Кіріспе

Украинаның Запорожье облысы (Запорізька область), көбінесе Запорожье деп аталады, Украинаның оңтүстік-шығысындағы облыс. Әкімшілік орталығы – Запорожье қаласы. Облыстың ауданы – , халық саны – .

Бұл облыс Украинаның өнеркәсібі мен ауыл шаруашылығының маңызды бөлігі болып табылады. Облыстың көп бөлігі 2022 жылғы Украинаға Ресейдің басып кіруінен бастап Ресейдің әскери оккупациясы астында, оның ішінде барлық жағалау да, бірақ астанасы мен халықтың көп бөлігі украин әкімшілігінде қалып отыр. 2022 жылдың 30 қыркүйегінде Ресей Донецк (Донецк Халық Республикасы), Луганск (Луганск Халық Республикасы), Запорожье және Херсон облыстарын өзіне қосып алғанын мәлімдеді, Украинаның барлық аумақтарын толығымен басып алмағандығына қарамастан. Дегенмен, даулы референдумдар мен одан кейінгі аннексиялар халықаралық деңгейде мойындалған жоқ. Оңтүстікке қарай Запорожье облысы Азов теңізінің шамамен жағалауын қамтиды, бұл Приазовия деп аталатын жағалау аймағының бір бөлігі, сонымен қатар батыста Херсон облысының және шығыста Донецк облысының жағалау аймақтарын да қамтиды.

География

Облыстың ауданы 27 183 км²; халқы (2013 жылғы 1 қаңтардағы мәлімет бойынша) 1 785 243 адамды құрады.

Көңіл көтеру

Запорожье облысы жазық ландшафтымен сипатталады. Топырақ көбінесе қара топырақтан тұрады. Қазіргі кезде Запорожье облысының жер бедерін білу, жерді мелиорациялау және оны тиімдірек пайдалану мәселесіне байланысты ерекше маңызды. Запорожье облысының аумағы тұтастай алғанда тегіс, бірақ пішіні, пайда болуы және жасы бойынша ерекшеленетін көтеріңкі және төмендік аймақтар бар. Облыстың ең биік орталық-шығыс бөлігі – Азов үстірті. Ол шығысқа қарай Донецк облысының аумағына дейін созылып, Донецк қыратымен қосылады. Оңтүстікте, Азов үстірті мен Азов теңізі арасында, Молочна өзенінің батысында Қара теңізге құятын Азов жағалау жазығының батыс бөлігі орналасқан. Жағалау жазығының солтүстік-шығыс ұшы Днепр үстіртінің оңтүстік-шығыс шеттерімен шектесетін Запорожье ішкі жазығымен бірігеді. Осылайша, Запорожье облысының аумағы екі ерекше геоморфологиялық бөліктен тұрады: Азов және Днепр үстірттерінің шеттері, олар құрылымдық тұрғыдан Украина кристалдық массивінің оңтүстік-шығыс бөлігіне сәйкес келеді, және Приазов және Қара теңіз жазықтары, олар Қара теңіз алабында орналасқан.

Тарих

Геродоттың мәліметінше, қазіргі Запорожье облысына шамамен сәйкес келетін аймақ ежелгі дәуірде Геррос жері деп аталған. Бұл аймақ "патша скифтерінің" патшаларының жерленген орны болды. Қазіргі Запорожье облысы 1939 жылдың 10 қаңтарында Днепропетровск облысынан бөлініп, Украина Кеңес Социалистік Республикасының құрамына енді. 1991 жылғы Украина тәуелсіздігі туралы референдумда облыстағы дауыстардың 90,66% Украина Тәуелсіздігі Декларациясын қолдады.

