаласындағы Кубо Хачиман киші ғибадатханасының монахтары сақтаған Одаикиде Фудзи тауында жалын көрінгені жазылған. Түтін туралы ешқандай мәлімет болмағандықтан, бұл Гавайь атылуы (тек лава) болған сияқты.
1511 жылдың тамызы Фудзикавагучикодағы Мёхо-дзидегі монахтар жазған Кацуямаки (немесе Мёхо-дзики) осы уақытта Фудзи тауында өрт болғанын көрсетеді, бірақ сипатталған жерде өсімдіктер болмағандықтан, бұл лава ағыны болғандығы анық.
16 желтоқсан, 1707 жыл Хоэй атылуы.

Қазіргі кездегі жарылу қаупі

2011 жылғы Тохоку жер сілкінісінен кейін бұқаралық ақпарат құралдарында бұл дүмпу Фудзи тауындағы жанартаулық белсенділікті күшейтуі мүмкін деген пікірлер пайда болды. 2012 жылдың қыркүйегінде Ұлттық Жер ғылымдары және апаттарды болдырмау институты (NRIESDP) жасаған математикалық модельдер Фудзи тауының магмалық камерасындағы қысым 1707 жылғы соңғы жарылыстан бұрынғыдан 1,6 мегапаскальға артық болуы мүмкін екенін көрсетті. Кейбір БАҚ бұл деректі Фудзи тауының жарылуына дайын тұру керектігі деп түсіндірді. Дегенмен, жанартаудың магмалық камерасының қысымын тікелей өлшеуге мүмкіндік жоқ болғандықтан, NRIESDP сияқты жанама есептеулер болжамды және растауға келмейді. Белсенді фумаролалар мен жақында анықталған жарықтар сияқты, жарылыс қаупінің жоғары екенін көрсететін басқа да белгілер осы типтегі жанартаулар үшін қалыпты жағдай. Жарылыс қаупі туралы алаңдаушылық 2020 жылдарға дейін жалғасты. 2021 жылы тұрғындарға эвакуация жоспарлауға көмектесу үшін жаңа қауіп картасы жасалды, ол лава ағынының және қосымша кратерлердің күшеюіне байланысты қорқынышты күшейтті. Одан кейін, аймақта 4,8 балдық жер сілкінісі болды, соның салдарынан Twitter желісінде «Фудзи тауының жарылуы» деген сөздер талқылауға түсті. Бірақ Жапония метеорологиялық агенттігі жер сілкінісі жарылыс қаупін арттырмағанын мәлімдеді. 2023 жылы 2021 жылғы қауіп картасының жаңаруын ескере отырып, жаңа эвакуация жоспары жасалды.

Аокигахара орманы

Таудың солтүстік-батыс етегіндегі орман Аокигахара деп аталады. Халық ауыз әңгімелері мен аңыздарда орманда әруақтар, джин, Юрэй және Ёкай шатастыратыны айтылады. 19 ғасырда Аокигахара кедей отбасылардың нәрестелерін және қарттарын тастап кеткен көптеген орындардың бірі болды. Жыл сайын шамамен 30 адамның өзіне қол жұмсағаны тіркелді, ал 2002 жылы шамамен 80 дене табылды. Өзіне қол жұмсаудың соңғы кездегі өсуі жергілікті билікті өз-өзіне қол жұмсау ниеті бар адамдарды өздерінің қасіретті жоспарларын қайта қарастыруға көндіруге бағытталған ескертулер орнатуға мәжбүр етті, және кейде бұл шақырулар тиімді болып шықты. Бұрынғы өзіне қол жұмсау оқиғаларының саны ондаған жылдар бойы жалғасып келе жатқан қызығушылықты тудырады. Көптеген саяхатшылар өтетін жерлерінде түрлі-түсті пластик ленталар тастап, маршруттарын белгілейді, бұл ормандағы экожүйеге қатысты облыс әкімдерінің алаңдауын тудырады.

Көлік

Халықаралық рейстерді жоспарлаған ең жақын әуежай – Фудзи тауы Шидзуока әуежайы. Ол 2009 жылдың маусым айында ашылды. Ол Фудзи тауынан шамамен алғанда жақын жерде орналасқан. Токио қаласына қызмет ететін ірі халықаралық әуежайлар – Токио халықаралық әуежайы (Ханеда әуежайы) және Чибадағы Нарита халықаралық әуежайы Фудзи тауынан шамамен үш сағат 15 минуттық қашықтықта.

