Мариуполь: Тарихы мен қазіргі ахуалы

Кіріспе

Донецк облысындағы қала, Украина.

Мариуполь (MARReeOOpol, /US//audio=Mariupol English pronunciation. mp3/,/m//ɑːr//i/'/uː//p//əl/ MAReeOOpəl; Маріуполь ; Мариуполь, ; Μαριούπολη) – Украинаның Донецк облысындағы қала. Ол Азов теңізінің солтүстік жағалауында (Прязовия), Калмий өзенінің сағасында орналасқан. Ресейдің Украинаға басып кіруіне дейін елдегі онға жуық ең ірі қалалардың бірі және Донецк облысындағы екінші ірі қала болып саналды. 2022 жылғы қаңтарда халық саны шамамен 425 681 адамды құрады.

Мариуполь бұрынғы казактардың Калмиус деген бекінісі орнында салынды және 1778 жылы Ресей империясының құрамында қала мәртебесіне ие болды. Ол Сталин дәуіріндегі индустриализацияда маңызды рөл атқарды; астық саудасы, металлургия және ауыр машина жасау орталығы болды, оның ішінде Ильич темір және болат зауыты мен Азовсталь темір және болат зауыты бар. 2022 жылдың 24 ақпанынан бастап Ресей күштерінің үш айлық қоршауы салдарынан қаланың көп бөлігі қирады, осыған байланысты Украина үкіметі оны "Украинаның Батыр қаласы" деп атады. 2022 жылдың 16 мамырында Мариупольде қалған соңғы украин әскерлері Азовсталь темір және болат зауытында капитуляциялады, ал Ресей әскері 2022 жылдың 20 мамырына қарай қаланың толық бақылауын қамтамасыз етті.

Ежелгі тарих

Азов теңізінің жағалауында қазылған неолиттік зираттар б.з.б. үшінші мыңжылдықтың соңына жатады. 120-дан астам қаңқа табылды, олармен бірге тас және сүйек құралдары, моншақтар, қабықтан жасалған бұйымдар және жануарлардың тістері де кездесті. Мұравский жолына жақын орналасқандықтан, ол жиі Қырым-Ноғай құлдарының шабуылына және татар тайпаларының тонауына ұшырады, тұрақты қоныстануға кедері келтірді және татар билігі кезінде сиреп қоныстанды немесе тіпті толық дерлік қоныссыз қалды. Сондықтан бұл аймақ "Жабайы дала" немесе "Шөл дала" (латын тілінде Campi Deserti) деп белгілі болды.

Қазақтар кезеңі

Еуразия даласының осы аймағында XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басында казактар ерекше халық ретінде қалыптасты. Днепрдің төменгі ағысында Запорожье казактары – мал шаруашылығымен айналысып, көшпенді өмір салған, шағын, еркін және жоғары мобильді топтарға біріккен бостандықтағы адамдар болды. Казақтар балық аулау және аң аулау үшін, сондай-ақ көшпенді шаруашылықпен айналысу және мал өсіру үшін далаға үнемі кіріп отырды. Олардың мемлекеттік және жер иелері билігінен тәуелсіздігі шаруалар мен, Польша-Литва одағы мен Мәскеудің Ұлы княздығынан қашып келген крепостнойларды оларға тартып әкелді. 1700 жылғы Константинополь шарты аймақты одан әрі оқшаулады, себебі Азов теңізінің жағалауында Миус өзенінің сағасына дейін ешқандай елді мекендер мен бекіністер болмауы тиіс еді. 1709 жылы Ресейге қарсы Швециямен одақтасқандықтарына жауап ретінде Петр I Запорожье Сішін жоюды және оларды осы аймақтан толық және тұрақты түрде қууды бұйырды. 1733 жылы Ресей Осман империясына қарсы жаңа әскери науқанға дайындалып жатқандықтан, аймақ ресми түрде Түркияға тиесілі болса да, Запорожьеліктердің оралуына рұқсат берді. 1734 жылғы Любны шарты бойынша Запорожье тұрғындары бұрынғы жерлерін қайтарып алды, ал олар соғыста Ресей армиясында қызмет етуге міндетті болды. Оларға Днепр өзенінде жаңа Сіш деп аталатын жаңа бекініс салуға рұқсат берілді, бірақ шарттар оларға бекіністер салуға тыйым салды. Бұл шарттарда тек украин тілінде курень деп аталатын тұрғын үйлерге ғана рұқсат етілді. Қазіргі Мариупольге ең жақын аудан – Калмиус ауданы болды, бірақ оның шекарасы Калмиус өзенінің сағасына дейін жетпеді, дегенмен бұл аймақ олардың көшпендік аумағының бір бөлігі болды. 1736 жылдан кейін Запорожье казактары мен Дон казактары (олардың астанасы жақын маңдағы Новоазовскіде орналасқан) аймақ үшін қақтығысқа түсті, 1746 жылы патшайым Елизавета Калмиус өзенін екі казак әскерінің арасындағы шекара деп жариялаған жарлық шығарды. 1738 жылдан кейін, 1739 жылғы Белград және Ниш шарттары, 1741 жылғы орыс-түрік конвенциясы, сондай-ақ 1743-1746 жылдардағы жерді зерттеу (одан кейін 1746 жылғы демаркация жарлығы шығарылды) нәтижесінде Запорожье казактары "Калмиус өзенінің оң жағалауындағы биік жартаста" әскери бекет құрды. Оның құрылысы мен тарихы туралы мәліметтер белгісіз болса да, қазба жұмыстары казактарға тиесілі заттарды, соның ішінде басқа да артефакттарды анықтады. Бекет шамамен 120 шаршы метрді құрайтын, шаршы пішіндес қоршаудың ішінде орналасқан шағын құрылыс болды. Бұл бекет Осман империясының аумағында болғандықтан, қарапайым құрылыс болды, ал Азов теңізінде бекіністер салу Ниш шартымен тыйым салынған. 1769 жылы жасалған татарлардың соңғы шабуылы үлкен аумақты қамтыды, қатал қысқы ауа райында үлкен әскермен Жаңа Ресей провинциясын басып алды. Бұл шабуыл Калмиус бекіністерін қиратты және барлық казактардың қыстақтарын өртеп жіберді, осылайша болашақ Мариуполь орналасқан аймаққа Осман империясының талабын жариялады. Ресей әскерлерінің жеңісінен кейін, Кукк-Кайнарка шарты Қырымнан келген қауіпті жойды. 1775 жылы Запорожье Жаңа Ресей губернаторлығына қосылды, ал Днепр қорғанысы артындағы жердің бір бөлігі, соның ішінде қазіргі Мариуполь, жаңадан құрылған Азов губернаторлығына қосылды.

