Кіріспе

Эндрю Карнеги сыйлаған кітапханалар

Карнеги кітапханасы – шотланд-американдық кәсіпкер және қайырымды Эндрю Карнеги сыйлаған қаржыға салынған кітапхана. 1883 және 1929 жылдар аралығында барлығы 2509 Карнеги кітапханасы салынды, оның ішінде мемлекеттік және университет кітапханалары жүйесіне кіретін кітапханалар да болды. АҚШ-та 1689, Ұлыбритания мен Ирландияда 660, Канадада 125, ал Австралия, Оңтүстік Африка, Жаңа Зеландия, Сербия, Бельгия, Франция, Кариб аймағы, Маврикий, Малайзия және Фиджиде 25 кітапхана салынды. Бастапқыда Карнеги кітапханалары негізінен оның жеке байланысы бар жерлерде – атап айтқанда, Шотландиядағы туған жері мен Питтсбург, Пенсильвания аймағында, оның қабылдаған туған қаласында салынды. Бірақ 1899 жылдың ортасынан бастап Карнеги осы аймақтардың за пределами кітапханаларға қаржыны едәуір арттырды. Карнегидің кітапханаларды қаржыландыруы дами келе, жұмыс істеу және күтіп ұстау талаптарына келісетін грант сұраған қалалардың өте азына ғана бас тартылды. 1919 жылы соңғы грант берілген кезде АҚШ-та 3500 кітапхана болды, олардың шамамен жартысы Карнеги кітапханаларынан тұрды.

