Кіріспе
Мидың қарыншаларындағы цереброспинальдық сұйықтықтың қалыптан тыс көбеюі.
the medical condition
Белгілері мен симптомдары
Гидроцефалияның клиникалық көрінісі аурудың созылмалылығына байланысты өзгереді. Желішектер жүйесінің жедел кеңеюі ми ішілік қысымның (МІҚ) жоғарылауының белгілері мен көріністерімен көбірек білінеді. Керісінше, созылмалы кеңею (әсіресе егде жастағы адамдарда) Хакимнің үштігі (Адамс үштігі) сияқты жасырын басталуы мүмкін. МІҚ жоғарылауының белгілері бас ауруы, құсу, лоқсығу, көз торының ісінуі (папиллоэдема), ұйқышылдық немесе кома болуы мүмкін. СЖС деңгейінің артуына байланысты, СЖС есту жолдарына қысым жасауынан немесе ішкі құлақ сұйықтығының байланысын бұзуынан есту қабілетінің төмендеуіне соқтыратын жағдайлар тіркелген. Әртүрлі себептерге байланысты МІҚ жоғарылауы сенсорлы-жүйкелік есту қабілетінің төмендеуімен байланысты. СЖС жоғалуынан кейін жасалған шунтталған операциялардан кейін уақытша СЖС төмендеуі хабарланған. Есту қабілетінің төмендеуі – СЖС жоғалуына әкелетін процедуралардың сирек, бірақ жақсы белгілі салдары. Хакимнің үштігі – жүріс бұзылысы, несеп ұстамау және деменция – қалыпты қысымдағы гидроцефалияның ерекше көрінісі. Сонымен қатар, абдуценс нервінің сал болуы және тік көз қозғалысының сал болуы (квадригеминальды пластинканың қысылуынан туындайтын Паринауд синдромы, онда конъюгациялық тік көз қозғалысын үйлестіретін жүйке орталықтары орналасқан) сияқты ошақты неврологиялық бұзылыстар да болуы мүмкін. Симптомдар тұнбаның себебіне, адамның жасына және ісік салдарынан ми тіндеріне келген зақымның мөлшеріне байланысты болады. Гидроцефалия миға зақым келтіретіндіктен, ойлау және мінез-құлыққа кері әсер етуі мүмкін. Оқуда қиындықтар, соның ішінде қысқа мерзімді есте сақтау қабілетінің жоғалуы гидроцефалиямен ауыратын адамдарда жиі кездеседі, олар сөздік интеллект бойынша орындалу интеллектінен жақсы нәтиже көрсетеді, бұл миға келген нервтік зақымның таралуын көрсетеді деп есептеледі. Алайда гидроцефалияның ауырлығы әр адамда айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін, ал кейбіреулері орташа немесе орташадан жоғары интеллектке ие. Гидроцефалиясы бар адам координация және көру проблемаларына немесе ұқыпсыздыққа тап болуы мүмкін. Олар орташа баладан ертерек жасөспрімдікке жетеді (бұл ерте жасөспрімдік деп аталады). Әр төртінші адамда эпилепсия дамуы мүмкін.