In this region of Eurasian steppes, the Cossacks emerged as a distinct people in the late fifteenth and early sixteenth centuries. Below the Dnieper Rapids were the Zaporozhian Cossacks, freebooters organized into small, loosely knit, and highly mobile groups who were both livestock farmers and nomads. The Cossacks would regularly penetrate the steppe to fish and hunt, as well as for migratory farming and to herd livestock. Their independence from governmental and landowner authority attracted to join them many peasants and serfs fleeing the Polish–Lithuanian Commonwealth and Grand Duchy of Moscow. The Treaty of Constantinople in 1700 further isolated the region, as it stipulated that there should be no settlements or fortifications on the coast of the Azov Sea to the mouth of the Mius River. In 1709, in response to a Cossack alliance with Sweden against Russia, Tsar Peter the Great ordered the liquidation of the Zaporozhian Sich, and their complete and permanent expulsion from the area. In 1733, Russia was preparing for a new military campaign against the Ottoman Empire and therefore allowed the return of the Zaporozhians, although the territory officially belonged to Turkey. Under the Agreement of Lubny of 1734, the Zaporozhians regained all their former lands, and in return, were to serve in the Russian army in war. They were also permitted to build a new stockade on the Dnieper River called New Sich, though the terms prohibited them from erecting fortifications. These terms allowed only for living quarters, in Ukrainian called kureni. The nearest district to modern Mariupol was the Kalmius District, but its border did not extend to the mouth of the Kalmius River, although this area had been part of its migratory territory. After 1736, the Zaporozhian Cossacks and the Don Cossacks (whose capital was at nearby Novoazovsk) came into conflict over the area, until Tsarina Elizabeth issued a decree in 1746 declaring the Kalmius River the dividing line between the two Cossack hosts. Sometime after 1738, the treaties of Belgrade and Niš in 1739, in addition to the Russian Turkish convention of 1741, as well as the following likely concurrent land survey of 1743–1746 (resulting in the demarcation decree of 1746), the Zaporzhian Cossacks established a military outpost on "the high promontory on the right bank of the Kalmius river." Though the details of its construction and history are obscure, excavations have revealed Cossack artifacts, including others, within the enclosure being approximately 120 square meters in the shape of a square. The outpost was likely a modest structure in that it lay within the territory of the Ottoman Empire, and the erection of fortifications on the Sea of Azov was prohibited by the Treaty of Niš. The last Tatar raid, launched in 1769, covered a vast area, overrunning the New Russian Province with a huge army in severe wintertime weather. The raid destroyed the Kalmius fortifications and burned all the Cossack winter lodgings. thereby laying claim to the region, including the site of future Mariupol, from the Ottoman Empire. Following the victory of the Russian forces, the Treaty of Küçük Kaynarca eliminated the endemic threat from Crimea. In 1775, Zaporizhzhia was incorporated into the New Russian Governorate, and part of the land claimed behind the Dnieper fortified line including modern Mariupol was incorporated in the newly re established Azov Governorate.

Ресей империясы мен Кеңес Одағы

1768–1774 жылдардағы орыс-түрік соғысынан кейін Азов губернаторы Василий А. Чертков 1776 жылғы 23 ақпанда Григорий Потемкинге аймақта ежелгі домахалардың (үйлердің) қираған қалдықтары табылғанын хабарлады. 1778 жылы ол Павловск жаңа қаласын салуды жоспарлады. Дегенмен, 1779 жылғы 29 қыркүйекте сол жерде Кальмиус округінің Марианoполь қаласы негізделді. Ресей билігі үшін қала Ресей императоршасы Мария Федоровнаның құрметіне аталды, ал де-факто атауы Қырымдағы Бахчисарай маңындағы грек поселенісі Мариампольден шықты. Атауы қасиетті Ана Марияның Ходегетрия иконасынан алынған. 1780 жылы Ресей билігі Крымнан көптеген православие гректерін Мариуполь аймағына күштеп көшірді, бұл оқиға Қырымнан христиандардың эмиграциясы ретінде танылды. 1782 жылы Мариуполь Ресей империясының Азов губернаторлығындағы округтің әкімшілік орталығы болды және онда 2948 адам тұрды. 19 ғасырдың басында кеден үйі, шіркеу приходтық мектебі, порт басқармасы ғимараты, округтік діни мектеп және екі жекеменшік қыздар мектебі салынды. 1850 жылдары халық саны 4600-ге жетті, қалада 120 дүкен мен 15 шарап погребі болды. 1869 жылы Пруссия, Швеция, Норвегия, Австрия-Мажарстан, Рим мемлекеттері, Италия және Франция елдерінің консулдары мен вице-консульдары Мариупольде өкілдіктерін ашты. 1882 жылы Юзовкадан (кейін Сталино және Донецк) Мариупольге теміржол салынысымен, Екатеринослав губернаторлығында өсірілген бидай мен Донецк көмір бассейнінен алынған көмірдің көп бөлігі Мариуполь порты арқылы экспортталды (Одессадан кейін Оңтүстік Ресей империясындағы екінші ірі порт), ол аурухана, қоғамдық кітапхана, электр станциясы және қалалық сумен жабдықтау жүйесін ашуға негізгі қаржы көзі болды. Мариуполь 1898 жылға дейін жергілікті сауда орталығы болып қала берді, содан кейін бельгиялық «Providence Russe» компаниясы Мариупольдің жанындағы Сартана ауылында (қазіргі Ильич металлургия комбинаты) болат зауытын ашты. Компания ауыр зиянға ұшырап, 1902 жылы банкротқа ұшырады, «Providence» компаниясына 6 миллион франк берешек болып, Париждегі «Banque de l'Union Parisienne» банкінен қайта қаржыландыру қажет болды. Зауыттарға мәдени әртүрлілік келді, өйткені империяның түкпір-түкпірінен келген, көбінесе шаруалар, жұмыс іздеп және жақсы өмір сүру үшін қалаға қоныс аударды. Жұмысшылардың саны 5400-ге жетті. 1914 жылы Мариуполь халқы 58 000 адамды құрады. Алайда, 1917 жылдан бастап 1917 жылғы большевик революциясы мен одан кейінгі Ресей азаматтық соғысының салдарынан халық саны мен өнеркәсіптің үнемі төмендеуі байқалды. 1933 жылы Кальмиус өзенінің жағасында жаңа болат зауыты (Азовсталь) салынды.