Тарих

Карнеги жеке таныс болған жерлерде кітапханалар салуды бастады. Карнегидің алғашқы қоғамдық кітапханасы, Данфермлин Карнеги кітапханасы, оның туған жері, Шотландияның Данфермлин қаласында орналасқан. Ол алғаш рет 1880 жылы Джеймс Кэмпбелл Уокерге тапсырылды немесе берілді және 1883 жылы ашылды. Карнеги 1886 жылы өзінің қабылдаған туған қаласы Аллегениде (Пенсильвания) (қазіргі Питтсбургтің Солтүстік жағы) АҚШ-тағы алғашқы кітапхананы тапсырды. 1890 жылы ол АҚШ-та ашылған екінші кітапханасы болды. Ғимаратта сондай-ақ әлемдегі алғашқы Карнеги музыка залы да бар еді. АҚШ-та ашылған алғашқы Карнеги кітапханасы Пенсильвания штатының Брэддок қаласында болды, ол Питтсбургтен Мононгахела өзені бойымен шамамен 9 миль қашықтықта орналасқан. 1889 жылы ол Карнеги болат компаниясының бір зауытының орны болды. Бұл 1887 жылы тапсырылған АҚШ-тағы екінші Карнеги кітапханасы және ол толыққанды қаржыландырылған төрт кітапхананың біріншісі болды. 1893 жылғы қосымша ғимарат ғимараттың көлемін екі есеге арттырып, АҚШ-тағы үшінші Карнеги музыка залын қамтыды. Бастапқыда Карнеги өзінің жеке қызығушылығы бар бірнеше қалаға ғана қолдау көрсетті. Олар Шотландияда және Пенсильвания штатының Питтсбург аймағында болды. АҚШ-та ол тапсырған алғашқы 13 кітапхананың тоғызы Пенсильвания штатының оңтүстік-батысында орналасқан. Брэддок, Хоумстед және Дюкен кітапханалары муниципалитеттерге емес, оларды салған, күтіп ұстаған және жылу жүйесіне көмір жеткізген Карнеги Стилге тиесілі болды. 1897 жылы Карнеги Джеймс Бертрамды жеке көмекшісі етіп тағайындады. Бертрам муниципалитеттерден қаражат сұраныстарын қабылдауға және кітапханаларға гранттар бөлуді қадағалауға жауапты болды. Бертрам кітапхананы ашу туралы өтініш алғаннан кейін, өтініш берушіге қаланың халқының саны, басқа кітапханалары бар-жоғы, кітаптар жинағының көлемі және таралымы туралы сұрақтар қоятын сауалнама жіберді. Егер бастапқы талаптар орындалса, Бертрам қала кітапхананың жылдық күтіміне қанша ақша бере алатынын, жер беріліп жатқан-жатпайтынын және қолдағы ақшаның мөлшерін сұрады. 1899 жылдан бастап Карнеги қоры кітапханалардың санын күрт арттырды. Бұл Азамат соғысынан кейінгі кезеңде әйелдер клубтарының өркендеуімен бірге болды. Олар негізінен кітапханалар құруға бағытталған жергілікті күш-жігерді ұйымдастыруда, соның ішінде ұзақ мерзімді қаржы жинау және өз қауымдастықтарында операцияларды және жинақтарды қолдау үшін лоббилеуде жетекшілік етті. Олар елдегі кітапханалардың 75-80 пайызын құрды. Карнеги "еңбек етуге және амбицияға толы адамдарға, өздері үшін бәрін істеуге мұқтаж емес, керісінше, көмекке ең мұқтаж және оған лайық, сондай-ақ басқалардың көмегінен пайда көретін адамдарға" көмектесуге сенді. Сегрегация кезінде қара нәсілді адамдар әдетте АҚШ-тың оңтүстігіндегі қоғамдық кітапханаларға кіре алмады. Карнеги өз кітапханаларының нәсілдік интеграциялануын талап етпей, оңтүстіктегі афроамерикалықтар үшін жеке кітапханаларды қаржыландырды. Мысалы, Хьюстонда ол жеке түсті Карнеги кітапханасын қаржыландырды. Саваннадағы Карнеги кітапханасы 1914 жылы ақ нәсілділердің қоғамдық кітапханасынан шеттетілген қара нәсілді тұрғындарға қызмет көрсету үшін ашылды. Саваннадағы жеке ұйымдастырылған Түсті кітапханалар қауымдастығы Түсті азаматтар үшін кішкентай кітапхана құру үшін ақша жинады және кітаптар жинады. Кітапхананы қолдауға дайындықтарын көрсеткен топ Карнегиден қаражат сұрап, алды. АҚШ Жоғарғы Сотының судьясы Кларенс Томас өзінің 2008 жылғы естеліктерінде ол бала кезінде сол кітапхананы жиі пайдаланғанын, қоғамдық кітапхана жүйесі бөлінбей тұрғанда жазды. Кітапхана ғимараттары түрлі стильдерде салынды, соның ішінде көркем өнер, итальяндық қайта өрлеу, барокко, классикалық қайта өрлеу және испандық колониалды стильдерде. Карнегидің туған жері Шотландиядағы кітапханаларда шотланд барондық стилі де қолданылды. Әр стильді қоғамдастық таңдады. Жылдар өте келе Карнегидің хатшысы Джеймс Бертрам өзінің қалауына сай келмейтін жобаларды бекітуге аздап төзе алмайтын болды. Бертрамның достары Эдвард Липпинкотт Тилтон көптеген ғимараттарды жобалады. Архитектура әдетте қарапайым және ресми болды, қонақтарды көрнекті есіктен қарсы алып, оған жер деңгейінен баспалдақ арқылы кіруге болады. Кіреберіс сатысы білім арқылы адамның жоғарылауын бейнелейді. Сол сияқты, көптеген кітапханалардың кіреберісіне шам немесе фонарь орнатылған, ол білім берудің символы ретінде қарастырылды. Карнегидің гранттары сол кезең үшін өте ірі болды және оның кітапханалық қайырымдылығы тарихтағы ең қымбат қайырымдылық әрекеттерінің бірі болды. Карнеги 1919 жылы қайтыс алғанға дейін жаңа кітапханаларды қаржыландыруды жалғастырды. Кітапханалар Ұлыбритания мен көптеген ағылшын тілді елдердегі қалалар мен елдерге берілді: Әлемдегі 2509 кітапхана салуға шамамен 56,2 миллион доллар жұмсалды. Оның ішінде 1670 қоғамдық кітапхана салуға 40 миллион доллар берілді, олар 1412 американдық қауымдастықта орналасқан. Кішкентай қалалар 10 000 долларлық грант алды, ол оларға жүздеген қауымдастықтағы ең маңызды қалалық мүмкіндіктердің бірі болған үлкен кітапханалар салуға мүмкіндік берді.

Өмірбаян

Карнегиге Шотландиядағы балалық шағынан бастап, Аллегейни мен Питтсбургтегі жасөспірім кезеңінде кітаптар мен кітапханалар өте маңызды болды. Ол әкесі құрған «Торғыш жазылым кітапханасынан» кітаптар оқылып, талқыланып жатқанда тыңдайтын. Кейін Пенсильванияда, Питтсбургтегі жергілікті телеграф компаниясында жұмыс істеген кезде Карнеги полковник Джеймс Андерсоннің жеке кітапханасынан кітаптар қарыз алды. Ол әр сенбі сайын жұмысшыларына өз кітап қорын ашып беретін. Андерсон, Карнеги сияқты, Аллегейниде тұрды. Карнеги өзінің өмірбаянында Андерсонды "жұмысшы балаларға" (кейбір адамдар "кітапқа лайық емес" деседі) өздерін жетілдіру үшін білім алуға мүмкіндік бергені үшін алғыс айтты. Карнегидің иммигрант ретіндегі жеке тәжірибесі, басқалардың көмегімен өзін-өзі жетілдіріп, байығандығы, еңбек еткен әркімнің табысқа жете алатын, еңбек негізінде құрылған қоғамға деген сенімін күшейтті. Бұл наным оның жалпы қайырымдылық философиясының маңызды бөлігі болды. Оның кітапханалары осы қайырымдылық мақсатының ең танымал көрінісі еді. 1900 жылы Карнеги Эмпория колледжінде полковник Джеймс Андерсонның құрметіне Андерсон еске алу кітапханасын салуға қаржы бөлді.

