Кіріспе
Пневмоэнцефалография (кейде PEG деп қысқартылады; сондай-ақ "ауа зерттеуі" деп те аталады) – мидың айналасындағы цереброспиналдық сұйықтықтың (ЦСС) көп бөлігін белдік пункциясы арқылы алып тастап, оның орнына ауа, оттегі немесе гелий енгізіп, ми құрылымын рентген суретінде анық көруге мүмкіндік беретін, бұрын кең таралған медициналық процедура еді. Бұл процедура миға тесіктер бұрғылап, ауа енгізілетін вентрикулографиядан, одан бұрынғы және қарапайым әдістен туындады. Американдық нейрохирург Уолтер Данди бұл процедураны 1919 жылы енгізді және ол 1970-ші жылдардың соңына дейін кеңінен қолданылды, содан кейін оны одан да жетілдірілген және аз инвазивті қазіргі нейровизуализациялау техникаларымен алмастырды.
Pneumoencephalography (sometimes abbreviated PEG; also referred to as an "air study") was a common medical procedure in which most of the cerebrospinal fluid (CSF) was drained from around the brain by means of a lumbar puncture and replaced with air, oxygen, or helium to allow the structure of the brain to show up more clearly on an X ray image. It was derived from ventriculography, an earlier and more primitive method in which the air is injected through holes drilled in the skull. The procedure was introduced in 1919 by the American neurosurgeon Walter Dandy and was performed extensively until the late 1970s, when it was replaced by more sophisticated and less invasive modern neuroimaging techniques.
Процедура
Пневмоэнцефалография сол кезде ми зақымдануларын анықтаудың ең маңызды тәсілі болғанымен, ол өте қатты ауыруға себеп болып, есі ояу науқастар тарапынан көбінесе жақсы қабылданылмайтын. Пневмоэнцефалографияның бас ауруы және күшті құсу сияқты көптеген жанама әсерлері болды, олар көбінесе процедурадан кейін де ұзақ сақталады. Зерттеу кезінде науқастың денесі әртүрлі жағдайларға бұрылып, ауаның қарынша жүйесінің және мидың айналасындағы сұйықтықты ығыстыруына мүмкіндік берілді. Науқас арқасы ашық креслоға бекітіліп отырғызылып, омыртқа инесін енгізуге ыңғайлы жағдай жасалған, және процедура барысында олар кейде тік бұрылып, содан кейін ауаның қарыншалардың әртүрлі бөліктеріне қарай жылжуын қадағалау үшін белгілі бір ретпен бетімен төмен қаратып жатқызылатындықтан, оларды жақсы бекіту қажет болды. Бұл науқастың күшті сезіміне (егер анестезияланбаған болса) қосымша ыңғайсыздық тудырды. Пневмомиелография – бұл осыған ұқсас процедура, онда омыртқа арнасын зерттеу үшін газ қолданылады.
Шектеулер
Пневмоэнцефалография қарапайым рентген суреттерін пайдаланады. Бұл суреттер ми сияқты жұмсақ тіндерді нашар ажыратады. Сонымен қатар, суреттегі барлық құрылымдар бір-бірінің үстіне түсіп, қызығушылық тудыратын жеке элементтерді анықтауды қиындатады (қазіргі заманғы сканерлерден өзгеше, олар дене тіндерінің, соның ішінде жұмсақ тіндердің егжей-тегжейлі виртуалды кесіктерін жасауға қабілетті). Сондықтан пневмоэнцефалография әдетте аномалияларды тікелей көрсете бермейді, олардың екіншілік әсерлерін көрсетеді. Мидың жалпы құрылымында ми-жұлын сұйығымен (МЖС) толтырылған ойыстар мен қуыстар болады. Ми мен МЖС рентген суретінде ұқсас сигналдар береді. Дегенмен, МЖС-ті шығарып тастау ми материясы мен оның ішіндегі және айналасындағы (қазір құрғатылған) ойыстар арасындағы контрастты күшейтеді, олар рентген суретінде қараңғы көлеңкелер түрінде көрінеді. Пневмоэнцефалографияның мақсаты – осы көлеңке түзейтін, ауа толтырылған құрылымдардың пішіні мен анатомиялық орналасуын анықтау. Процедурадан кейін тәжірибелі радиолог рентген суреттерін қарап, бұл құрылымдардың пішіні немесе орналасуы белгілі бір зақымданулардың әсерінен бұрмаланған немесе ығысқан-ығыспағанын тексереді. Бұл сонымен қатар, зақымданулардың суретте көрінуі үшін олар құрылымдардың шетінде немесе мидың басқа бөліктерінде орналасқан болса, ауа толтырылған қуыстардың пішінін өзгертуге жеткілікті мөлшерде айналасындағы сау тіндерге қысым жасауы керек екенін білдіреді (сондықтан алыс орналасқан ісіктер көбінесе үлкен болған). Пайдалы болғанына қарамастан, пневмоэнцефалография мидың және бас сүйегінің басқа да құрылымдарының бір бөлігін бейнелей алмады. Бұл жағдай ангиографияны қосымша диагностикалық құрал ретінде жиі пайдалану арқылы ішінара толықтырылды, көбінесе нейроваскулярлық емес патологияның екіншілік тамырлық белгілерінен оның жағдайын болжау үшін. Алайда, бұл қосымша тестілеудің өзі қауіпсіз емес еді, әсіресе катетеризацияның қарапайым техникасы мен сол кездегі зиянды радиконтраст заттарға байланысты. Пневмоэнцефалографияның тағы бір кемшілігі – оның қауіптілігі мен ыңғайсыздығы қайталап зерттеулерден қашуға әкеп соқты, осылайша аурудың прогрессиясын уақыт өте бағалау қиын болды.
Қазіргі қолданылуы
Қазіргі заманғы МРТ және КТ сияқты бейнелеу техникалары пневмоэнцефалографияны қолданудан шығарды. Осы жаңа технологияларды қолданатын диагностикалық құралдарды клиникалық түрде кеңінен пайдалану 1970-жылдардың ортасы мен соңында басталды. Бұл нейробейнелеу саласында революция жасады, себебі бұл техникалар мидың барлық бөліктерін және оны қоршаған тіндерді инвазивті емес жолмен тексеруге, сондай-ақ бұрынғы қарапайым рентген сәулелерімен мүмкін болмағаннан гөрі әлдеқайда толыққанды қарауға мүмкіндік берді, нәтижесінде бас сүйегінің ішіндегі жұмсақ тіндердің патологияларын тікелей көруге және оларды дәл анықтауға болатын болды. Бұл пациенттердің жағдайының айтарлықтай жақсаруына және дискомфорттың азаюына әкелді. Бүгінде пневмоэнцефалография ғылыми зерттеулермен шектеліп, тек қана сирек жағдайларда қолданылады.