After the Russo Turkish War from 1768 to 1774, the governor of the Azov Governorate, Vasily A. Chertkov, reported to Grigory Potemkin on 23 February 1776 that ruins of ancient domakhas (homes) had been found in the area, and in 1778 he planned the new town of Pavlovsk. However, on 29 September 1779, the city of Marianοpol in Kalmius County was founded on the site. For the Russian authorities the city was named after the Russian Empress Maria Feodorovna; its de facto title came from after the Greek settlement of Mariampol, a suburb of Bakhchysarai in Crimea. The name was derived from the Hodegetria icon of the Holy Theotokos and the Virgin Mary. Subsequently, in 1780, Russian authorities forcibly relocated many Orthodox Greeks from Crimea to the Mariupol area, in what is known as the Emigration of Christians from the Crimea. In 1782, Mariupol was an administrative seat of its county in the Azov Governorate of the Russian Empire, with 2,948 inhabitants. In the early 19th century, a customs house, a church parish school, a port authority building, a county religious school, and two privately founded girls' schools were built. By the 1850s the population had grown to 4,600 and the city had 120 shops and 15 wine cellars. In 1869, consuls and vice consuls of Prussia, Sweden, Norway, Austria Hungary, the Roman States, Italy, and France established their representative offices in Mariupol. After the construction of the railway line from Yuzovka (later Stalino and Donetsk) to Mariupol in 1882, much of the wheat grown in the Yekaterinoslav Governorate and coal from the Donets Basin were exported via the port of Mariupol (the second largest in the South Russian Empire after Odesa), which served as a key funding source for opening a hospital, public library, electric power station and urban water supply system. Mariupol remained a local trading centre until 1898, when the Belgian subsidiary SA Providence Russe opened a steelworks in Sartana, a village near Mariupol (now the Ilyich Steel & Iron Works). The company incurred heavy losses and by 1902 was bankrupt, owing 6 million francs to the Providence company and needing to be re financed by the Banque de l'Union Parisienne. The mills brought cultural diversity to Mariupol as immigrants, mostly peasants from all over the empire, moved to the city looking for a job and a better life. The number of workers increased to 5,400. In 1914, the population of Mariupol reached 58,000. However, the period from 1917 onwards saw a continuous decline in population and industry due to the Bolshevik Revolution of 1917 and the subsequent Russian Civil War. In 1933, a new steelworks (Azovstal) was built along the Kalmius River.

Донбасстағы соғыс және экономикалық құлдырау

2014 жылы Украинадағы Құрмет революциясынан кейін Ресейге жақтас қозғалыстар мен наразылықтар Украинаның шығысында, соның ішінде Мариупольде де басталды. Бұл аласапыран кейіннен Украина үкіметі мен Ресей арасындағы, сондай-ақ өзін-өзі жариялаған Донецк Халық Республикасының (ДХР) сепаратистік күштерімен бірге Ресей-Украина соғысына ұласты. Сол жылдың мамыр айында Мариуполь қысқа мерзімге ДХР бақылауына өткеннен кейін екі тарап арасында шайқас болды. 2014 жылдың 13 маусымында қала үкіметтік күштер тарапынан қайта басып алынды, ал 2015 жылдың маусымында Донецк облысының уақытша әкімшілік орталығы деп жарияланды, украин күштері Донецк қаласын қайта басып алғанша. 2014 жылдың тамыз айының соңына дейін қала тыныш болды, содан кейін ДХР сепаратистері Ресей Қарулы Күштерінің бір бөлімімен бірге Ресей-Украина шекарасына жақын, Мариупольдің шығысында орналасқан Новоазовск қаласын басып алды. Бұл Ресейге жақтас күштердің шабуылынан кейін болды, олар Мариупольге 10 миль (16 км) жақын келді, бірақ түнгі қарсы шабуыл сепаратистерді қаладан ығыстырды. Қыркүйек айында екі тарап атысты тоқтату туралы келісімге келді, бұл шабуылды тоқтатты. Келесі айларда Мариупольдің шетінде ұсақ-кене шайқастар жалғасты, әсіресе Мариуполь қаласының шығысындағы Широкин ауылы маңында. Сепаратистер атқан "Град" зымырандары Мариупольдің тұрғын үй аудандарына түсіп, кем дегенде 30 адамның өміне қиындық тудырды. Bellingcat жедел тергеу тобының қорытындысы бойынша, оқ-дәрілерді Ресей Қорғаныс министрлігінің белсенді қызметтегі ресейлік әскери командирлері басқарған, бақылаған және нұсқау берген. Бұл шабуыл қаланың сепаратистердің шабуылына осалдығын көрсетті. Осыған байланысты, 2015 жылдың ақпанында украин күштері Широкинеге күтпеген шабуыл жасап, 2015 жылдың шілдесіне дейін сепаратистерді Широкинеден және көрші ауылдардан ығыстырды. 2018 жылдың мамырында Қырым көпірі ашылды, ол 2014 жылы Ресей-Украина соғысының бастапқы кезеңінде аннексияланған Қырымды Ресей материгімен байланыстырды. 2018 жылдың 26 қазанында The Globe and Mail газеті бұл көпірдің Азов теңізіндегі порттардан (Мариупольді қоса алғанда) украиндық тасымал көлемін шамамен 25%-ға төмендеткенін хабарлады.

Following the Ukrainian Revolution of Dignity in 2014, pro Russian movements and protests erupted across eastern Ukraine, including Mariupol. This unrest later evolved into the Russo Ukrainian War between the Ukrainian government and Russia together with the separatist forces of the self proclaimed Donetsk People's Republic (DPR). In May of that year, a battle between the two sides broke out in Mariupol after it briefly came under DPR control. On 13 June 2014, the city was recaptured by government forces, and, in June 2015, Mariupol was proclaimed the temporary administrative centre of Donetsk Oblast until the city of Donetsk could be recaptured by the Ukrainian forces. The city remained peaceful until the end of August 2014, when DPR separatists together with a detachment of the Russian Armed Forces captured Novoazovsk, located east of Mariupol near the Russo Ukrainian border. This followed an offensive by pro Russian forces from the east, which came within 10 mile (16 km) of Mariupol, before an overnight counter offensive pushed the separatists away from the city. In September, the two sides agreed to a ceasefire, halting that offensive. Minor skirmishes continued on the outskirts of Mariupol in the following months. from the village of Shyrokyne around east of Mariupol city limits. Grad rockets fired by separatist forces hit residential areas of Mariupol, killing at least 30 people. A Bellingcat investigative team concluded that the shelling was instructed, directed and supervised by Russian military commanders in active service with the Russian Ministry of Defence. The attack exposed the city's vulnerability to separatist attacks. As a result, in February 2015, Ukrainian forces launched an surprise assault on Shyrokyne, forcing the separatists out from Shyrokyne and neighbouring villages by July 2015. In May 2018, the Crimean Bridge was opened, linking mainland Russia to Crimea, which had been annexed in 2014 in the opening stages of the Russo Ukrainian War. On 26 October 2018, The Globe and Mail reported that the bridge had reduced Ukrainian shipping from its Azov Sea ports (including Mariupol) by about 25%.