Дизайн

Питтсбургтегі Карнеги кітапханасының Лоуренсвилл филиалы 1800 жылдардың ортасында кең таралған Ричардсон стиліндегі кітапханалардан жаңаша бастау болды. АҚШ Кітапханалар қауымдастығы (ALA) баспалдақ қажет ететін биік сөрелері бар кітап залдары, сондай-ақ 16 ғасырлық Еуропаны еске түсіретін жабық галереялар мен ойыстар сияқты Ричардсон стилінің ерекшеліктерін ұсынбады, себебі заманауи кітапханашылар мұндай кеңістіктерді тиімді бақылай алмайтын. Бұл ашық кітап қоймасы саясатын кейіннен бұрын жабық кітап қоймасымен жұмыс істеген кітапханалар қабылдады.

Сындар

Айова кітапхана комиссиясының бірінші хатшысы Элис С. Тейлор, сапалы кітапханалық қызмет көрсетудің орнына Карнегидің қаржысын сәнді ғимараттарға жұмсауды сынады. Карнегидің қаражаты тек кітапхана ғимараттарын қамтыды, ал Карнеги қалаларға кітапхана ғимараттарын беруге келісті, егер қалалар оларды сақтап, күтіп ұстаса. Нәтижесінде, шағын қауымдастықтар Карнеги кітапханаларымен байланысты күтім шығындарымен күресті; қалалар жаңа кітапхана ғимараттарына қаржы бөлуге қуана келісті, бірақ оларды күтіп-ұстау үшін салық төлеуге көбінесе дайын болмады. Шындығында, Карнеги кітапханаларына қатысты ең көп айтылған шағым осы еді: кітапханаларды оларды қолдауға тым кішкентай қалаларға беру, шын мәнінде, сол қауымдастықтар қазір сүйенетін кооперативтік аймақтық кітапханалардың дамуын баяулатты. Кейбір сыншылар оның жасаған үлкен қайырымдылықтарын өздерінің қоғамдық жұмыстарын қаржыландыруға қабілетті қауымдастықтарды кемсіту деп қарады. Басқалары оның қоғамдық кітапханаларды дамытуға тырысуын әлеуметтік бақылауға жасалған әрекет деп санады. Карнегиді қолдаған Марк Твен, Карнеги қайырымдылық арқылы атақ-даңқ сатып алады деп мәлімдеді. Уильям Джуетт Такер Карнегидің қайырымдылығын діни тұрғыдан сынап, оның "адамгершілікке жатқан" байлық жинауын өтемегенін, ал оның үлесі Такердің капитализмде бар деп санайтын "жамандықтарды" ақтамайтынын айтты. Карнегидің бұл сынға және одан кейінгі Homestead Steel Strike-ке берген жауабы оның жұмысшылардың алаңдаушылығына қалай қарастынын көрсетті: "Егер мен сіздердің жалақыңызды көтерген болсам, сіздер бұл ақшаны жақсырақ ет сатып алуға немесе кешкі асыңызға көбірек сусын алуға жұмсайтын едіңіздер. Бірақ сіздерге қажет болған нәрсе – менің кітапханаларым мен концерт залдарым еді, бірақ сіздер мұны білмейсіздер". Олардың пікірінше, ғимарат қоғамның барлық дерттерін емдейтін құрал болады деген ой тұрақты емес еді. Тағы бір мәселе – көп жылдар бойы тегін кітапханалар арқылы білім беруді қолдаған діни кітапханаларға тигізген әсер. Типтік мысал – Роберт Джеймс Драммонд басқарған Эдинбургтің Біріккен пресвитериан кітапханасы, ол қала орталығында Карнеги кітапханасы ашылғаннан кейін қиындыққа тап болды. Оның қайырымдылық қызығушылықтары мен себептеріне қатысты сыннан басқа, Американың оңтүстігінде кітапханалар салу өте даулы мәселе болды. Оңтүстік штаттары мен жергілікті нәсілдік сегрегация заңдары афроамерикандықтардың қоғамдық орындарға, соның ішінде кітапханаларға кіруіне кедергі келтіруге тырысты. 1902 жылы Атлантадағы Карнеги кітапханасын салуға қаржы бөлінген кезде ұсынылған, сегрегацияланған кітапханаға көптеген белсенділер, соның ішінде У.Е.Б. Дю Буа қарсы күресті. Америка кітапханалар қауымдастығы оңтүстіктегі Джим Кроу заңдарының жүйелі түрде орындалуын елемеген жылдарда Карнеги корпорациясы да сол кездегі әлеуметтік нормаларға мойынсұнуын жалғастырды және тіпті грант іздейтін қауымдастықтардан өздерінің қаражатын "қалалардың ақ тұрғындарының санына" негіздеуді талап етті.