Ресейлік басқыншылық

2022 жылғы Ресейдің Украинаға басып кіруі кезінде Ресей қарулы күштері облыстың оңтүстік бөлігін басып алып, Мелитополь және Энергодар қалаларындағы украин қарулы күштерін жеңді. Украина күштері Бердянск портында бір ресейлік кемені жойды және тағы екеуін зақымдады. 2022 жылдан бастап облыстың солтүстік бөліктері, оның ішінде облыстың орталығы – Запорожье қаласы Украинаның бақылауында. 2022 жылғы 4-5 шілдеде Швейцарияның Лугано қаласында өткен Халықаралық Украинаны қалпына келтіру конференциясында (УРК 2022) Чехия, Финляндия және Швеция Запорожье облысын қайта құруға қолдау көрсетуге уәде берді. 2022 жылдың 23-27 қыркүйегінде Ресей Федерациясы Херсон және Запорожье облыстарының оккупацияланған аумақтарында "тәуелсіздік және одан кейін Ресей Федерациясына қосылу" мақсатымен референдум өткізді. Көптеген мемлекеттер бұл референдумдарды мойындамай, оларды халықаралық құқыққа қайшы деп санайды. 2022 жылдың 29 қыркүйегінде Ресей Федерациясы Запорожье облысын тәуелсіз мемлекет деп таныды. 30 қыркүйекте Ресей президенті Владимир Путин Запорожье облысын және тағы үш украин аумағын аннексиялады және көпшілік тарапынан заңсыз деп танылған "қосылу туралы жарлықтарға" қол қойды. Ол кезде Ресей облыстың барлық аумағының шамамен 70% ғана бақылауында болды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы кейіннен елдерді "заңсыз аннексия әрекеті" деп сипатталғанды мойындамауға шақырып, Ресейден "тезірек, толық және ешқандай шартсыз шығуын" талап етті.

Бөлімшелер

2020 жылғы реформалардан кейін облыс бес жаңа ауданға бөлінді, бұл 25-тен азайды. Облыс әкімдігіне тікелей бағынышты муниципалитеттер (облыстық маңызы бар қалалар) жүйесі жойылды. Барлық елді мекендер аудандық (райондық) әкімдікке бағындырылды. Атауы Украинаша атауы Ауданы (км²) 2001 жылғы халық санағы бойынша халық саны 2021 жылғы бағаланған халық саны Әкімшілік орталығы Бердянск ауданы Бердянський район 4,456 214,062 179,118 Бердянск Мелитополь ауданы Мелітопольський район 6,962 318,353 280,816 Мелитополь Пологи ауданы Пологівський район 6,767 216,933 167,060 Пологи Василівка ауданы Василівський район 4,295 217,018 184,224 Василівка Запорожье ауданы Запорізький район 4,693 962,805 855,297 Запорожье

Ресейлік оккупация

2022 жылдың наурызынан бері Ресей Федерациясының қарулы күштері Запорожье облысының үлкен бөлігін бақылап отыр. Мелитополь қаласы оккупацияланған аумақтар үшін уақытша әкімшілік орталық қызметін атқаруда. Алдыңғы шептер Васильевка және Полохой аудандары арқылы созылып, Васильевка және Полохой қалаларының солтүстігінен өтеді.

Демография

2001 жылғы Украина халық санағы бойынша, облыстың халқы 1 929 171 адамды құрады. Олардың 70,8% өзін украиндер деп есептесе, 24,7% -ы орыстар, ал қалғандары болгарлар (1,4%), белорустар (0,7%) және басқа ұлт өкілдері (1,6%) болды. Халықтың шамамен жартысы (48,2%) орыс тілін туған тілі деп атады.

Жас құрамы

0–14 жас: 13,5% (ерлер 124 285/әйелдер 116 613)
15–64 жас: 70,7% (ерлер 598 849/әйелдер 662 838)
65 жас және одан жоғары: 15,8% (ерлер 91 051/әйелдер 190 818) (2013 жылғы ресми деректер)

Орташа жасы

жалпы: 41,2 жыл
еркек: 37,5 жыл
әйел: 44,8 жыл (2013 жылғы ресми дерек)