2022 Ресей қоршауы және содан кейінгі оккупациясы

2022 жылғы Украинаға толыққанды ресейлік шабуыл кезінде Мариуполь ресейлік күштер мен олардың марионеттерінің стратегиялық мақсаты болды. Шабуыл басталған күні қала артиллериялық оққа түсті және ресейлік әскерлермен қоршауға алынды. Наурыз айының басында қалада ауыр гуманитарлық ахуал туды, кейіннен Қызыл Крест қызметкері азық-түлік жетіспеушілігі мен инфрақұрылымға, санитариялық жағдайға келген ауыр зиянды атап, оны "апокалиптикалық" деп сипаттады. Қоршау кезінде ресейлік күштер көптеген соғыс қылмыстарын жасады, ең бастысы – босандыру ауруханасына және жүздеген бейбіт тұрғындар паналаған драма театрына жасалған ресейлік әуе шабуылдары. Сәуір айының соңында ресейлік және сепаратистік әскерлер қаланың көп бөлігін басып алып, соңғы украин әскерлерін Азовсталь металлургия комбинатына шегініп бара жатқан украин әскерлерінің шағын топтарынан бөліп алды. Азовстальде ядролық бомбалауға төтеп бере алатын бункерлер мен туннельдердің күрделі кешені орналасқан. Азовстальдағы украин әскерлері 2022 жылдың 16 мамырына дейін, Азовсталь металлургия зауытынан соңғы әскерлері капитуляциялағанға дейін қарсылық көрсетті, содан кейін қала ресейлік бақылауға көшті. Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) мен Украина билігінің мәліметінше, шайқас тоқтағаннан кейін Мариупольдегі тұрғын үйлердің "90%-ға жуығы" зақымдалған немесе қираған. Қайтыс болған бейбіт тұрғындардың саны БҰҰ-ның растаған 1348 өлім жағдайынан Украинаның 25 000-нан астам адам өлгені туралы мәлімдемесіне дейін бағаланды. Украина президенті Владимир Зеленский украин күштерінің қаланы "батыл қорғағаны" үшін Мариупольге Украинаның Батыр қаласы атағын берді. Қаланы басып алғаннан кейін Ресей билігі көптеген зақымдалған ғимараттарды бұзып, кейде қалған тұрғындарды шығарып тастады. Сондай-ақ, жаңа тұрғын үйлер де салынып жатыр. Associated Press агенттігі бұл процесті "Украинаның барлық белгілерін жою" және "соғыс қылмыстарының дәлелдерін" жасыруға бағытталған күш-жігер деп сипаттады. Жергілікті мектептер орыс оқу бағдарламасын пайдалана бастады, телерадио хабарлары орыс тіліне ауыстырылды, ал көптеген көше атаулары кеңес кезеңіндегі атауларымен алмастырылды. Соңғысы әсіресе даулы болды, себебі украин билігі декоммунизация процесінде көптеген тарихи атауларды қалпына келтірді, олардың барлығы Кеңес Одағынан бұрын пайда болған. Басқа топонимдермен қатар "Азаттық алаңы" "Ленин алаңы" деп өзгертілді. 2023 жылдың тамызында Соғысты зерттеу институты Украинаның қарсылық орталығының Ресейдің Мариупольде он жылдық этникалық тазалау науқанын жүргізу жоспарларын егжей-тегжейлі баяндаған құжаттарға қол жеткізгенін хабарлады. ISW хабарлағандай, украиндықтарды депортациялау және Ресей азаматтарын қалаға көшіруге тарту, геноцид қылмысын алдын алу және жазалау туралы конвенцияның айқын бұзушылықтарымен қатар, этникалық тазалау науқаны болуы мүмкін. 2023 жылғы украиндық "Мариупольдегі 20 күн" деректі фильмі 2024 жылғы "Оскар" сыйлығының "Үздік деректі фильм" номинациясын жеңіп алды.

During the full scale Russian invasion of Ukraine of 2022, Mariupol was a strategic target for Russian forces and their proxies. It came under artillery bombardment the day the invasion began, and was placed under siege by Russian forces. By early March, a severe humanitarian crisis developed in the city, which a Red Cross worker later described as "apocalyptic", citing food shortages and severe damage to infrastructure and access to sanitation. The siege was also marked by numerous war crimes committed by Russian forces, most notably Russian airstrikes on a maternity hospital and a drama theater serving as an air raid shelter for hundreds of civilians. By late April, Russian and separatist troops had pushed deep into most of the city, separating the last Ukrainian troops from the few pockets of Ukrainian troops retreating into the Azovstal Iron and Steel Works, which contains a complex of bunkers and tunnels which could even resist a nuclear bombing. Ukrainian troops in Azovstal held out until 16 May 2022, when its last troops from the Azovstal Steel Plant surrendered and the city fell into Russian control. When the fighting stopped, "as many as 90%" of residential buildings in Mariupol had been damaged or destroyed, according to the United Nations (UN) and Ukrainian authorities. Estimates for the number of civilian dead ranged from the UN's list of 1,348 confirmed deaths to the Ukrainian claim of over 25,000. Ukrainian President Volodymyr Zelensky awarded Mariupol the title of Hero City of Ukraine due to Ukrainian forces' "valiant defense" of the city. In the months after they took control of the city, Russian authorities had many damaged buildings torn down, sometimes evicting the remaining residents. Some new housing was also built. Associated Press described this ongoing process as an effort to "eradicat[e] all vestiges of Ukraine" and to cover up "the evidence of war crimes". Local schools started using a Russian curriculum, the television and radio broadcasts switched to Russian, and many street names were replaced by their Soviet era names. The latter was especially controversial, as the Ukrainian authorities restored many historic names during the decommunization process, all of which predated the Soviet Union. Among other toponyms, "Freedom Square" was renamed "Lenin Square". In August 2023, the Institute for the Study of War reported that the Ukrainian Resistance Center had claimed to have gained access to documents detailing Russian plans to conduct a decade long ethnic cleansing campaign in occupied Mariupol. The ISW reported that the depopulation of Ukrainians through deportation and Russian efforts to attract Russian citizens to move to the city is likely to be an ethnic cleansing campaign in addition to being apparent violations of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide. The 2023 Ukrainian documentary about the siege, 20 Days in Mariupol, won the 2024 Academy Award for Best Documentary Feature Film.

География

Мариуполь Донецк облысының оңтүстігінде, Азов теңізінің жағалауында және Калмий өзенінің сағасында орналасқан. Ол Украинаның Қара теңізі жазығының жалғасы болып табылатын Азов жазығында орналасқан. Мариупольдің шығысында Ресеймен шекарада орналасқан Хомутов даласы, ол да Азов жазығының бір бөлігі. Қаланың ауданы, немесе қалалық кеңеске бағынысты қала маңы аудандарымен қоса, құрайды. Оның ішінде орталық қалалық ауданды құрайды, ал парктік және бақшалық аймақтарды құрайды. Қала негізінен натрийге тоңылған солонецті (солончақты) қара топырақтан тұрғызылған, жер астындағы судың көп болуына байланысты жиі көшкінге ұшырайды.

Климат

Мариупольдің ауа райы ылғалды континенталды (Кёппен климаттық жіктелімі Dfa), жылы жаздары және суық қыстары бар. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері жақсы. Агроклиматтық жағдайлар ұзақ вегетациялық кезеңі бар, ыстыққа жақын ауыл шаруашылығы дақылдарын (күнбағыс, қарбыз, жүзім және т.б.) өсіруге мүмкіндік береді. Дегенмен, аймақтағы су ресурстары жеткіліксіз болғандықтан, халық пен өнеркәсіптің қажеттіліктері үшін көлдер мен су қоймалары пайдаланылады. Қыс айларында жел негізінен шығыстан, ал жаз айларында солтүстіктен соғады.