Мұраның жалғасуы

Карнеги қайырымдылық жұмыстарын жалғастыратын қайырымдылық қорларын құрды. Бірақ ол қайтыс болғанға дейін тіпті кітапханаларға бөлген қаржысын азайтты. Мысалы, Оңтүстік Африкада кітапхана жобаларына қолдау көрсетілді. 1992 жылы «Нью-Йорк Таймс» газеті Буффалодағы мемлекеттік университетінің Ақпарат және кітапханалық зерттеулер мектебінің деканы Джордж Бобински жүргізген сауалнама бойынша, АҚШ-тағы 1681 Карнеги кітапханасының 1554 ғимараты әлі де сақталғанын, ал 911-і кітапхана ретінде пайдаланылып жатқанын хабарлады. Ол 276 ғимараттың өзгеріссіз екенін, 286-сы кеңейтілгенін, 175-і қайта жаңғыртылғанын, 243-і бұзылғанын және қалғандары басқа мақсаттарға қолданылғанын анықтады. Кітапхана ғимараттарының жүздегені мұражайларға, қоғамдық орталықтарға, кеңселерге, тұрғын үйлерге немесе басқа да мақсаттарға бейімделгенімен, АҚШ-тағы кітапханалардың жартысынан астамы құрылғалы бір ғасырдан астам уақыт өткен соң да өз қауымдастықтарына кітапхана ретінде қызмет етеді. Көпшілігі қазіргі кезде орташа және төмен кірісті аудандарда орналасқан. Мысалы, Карнеги кітапханалары Нью-Йорк қаласындағы Нью-Йорк қоғамдық кітапхана жүйесінің негізін құрайды, бастапқы 39 ғимараттың 31-і әлі де жұмыс істеп тұр; Карнеги кітапханалары Нью-Йорк қаласының барлық 5 ауданындағы үш кітапхана жүйесінде қызмет етеді. Сонымен қатар, Питтсбург қалалық кітапхана жүйесінің негізгі кітапханасы мен он сегіз филиалы Карнеги кітапханалары болып табылады. Ондағы қалалық кітапхана жүйесі Питтсбургтің Карнеги кітапханасы деп аталады. 1940 жылдардың соңында Нью-Йорк Карнеги корпорациясы Эндрю Карнегидің қоғамдық кітапханалар мен шіркеулерге жасаған сыйлықтары мен гранттарына қатысты хат-хабар файлдарын микрофильмдеуді ұйымдастырды. Олар түпнұсқа материалдарды жойды. Микрофильмдер Колумбия университетінің сирек кітаптар мен қолжазбалар кітапханасында сақталатын Нью-Йорк Карнеги корпорациясының мұрағаттарының бөлігі ретінде зерттеулер үшін қолжетімді. Архившілер Карнеги кітапханаларының фотосуреттері мен жобаларын микрофильмдемеген. Хат-хабар файлдарындағы құжаттардың саны мен мазмұны әртүрлі. Мұндай құжаттарға хаттар, толтырылған өтініштер мен сауалнамалар, газеттен алынған үзінділер, иллюстрациялар және ғимаратты ашуға арналған бағдарламалар кіруі мүмкін. Ұлыбританияға қатысты жеке кітапханаларға байланысты хат-хабар файлдары Эдинбургте сақталған (Еуропадағы Карнеги кітапханаларының тізімі мақаласын қараңыз). 1930 жылдары Ұлы депрессия кезінде кейбір кітапханалар Ұлттық саябақтар қызметінің Тарихи американдық ғимараттарды зерттеу (HABS) бағдарламасы бойынша мұқият өлшенді, құжатталды және суретке түсірілді. Бұл маңызды ғимараттарды сақтау және қорғау жөніндегі жұмыстың бір бөлігі болды. 1935 жылы Карнегидің туғанына 100 жыл толуына орай, оның портретінің көшірмесі, Ф. Луис Мора салған түпнұсқасы, оның қаржыландырған кітапханаларына сыйға берілді. АҚШ-тағы Карнеги кітапханаларының көпшілігі, олардың қазіргі қолданылуына қарамастан, Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілу арқылы танылды. Біріншісі – Пенсильвания штатының Брэддок қаласындағы Карнеги кітапханасы 2012 жылдың наурыз айында Ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды. Кейбір Карнеги кітапханалары, мысалы, Нью-Йорктегі Эпифани кітапханасы сияқты, қалалық кітапханалардың аттарымен ауыстырылды.