Білім

2001 жылы 679 күндізгі және 11 кешкі мемлекеттік мектеп, сондай-ақ бюджеттен қаржыланбайтын 6 орта мектеп 271 400 оқушыны қамтыды. 22 классикалық мектеп, 8 лицей, Сычов колледжі және 54 білім беру кешені дарынды балаларға қолжетімді. Жаңа үлгідегі 38 кешенді балабақша-мектеп те жұмыс істейді. 60 мыңнан астам бала мектептен тыс оқу орындарында өздерінің қабілеттерін дамытады. Олар 30 шығармашылық орталыққа, 6 ғылыми-техникалық стансаға және 4 жас табиғатты зерттеу стансасына, 5 туристік клубқа, 3 оқу флотилиясына, 11 балалар спорт клубына және 20 спорт мектебіне қатысады. Мектептен тыс білім беру жүйесінде Кіші ғылым академиясы сияқты бірегей ұйым бар. Онде ұлдар мен қыздар алты негізгі пән бойынша жұмыс істейді: физика, математика, химия, биология, тарих, география, филология, өнеркәсіптік және ақпараттық технологиялар. Кіші академияның жас мүшелері ірі институттар мен университеттердің ғалымдарымен жақын достық байланыс орнатады. 26 жас Бүкілукраиналық академия сайысының жеңімпазы болды, нәтижесінде Запорожье облысының командасы 1-орынды иеленді. 325 орта мектеп, бес классикалық мектеп, бір колледж және үш жалпы білім беретін мектепте оқу украин тілінде жүргізіледі. Дегенмен, ұлт өкілдерінің таңдау құқығы бар – 193 мектепте орыс тілінде оқытылады, Запорожьеде үлкен еврей мектебі «Алеф» жұмыс істейді, ал басқа да кішкентай мектептер басқа жерлерде бар, Приморский ауданында украин-болгар лицейі орналасқан. Грек, чех, болгар тілдері Якимовский, Бердянский, Приазовский және Мелитополь ауылдық округтерінде кең таралған. Кез келген жердегі таңдау курстарында еврей, идиш, неміс, поляк, татар және басқа да тілдерді үйренуге болады. Мамандар бейімделуге қабілетті мектеп үлгісін іздеуде. 26 білім беру мекемесі жаңа оқыту технологияларын қолдану арқылы гуманизация процесін дамытады. Хортицадағы көппрофильді оқу-сауықтыру орталығы санаториялық интернаттағы балаларды толық қолдау әдістемесін әзірледі. Бердянск – жетім балаларға арналған облыстық интернат-мектептің белсенді әлеуметтендіру бағдарламаларын жүзеге асыратын қала. 42 білім беру мекемесі кәсіптік білім береді. Бұл жүйе аймақтық өнеркәсіптер мен кәсіпорындарға жақсы даярланған жұмысшыларды жібереді. Мамандықтар тізімі 100-ден астам атауды қамтиды. Кәсіптік училищелер жұмыссыздық орталықтарымен бірлесіп біліктілікті арттыру курстарын өткізеді. Осының арқасында жыл сайын 1500-ден астам жұмыссыз адам жаңа мамандыққа ие болады. Жоғары білім беру жүйесі ең икемді және дамыған жүйе. Бүгінде 25 мемлекеттік техникалық колледж I және II дәрежелі, ал 8 жоғары оқу орны III және IV дәрежелі сертификаттарға ие. Бұл университет, Запорожье политехникалық институты, Медициналық университеті және Запорожье қаласындағы Ішкі істер министрлігінің құқық институты, Педагогикалық университеті, Мелитопольдегі Ауыл шаруашылығы академиясы және Бердянскідегі педагогикалық институты. Сонымен қатар, бес жеке жоғары оқу орны бар: Экономика және ақпараттық технологиялар институты, Мемлекеттік және муниципалдық басқару институты және басқалары. Бұл облыста 65 мыңнан астам студент білім алады. Олардың арасында 212 ғылым докторы және 1420 ғылым кандидаты бар. Запорожье қаласы Украинадағы шетелдік студенттерді оқытудың ірі орталықтарының бірі. Халықаралық астрономиялық одақ ғылым мен білім беру саласына елеулі үлес қосқан Запорожье облысының украиналықтарының құрметіне екі кішкентай планетаға 5936 Хаджинов және 19082 Викчернов деп ат қойды.