Экология

Мариуполь Украинада өнеркәсіптік кәсіпорындардың зиянды заттар шығару көлемі бойынша тарихи түрде көшбасшы болып келген. Қаланың жетекші кәсіпорындары осы экологиялық проблемаларды шешуге кірісті, сондықтан соңғы 15 жылда өнеркәсіптік шығарындылар бұрынғы деңгейінің шамамен жартысына дейін төмендеді. Көптеген ірі өнеркәсіптік кәсіпорындардың тұрақты өндірісінің нәтижесінде қалада экологиялық проблемалар үнемі кездеседі. 1970-ші жылдардың соңында Жданов (Мариуполь) өнеркәсіптік шығарындылардың саны бойынша КСРО-да үшінші орынды иеленді (Новокузнецк пен Магнитогорск қалаларынан кейін). 1989 жылы, барлық кәсіпорындарды есепке алғанда, қалада атмосфераны ластаудың 5 215 көзі болды, олар жылына 752 900 тонна зиянды заттар шығарды (оның шамамен 98% -ы металлургиялық кәсіпорындар мен Мариуполь кокс-химия зауыты "Маркохим" кәсіпорнынан). Украина 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін де, 1990 жылдардың ортасына дейін көптеген ластану шектері сақталды: аммиак бойынша 1,3 есе, фенол бойынша 1,3 есе, формальдегид бойынша 2,0 есе. Тұрғын аудандарда, ірі өнеркәсіптік кәсіпорындардың жанында, бензопиреннің концентрациясы рұқсат етілген ең жоғары шектен 6-9 есе артық, ал фторсутектік сутек, аммиак және формальдегид – 2-3 еседен 5 есеге дейін, шаң және көміртектің оксидтері мен күкіртсутегі – 6-8 есе, ал азот диоксидтері – 2-3 есе артық. Фенол бойынша ең жоғары концентрация шегі 17 есе, ал бензапирен бойынша 13-14 есе асып түсті. 1930 жылдары салынып, кейіннен пайдалану кезінде көлік шығындарын үнемдеу мақсатымен Азовсталь және Маркохим зауыттарының дұрыс емес орналасуы, Мариупольдің орталық аудандарына жел арқылы кең көлемде зиянды шығарындылардың таралуына әкелді. Желдің күштілігі және географиялық "жазықтығы" ұзақ жылдар бойы жиналған ластаушы заттардың таралуына мүмкіндік береді, бұл мәселені біршама жеңілдетеді. Жақын орналасқан Азов теңізі қиын жағдайда. Соңғы 30-40 жылда аймақтағы балық аулау көлемі ондаған есеге азайды. Мариупольдің жетекші өнеркәсіптік кәсіпорындарының қоршаған ортаны қорғауға жұмсаған қаражаты миллиондаған гривнаны құрайды, бірақ бұл қаланың ұзақ жылдар бойы шешілмей келе жатқан экологиялық проблемаларына елеулі әсер етпейді.

Mariupol has historically led Ukraine in the volume of emissions of harmful substances by industrial enterprises. The city's leading enterprises have begun to address these ecological problems, so, over the last 15 years, industrial emissions have fallen to nearly a half of their previous levels. Due to stable production by the majority of the large industrial enterprises, the city constantly experiences environmental problems. At the end of the 1970s, Zhdanov (Mariupol) ranked third in the USSR (after Novokuznetsk and Magnitogorsk) in the quantity of industrial emissions. In 1989, including all enterprises, the city had 5,215 sources of atmospheric pollution producing 752,900 tons of harmful substances a year (about 98% from metallurgical enterprises and Mariupol Coke Chemical Plant "Markokhim"). Even after Ukraine regained independence in 1991, by the mid 1990s many pollution limits were still exceeded:
1.3 times for ammonia
1.3 times for phenol
2.0 times for formaldehyde
In the residential areas adjoining the industrial giants, concentrations of benzopyrene reach 6–9 times the maximum concentration limits; hydrogen fluoride, ammonia, and formaldehyde reach 2–3 to 5 times the maximum concentration limits; dust and oxides of carbon, and hydrogen sulphide are 6–8 times the maximum concentration limits; and dioxides of nitrogen are 2–3 times the maximum concentration limits. The maximum concentration limit has been exceed on phenol by 17x, and on benzapiren by 13 14x. Ill considered locations of the Azovstal and Markokhim to economize on transport charges, during both construction in the 1930s and subsequent operations, have led to extensive wind borne emissions into the central areas of Mariupol. Wind intensity and geographical "flatness" offer relief from the accumulation of long standing pollutants, somewhat easing the problem. The nearby Sea of Azov is in distress. The fish catch in the area has been reduced by orders of magnitude over the last 30–40 years. The environmental protection activity of the leading industrial enterprises in Mariupol costs millions of hrivnas, but it appears to have little effect on the city's long standing environmental problems.

Қалалық әкімшіліктің қызметі және жергілікті саясат

Мариуполь сайлаушылары дәстүрлі түрде солшыл (социалистік және коммунистік) және Ресейге жақын саяси партияларды қолдайды. 21-ші ғасырдың басында қалалық кеңесте саны жағынан «Өңірлер партиясы» басымдық құрды, одан кейін Украинаның Социалистік партиясы. 2004 жылғы президенттік сайлауда қаланың 91,1% Виктор Януковичке, ал 5,93% Виктор Ющенкоға дауыс берді. 2006 жылғы парламенттік сайлауда қала тұрғындары «Өңірлер партиясы» үшін 39,72%, Украинаның Социалистік партиясы үшін 20,38%, Наталья Витренко блогы үшін 9,53% және Украинаның Коммунистік партиясы үшін 3,29% дауыс берді. 2014 жылғы парламенттік сайлауда «Оппозициялық блок» 50% -ден астам дауыс жинады. Қаланың екі сайлау округінен Сергей Матвиенков пен Сергей Тарута жеңіске жетті. Қаланың мэрі (қалалық кеңестің атқару комитетінің төрағасы) – Вадим Бойченко.