Жаяу өрлеу жолдары

2009 жылы Фудзи тауына шамамен 300 мың адам көтерілді. Фудзи тауына шығу үшін ең қолайлы кезең – шілде мен тамыз айлары, себебі осы уақытта паналау үйлері мен басқа да жайлы орындар ашық болады және ауа райы жылы болады. Қазаннан мамырға дейін тауға көтерілуге қатаң тыйым салынады, өйткені бұл мерзімде бірнеше қайғылы оқиғалар орын алып, суық ауа райы күшті болады. Көптеген жапондықтар тауға түнде шығып, күн шығар кезде шыңға немесе оған жақын болуға тырысады. Таңғы жарық 御来光 (goraikō) деп аталады, мағынасы – "жарықтың келуі". Таудың шыңына жету үшін төрт негізгі бағыт бар, олардың әрқайсысы бойында нөмірленген бекеттер орналасқан. Олар (сағат тілімен, солтүстіктен бастап): Кавагучико, Субашири, Готемба және Фудзиномия бағыттары. Көтерілушілер әдетте бесінші бекеттен бастайды, себебі осы жерге көлікпен немесе автобуспен жетуге болады. Шың – әрбір бағыттың оныншы бекеті. Әртүрлі бағыттардағы бекеттер әртүрлі биіктікте орналасқан; ең биік бесінші бекет Фудзиномияда, одан кейін Йошида, Субашири және Готемба орналасқан. Таудың етегінен тағы төрт бағыт бар: Шоджико, Йошида, Суяма және Мураяма бағыттары. Бесінші бекеті ең төмен болғанымен, Йошида бағыты үлкен тұрақ алаңы мен таугерлердің демалуына немесе тұруына арналған көптеген үлкен паналау үйлері болғандықтан ең танымал бағыт болып табылады. Жазғы маусымда Фудзи тауына көтерілуге арналған туристік автобустардың көпшілігі осы жерге келіп тоқтайды. Одан кейін Фудзиномия бағыты танымал, оның бесінші бекеті ең биік, содан кейін Субашири және Готемба келеді. Жаңа бесінші бекеттен көтерілу бес-жеті сағатқа, ал түсу үш-төрт сағатқа созылуы мүмкін. Кейіннен тәулігіне 4000 таугерге шектеу қойылып, тау паналау үйлерінде тұратындардан басқа, сағат 16:00-ден таңғы сағат 03:00-ге дейін бағыт жабылатыны хабарланды. Содан кейін Шизуока префектурасының үкіметі де тығын пайда болуына байланысты алаңдаушылықты білдіре отырып, Subashiri, Gotemba және Fujinomiya бағыттарын да сол уақыт аралығында жабатынын мәлімдеді.

Синто мифологиясы

Синто мифологиясында Кунинотокотачи (国之常立神, Кунинотокотачи но Ками, Кодзики) (国常立尊, Кунинотокотачи но Микото, Нихон Шоки) – жер хаостық болған кезде "топырақтан шыққан қамыс сияқты" нәрседен туған екі құдайдың бірі. Нихон Шокиде айтылғандай, Нинигидің әйелі Коноханасакуя-химэ Фудзи тауының құдайы, және Фудзисан Хонгу Сенген Тайша оған арналған. Ежелгі заманда тау алыстан құлшылыққа ие болған. Асама киіз үйі таудың етегінде жарылыстарды болдырмау үшін орнатылған. Хэйан дәуірінде (794–1185 жж.) жанартаулық белсенділік басылды және Фудзи тауы тауға табыну мен буддизмді біріктіретін синкретикалық дін – Шугендоның негізі ретінде пайдаланылды. Адамдар таудың беткейлеріне шыға бастады, ал 12 ғасырдың басында Мацудай Шонин шыңда ғибадатхана салды. Фудзи ко – Хасегава Какугё (1541–1646) атты аскет құрған, тауға орталықтанған Эдо дәуірінің культы. Бұл культ тауды әйел құдай ретінде құрметтеді және оның мүшелерін оған шығуға шақырды. Осылайша олар жаңадан туып, "тазаланып, бақытты өмір сүруге" мүмкіндік алатын еді. Бұл культ Мэйдзи дәуірінде әлсіреп, бүгінгі күнге дейін сақталған болса да, Шинто секталарының құрамына енді, тіпті Кавай субмәдениетіне де сіңіп кетті. 1980 жылы жарылыстан бұрын Сент-Хеленс тауы Фудзи тауына өте ұқсас болғандықтан "Американың Фудзиі" деп аталды. Жаңа Зеландиядағы Таранаки тауы да Фудзи тауына ұқсас деп есептеледі, сондықтан ол фильмдер мен теледидарда таудың орнына қолданылады.