Өнеркәсіп

Мариуполь қаласында әр түрлі меншік нысандары бойынша 56 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істеді. Қаланың өнеркәсіп саласы алуан түрлі болғанмен, ауыр өнеркәсіп басымдық құрады. Мариупольде ірі болат зауыттары (соның ішінде әлемдік маңызы барлары) және химия зауыттары орналасқан; қалада маңызды теңіз порты мен теміржол түйіні де болды. Ең ірі кәсіпорындар – Ильич темір-тоқаш зауыты, Азовсталь, Азовмаш холдингі және Мариуполь теңіз сауда порты. Сонымен қатар, кеме жасау, балық консервілеу кәсіпорындары, металлургия және ғылым салаларын зерттейтін білім беру орындары да бар болды. 2005 жылдың бірінші сегіз айында (қаңтар – тамыз) қаланың жалпы өнеркәсіптік өндірісі 21 378,2 миллион гривнаны (4,233 миллиард АҚШ доллары) құрады, бұл 1999 жылғы 6 169,806 миллион гривнадан (1,222 миллиард АҚШ доллары) жоғары. Бұл көрсеткіш Донецк облысының жалпы өндірісінің 37,5% құрады. Қаланың негізгі бизнесі – темір металлургиясы, ол қаланың өнеркәсіптік өндірістен түскен табысының 93,5% құрады. Жылдық өндіріс көлемі миллион тонна темір, болат, прокат және агломератпен есептеледі. Ильич темір-тоқаш зауыты (Ильич атындағы Мариуполь металлургиялық комбинаты) – толық металлургиялық циклді қамтамасыз ететін барлық мүмкіндіктерге ие интеграцияланған зауыт. Шамамен 100 мың жұмысшыны жұмыспен қамтып, ол Украинадағы екінші ірі кәсіпорын болды (Криворожстальдан кейін). Компанияның меншігі Жалға алушылар қоғамына («Ильич сталь» акционерлік қоғамы, шамамен 37 000 жұмысшы-акционер) тиесілі болды. Кәсіпорын басқармасының төрағасы – халық депутаты Владимир Бойко. Кәсіпорын құрамында бірнеше құрылымдық бөлімшелер болды: қоғамдық тамақтандыру және сауда басқармасы («УОПТ», 52 кәсіпорын желісі), «Ильич Фарма» химиялық желісі, 50-ден астам агро дүкен (Донецк және Запорожье облыстарының оңтүстігіндегі бұрынғы колхоздар), Комсомол кен басқармасы, Черкасск облысындағы түрлі машина жасау кәсіпорындары, Мариуполь халықаралық әуежайы және Мариуполь телеарнасы (жергілікті жерде MTV деп белгілі). «Азовсталь» – Украинадағы үшінші ірі интеграцияланған («Комбинат») зауыт, жалпы кірісі бойынша ерекшеленеді. Оның жылдық өндірісі миллион тоннадан астам шойын, болат және прокатты құрады. Компанияның бас директоры – Алексей Билый. «Азовсталь» Мариуполь кокс зауытымен («Маркохим») тығыз байланыста болды, ол оған кокс жеткізіп тұрды. «Азовмаш» ашық қоғамы (холдинг) – Украинадағы ең ірі машина жасау кәсіпорны, ол кен-металлургиялық кешендерге арналған жабдықтар, цистерналық вагондар, порт крандары, қазандықтар, жанармай құю жабдықтары және т.б. өндірісімен айналысты. Президенті – Александр Савчук. Бұл кәсіпорын бұрын мемлекеттік меншікте болған және Донецк қаржы-экономикалық тобы «System Capital Management» жекешелендірген. Азов кеме жөндеу зауыты (АСРЗ) – Азов теңізіндегі өз класындағы ең ірі кәсіпорын, ол да «System Capital Management» компаниясына тиесілі. «Мариуполь теңіз сауда порты» ашық қоғамы – Украинаның шығысындағы ең ірі теңіз порты, одан көмір, металл, машина жасау өнімдері, түрлі кендер мен астықтар Донецк, Харьков, Луганск және Ресей Федерациясының жақын аймақтарына тасымалданды. 2003 жылға дейін Донбасс сауда флотына тиесілі болған «Азов теңіз кемелері» компаниясы қазір «System Capital Management» компаниясына тиесілі. «Donbass Merchant Marine» қазір банкроттық жағдайдағы кәсіпорын, ол бұрын Мариуполь, Бердянск және Таганрог (Ресей) сияқты Азов теңізіндегі порттарда жұмыс істеген. Жоғарыда аталған кәсіпорындармен қатар, тағы да көптеген аталмаған кәсіпорындар Азов еркін экономикалық аймағында орналасқан.

There were 56 industrial enterprises in Mariupol under various plans of ownership. The city's industry was diverse, with heavy industry dominant. Mariupol was home to major steel mills (including some of global importance) and chemical plants; there was also an important seaport and a railroad junction. The largest enterprises were Ilyich Iron and Steel Works, Azovstal, Azovmash Holding, and the Mariupol Sea Trading Port. There were also shipyards, fish canneries, and various educational institutions with studies in metallurgy and science. The total industrial production of the city for eight months in 2005 (January – August) was 21378.2 million hryvnas (US$4.233 billion), compared to 1999 – 6169.806 million hryvnas (US$1.222 billion). This was 37.5% of the total production for Donetsk Oblast. The leading business of the city was ferrous metallurgy, which made up 93.5% of the city's income from industrial production. The annual output estimates are in millions of tonnes of iron, steel, rolled iron, and agglomerate. Illich Steel and Iron Works (Mariupol Metallurgical Combine named Ilyich) was an integrated mill, with all the facilities for a full metallurgical cycle. Housing around 100 thousand workers, it wa the second largest in Ukraine, after Kryvorizhstal. The company was the collective property of the Society of Tenants (Joint Stock Company "Ilyich steel"; with about 37,000 worker shareholders). The head of the board of enterprise was the People's Deputy, Volodymyr Boyko. The enterprise had multiple structural divisions: Management of Public Catering and Trade ("УОПТ", a network of 52 enterprises), a chemist's network Ilyich Pharm, more than 50 agro shops (former collective farms of the south of Donetsk and Zaporizhzhia Oblasts), the office of the Komsomol Mines, various machine building enterprises in the Cherkasy Oblast, Mariupol International Airport, and the Mariupol Television Network (locally known as MTV). Azovstal was another integrated mill ("Combine"), the third largest in Ukraine in terms of gross revenue. Its production varied in millions of tonnes of pig iron, steel, and rolled iron annually. The company's general director was Oleksiy Bilyi. Azovstal was closely connected with the Mariupol coke works, "Markokhim", which served as its supplier of coke. Open Society Azovmash (Holding) was the largest machine building enterprise in Ukraine, specialising in production of equipment for mining metallurgical complexes, tank cars, port cranes, boilers, fuel fillers, etc. The President was Oleksandr Savchuk. The enterprise was formerly owned by the state and was privatised by System Capital Management, a Donetsk financial and economic group. Azov ship repair factory (АСРЗ) was the largest enterprise of its class on the Sea of Azov, also owned by System Capital Management. Open Society Mariupol sea trading port was the largest sea port in eastern Ukraine through which was transported large quantities of various products such as coal, metal, mechanical engineering products, varieties of ores and grains from and to various cities such as Donetsk, Kharkiv, Luhansk, and the near regions of the Russian Federation. Azov sea shipping company which was owned until 2003 by the Donbass Merchant Marine fleet, is now also under the ownership of System Capital Management. Donbass Merchant Marine is now a bankrupt enterprise which formerly operated out of ports on the Sea of Azov such as Mariupol, Berdiansk, and Taganrog (Russia). The above mentioned enterprises, along with a plethora of others not mentioned, are located in the free economic zone of Azov.

Қаржы

Қаланың ЖІӨ 2004 жылы 22 769 400 грн (4 510 400 АҚШ доллары) құрады; ол мемлекеттік бюджетте 83 332 000 грн (16 507 400 АҚШ доллары) ретінде тіркелген. Қала Украинаның ұлттық бюджетіне ең көп үлес қосатын қалалардың бірі (Киев пен Запорожьеден кейін). Қаланың жан басына шаққандағы орташа табысы айына 1,262.04 грн (~ 250.00 АҚШ доллары), бұл елдегі ең жоғары көрсеткіштердің бірі. Қаладағы орташа зейнетақы 423.15 грн (83.82 АҚШ доллары) шамасында. Қаладағы коммерциялық қарыздар 2005 жылы 1,1% немесе 5,1 миллион грн (1,01 миллион доллар) дейін азайтылды. 2005 жылдың 9 айында көрсетілген қызметтерден түскен кіріс 860,4 миллион грн (107,4 миллион доллар) ал бөлшек сауданың көлемі сол кезеңде 838,7 миллион грн (166,1 миллион доллар) құрады. Қаланың кәсіпорындары 2005 жылдың 9 айында 3,2 миллиард грн (634 миллион доллар) таза пайда (кіріс) тапты, бұл өткен жылға (2004 жыл) қарағанда 23,6% көп.

Өнер және әдебиет

Суретшілердің шығармашылық ұйымдары, Мариуполь журналистер одағы, «Азовье» әдеби одағы (1924 жылдан бері, шамамен 100 мүшесі бар) және тағы да басқалары. Мариуполь ақындары мен жазушыларының туындылары: Н. Берилов, А. Белоус, Г. Мороз, А. Шапурми, А. Савченко, В. Киор, Н. Харакоз, Л. Киряков, Л. Белозерова, П. Бессонов және А. Заруба орыс, украин және грек тілдерінде жазылған. Қазір қалада Украина Жазушылар одағының 10 мүшесі тұрып жатыр.

Фестивальдар

2017 жылдан бері Мариупольде жыл сайын тамыз айында Пищанка жағажайында MRPL City Festival музыка фестивалі өтіп келеді. Фестиваль 2017 жылы "Шығыс жағалаудағы ең ірі шара" ретінде бастама алды. Фестиваль көп жанрлы: әр сахнаның өзіне тән стилі бар. Gogolfest – театрлық қойылымдар, күндізгі және түнгі музыкалық өнер көрсетілімдері, кино көрсетулер, көркем өнер көрмелері мен әңгімелестерді қамтитын жыл сайынғы көп салалы халықаралық заманауи өнер фестивалі. 2018–2019 жылдары Gogolfest Мариупольде өткізілді. 2019 жылы фестиваль 26 сәуірден 1 мамырға дейін жалғасты.

Туризм және аттракциондар

Туристік тартымдар негізінен Азов теңізінің жағалауында орналасқан. Қаланың төңірегінде курорттық елді мекендер қатары құрылды: Мелекино, Урзуф, Ялта (Донецк облысы), Седово, Безыменное, Сопино, Белосарай Коса. Қаладағы алғашқы курорттар 1926 жылы ашылды. Теңіз жағасында 16 шақырымға созылған тар құмды жағажайлар бар. Жаз айларында су температурасы ауыспалы, ал маусымдық жүзу кезелі 120 күнге созылады.

Ескерткіштер

Мариупольде Владимир Высоцкийге, Донбастың азат етілуіне, металлургтерге және басқа да ескерткіштер бар. Мариуполь қаласында бірнеше саябақтар мен алаңдар бар, олардың ең танымалдары – Қала алаңы (Театр алаңы), ойын-сауық паркі, Гуров паркі (бұрынғы Мариупольдің екі жүз жылдық паркі), Петровский паркі, Қала бақтары (1863 жылы ашылған, Екінші дүниежүзілік соғыстың батырларына арналған монументтері бар), Весьолька паркі, Азовсталь паркі, Теңіз паркі (бұрынғы Қазан төңкерісінің елу жылдығына арналған). Мариуполь көптеген мемориалдарымен, мүсіндерімен және скульптураларымен танымал, соның ішінде Мариупольде туған суретші Архип Куинджидің бюсті, XIX ғасырдың екінші жартысында украин әдеби тілінің негізін қалаушы Тарас Шевченконың мүсіні, сондай-ақ орыс тілін бейнелейтін Пушкин. Лениннің төрт мүсіні тарихқа куәлік етеді. 1948 жылдан 1990 жылға дейін қаланың атымен аталып келген Андрей Ждановтың мүсіні Кеңес дәуірінде қаланың орталық алаңында орналасқан, бірақ 1990 жылы алынып тасталды. 1998 жылы иконокласт әнші Владимир Высоцкийге (орыс-француз актрисасы Марина Владының бұрынғы күйеуі) арналған мүсін ашылды. 1919 жылдың сәуір айында аймақтағы батальонның командирі болған Ақ Армияның жеңімпазы Кузьма Анатововтың бюсті 1968 жылы сол аттас көшеде орнатылды. Ұлы Отан соғысына арналған он бес шақты ескерткіш, мүсін, танк, бюст және т.б. орнатылған, олар Қызыл Армияға, жауынгерлік бөлімге, даңқты іске немесе елді үшінші рейхтен азат ету үшін соғыста қаза тапқан батырға арналған, мысалы, 1942 жылдың 7 наурызында немістер атып өлтірген он екі патриотқа арналған ескерткіш. Нахимов даңғылындағы алаңда Донбастың азат етілуіне арналған үлкен мүсін тұр. Мәңгілік жалын нацизм құрбандарына арналған ескерткіш алдында жанады. Театр алаңында сталиндік репрессиялардың құрбандарына ескерткіш орнатылды, ал 2008 жылы бас зиратта 1920 жылдардағы ашаршылық құрбандарын еске алу үшін үлкен айқыш орнатылды. Ленин даңғылынан тыс жердегі көшеде Чернобыль құрбандарын еске алу үшін мемориалдық тақтасы бар үлкен тас орнатылған. Сондай-ақ Макар Мазаға, Григорий Юриевич Хорбанға, К. П. Апатовқа, Толя Балабухаға, теңізші-коммандостарға, ұшқыштар В. Г. Семеншин мен Н. Е. Лавицкийге және Кеңес Одағының 9-шы авиациялық дивизиясының сарбаздарына арналған ескерткіштер бар. В. Константинов пен Л. Кузьминков – кейбір ескерткіштердің авторлары, соның ішінде Мариупольдің негізін қалаушы митрополит Игнатийге (1715–1786, 1998 жылы православие шіркеуі қасиетті деп жариялады) арналған, жақында Әулие Николай кафедралды шіркеуінің жанына орнатылған ескерткіш.

Mariupol has monuments to Vladimir Vysotsky, and in honour of the liberation of Donbass, the metallurgists, and others. The city of Mariupol has several parks and squares, the most popular being the City Square (Theater Square), the Amusement Park, the Gurov Park (formerly Mariupol Bicentenary Park), the Petrovski Park, the City Gardens (with monuments to the heroes of the Second World War, inaugurated in 1863, the Vessiolka park, the Azovstal park, the Sea park (formerly of the Fiftieth Anniversary of the October Revolution). Mariupol is known for its many memorials, statues and sculptures, including the bust of Mariupol born painter Arkhip Kuindzhi, a statue of Taras Shevchenko, founder of the Ukrainian literary language in the second half of the 19th century, as well as Pushkin, representing the Russian language. Four statues of Lenin remain as testimonies to history. A statue of Andrei Zhdanov after whom the city was named from 1948 to 1990, dominated the central square of the city in the Soviet period but was removed in 1990. A statue of the iconoclastic singer Vladimir Vysotsky (former husband of the Russian French actress Marina Vlady), was inaugurated in 1998. A bust of the winner of the White Army, commander of a battalion in the region in April 1919, Kuzma Anatov, was inaugurated in 1968 on the street of the same name. The Great Patriotic War is the subject of some fifteen monuments, statues, tanks, busts, etc. in honor of the Red Army, a fighting unit, a glorious deed or a hero who died in combat to liberate the country from the Third Reich, such as the monument to the twelve patriots shot by the Germans on 7 March 1942. A large statue commemorating the liberation of Donbass dominates the square on Nakhimov Avenue. The eternal flame burns before the monument to the victims of Nazism. A monument to the victims of Stalinism was erected on Theatre Square, as well as a large cross in 2008 at the main cemetery, in memory of the victims of the great famine of the 1920s following dekulakisation. A large stone with a commemorative plaque, in an alley off Lenin Avenue, commemorates the victims of Chernobyl. There are also monuments to Makar Maza, Hryhoriy Yuriyovych Horban, K. P. Apatov, and Tolya Balabukha, to seamen–commandos, to pilots V. G. Semenyshyn and N. E. Lavytsky, and to soldiers of the Soviet 9th Aviation Division. The artists V. Konstantynov and L. Kuzminkov are the sculptors of some of the monuments, including the monument to Metropolitan Ignatiy, the founder of Mariupol, (1715–1786, canonized in 1998 by the Orthodox Church) recently erected near St. Nicholas Cathedral.

Инфрақұрылым

Мариуполь – Донецк облысындағы Донецк қаласынан кейін халық саны бойынша екінші орындағы қала және Украинадағы ең көп халқы бар он қаланың ішінде. Украина қалаларының тізімін қараңыз.

Сәулет және құрылыс

Ескі Мариуполь – оңтүстікте Азов теңізінің жағалауы, шығыста Калмий өзені, солтүстікте Шевченко бульвары, батыста Металлургов даңғылымен шектелген аймақ. Ол негізінен төмен қабатты ғимараттардан тұрады және революцияға дейінгі архитектурасын сақтап қалған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін тек Артем көшесі мен Миру даңғылы салынды. Мариупольдің орталық бөлігі (Металлургов даңғылынан Будивельников даңғылына дейін) әкімшілік және коммерциялық ғимараттардан, оның ішінде қалалық кеңес ғимараты, пошта бөлімі, Луков кинотеатры, Мариуполь мемлекеттік гуманитарлық университеті, Приазов мемлекеттік техникалық университеті, Короленко орталық қалалық кітапханасы және көптеген ірі дүкендерден тұрады. Басқа тұрғын үй аудандарының (Захидный, Схидный, Киров, Черемушки, 5-ші және 17-ші кварталдар) архитектурасы ерекшеленбейді және бес-тоғыз қабатты стандартты тұрғын үйлерден құралған. "Черемушки" термині орыс және украин мәдениетінде ерекше мағынаға ие, әдетте қаланың жаңа құрылыс аймақтарын білдіреді. Қаланың тұрғын үй алаңы 9,82 миллион шаршы метрді құрайды. Халық тығыздығы – бір тұрғынға 19,3 шаршы метр. Өнеркәсіптік құрылыс басым. Қаладағы тұрғын үйлердің кең көлемде салынуы 1980 жылдары аяқталды. Қазіргі уақытта негізінен жайлы тұрғын үйлер салынуда. 2005 жылдың тоғыз айында қаланың құрылыс индустриясы 304,4 миллион гривна (60 миллион АҚШ доллары) көлемінде азаматтық шарттар мен құрылыс жұмыстарын орындады. Бұл көрсеткіш бойынша қаланың тығыздығы 22,1% құрайды. Мариуполь Украинаға қарсы Ресейдің ағымдағы басқыншылығы кезінде дерлік толығымен қиратылды.

Көлік

Мариуполь теміржол станциясы: Қала теміржол арқылы Донбасс аймағымен байланысты (поездардың бағыттары: Мәскеу, Киев, Львов, Санкт-Петербург, Минск, Брянск, Воронеж, Харьков, Полтава, Славянск-на-Кубани). Мариуполь портының жанындағы марина. Мариуполь халықаралық әуежайы (Ильич Мариуполь металлургия комбинатының меншігі).

Байланыс

Мариупольді барлық жетекші украиндық ұялы байланыс операторлары қамтыды. Кеңес кезінде он автоматты телефон станциясы жұмыс істеді; соңғы кезде алты цифрлық автоматты телефон станциясы қосылды.

Денсаулық сақтау қызметі

Қалада 60 медициналық және денсаулық сақтау мекемесі бар – ауруханалар, емханалар, қан құю станциясы, жедел жәрдем клиникалары, санаторийлер, санаторийлік-профилактикалық клиникалар, зейнеткерлер мен мүгедектерді әлеуметтік қамтамасыз етудің облыстық орталығы, қалалық орталықтар: гастроэнтерология, кеуде хирургиясы, қан кетулер, панкреатология, көздің микрохирургиясы. Су көлігіндегі орталық бассейн ауруханасы. Ең ірі аурухана – Мариуполь облыстық жедел жәрдем ауруханасы.

Қоғамдық ұйымдар

300-ге жуық қоғамдық бірлестік бар, оның ішінде 22 кәсіподақ ұйымы, 40-қа жуық саяси партия, 16 жастар тобы, төрт әйелдер ұйымы, 37 ардагерлер мен мүгедектер қауымдастығы және 134 ұлттық-мәдени қоғам.

Санкт-Петербургпен туыстық байланыс

Кейбір ресейлік қалалар Украинадағы қалалармен бауырластық байланыста, атап айтқанда Санкт-Петербург Мариупольмен бауырластық байланыста. Санкт-Петербургтегі Сарай алаңында осы бауырластықтың символы ашылып, оған қарсы қимыл жасалып, алынып тасталды.