Туғаннан пайда болған
Туған кездегі гидроцефалия нәрестеде дүниеге келгенге дейін болады, яғни ұрық жатырда даму кезінде гидроцефалияға шалдығады. Туғаннан гидроцефалияның ең көп кездесетін себебі – акведуктивті стеноз, ол мидың үшінші және төртінші қарыншалары арасындағы тар өткелдің бітелгені немесе ми-жұлын сұйығының жеткілікті мөлшерде дренаждалуына мүмкіндік бермейтіндей тар болуынан туындайды. Сұйықтық жоғарғы қарыншаларда жиналып, гидроцефалияға алып келеді. Туғаннан гидроцефалияның басқа да себептері: нейрон түтігінің кемістіктері, арахноидты кисталар, Денди-Уокер синдромы және Арнольд-Чиари ақаулары. Бас сүйектері өмірдің үшінші жылының соңына қарай бірігіп өседі. Бас өлшемінің ұлғаюы үшін гидроцефалия осы мерзімге дейін пайда болуы керек. Себептері көбінесе генетикалық, бірақ кейде қабылданатын жағдайлар да болуы мүмкін және көбінесе өмірдің алғашқы айларында дамиды, оларға мерзімінен бұрын туған нәрестелердегі қарынша ішіндегі матрицалық қан кетулер, инфекциялар, екінші типтегі Арнольд-Чиари ақаулары, су құбырының атрезиясы және стенозы, сондай-ақ Денди-Уокер ақаулары жатады. Гидроцефалия краниосиностозбен бірге де кездесуі мүмкін, ол клеблатцхеделдің тұрақты белгісі және синдромдық жағдайларда жиі кездеседі (әсіресе Крузон синдромында). Гидроцефалия туа біткен сифилис жағдайында да байқалады. Гидроцефалиямен ауыратын жаңа туған нәрестелер мен сәбилердің бас шеңбері тез өседі және жақын арада 97-ші перцентильден асып түседі. Бас сүйектері әлі толық біріспегендіктен, тік тұрғанда да алдыңғы және артқы тірекшелер дөңгеленіп немесе қатып қалуы мүмкін. Нәресте ықылықтанып, нашар тамақтанады және жиі құсады. Гидроцефалия прогрестік дамығанда, әлсіздік пайда болады және нәрестелер қоршаған ортаға қызығушылық танытпайды. Кейіннен жоғарғы қабақтары кері тартылады және көздері төмен қарай бұрылады ("күн батқан көздер") (гидроцефалиялық қысымның мезенцефальдық тегментумға әсер етуі және жоғары қарай қараудың салдарынан паралич). Қозғалыстар әлсірейді және қолдар дірілдеуі мүмкін. Папилледема байқалмайды, бірақ көру қабілеті төмендеуі мүмкін. Бас соншалықты үлкейеді, олардың ақырында төсекке жатуы мүмкін. Спина бифидамен (көбінесе менингоцелемен немесе миеломенгоцелемен байланысты) шалдыққан ұрықтардың немесе жаңа туған нәрестелердің шамамен 80-90%-ында гидроцефалия дамиды.
Сатып алынған
Бұл жағдай орталық нерв жүйесінің инфекциялары, менингит, ми ісіктері, бас жарақаттары, токсоплазмоз немесе ми ішіндегі қан құйылу (субарахноидтық немесе паренхималық) салдарынан дамиды және көбінесе ауыртпалық тудырады.
Түрі
Гидроцефалияның себебі нақты белгісіз және, әдетте, көп факторлы болады. Ол ми-жұлын сұйықтығының (МЖС) ағынының бұзылуы, сіңірілуінің нашарлауы немесе МЖС өндірісінің артуынан туындауы мүмкін. МЖС ағынына кедергі келтіру оның қарыншалық жүйе және субарахноидты кеңістік арқылы еркін қозғалысына тосқауыл қойып (мысалы, ми су құбырының тарылуы немесе ісіктер, қан кетулер, инфекциялар немесе туа біткен ақаулар салдарынан қарыншалық тесіктердің бітелуі) ішкі қысымды (ІҚ) арттыруы мүмкін. Гидроцефалия МЖС-нің шамадан тыс өндірілуінен де туындауы мүмкін (нақты емес кедергі, ағылыстырмалы тұйықталу) (мысалы, қарыншалық торап папилломасы, тораптық гипертрофия). Екі жақты зәр жолдарының бітелуі – сирек кездесетін, бірақ хабарланған гидроцефалияның себебі. Гидроцефалия ашық және жабық (обструктивті) түрлерге жіктеледі. Екі түрі де туа біткен немесе кейіннен пайда болған болуы мүмкін.
Байланыс
Коммуникациялық гидроцефалия, сондай-ақ обструкциясыз гидроцефалия деп те аталады, қарыншалар мен субарахноидтық кеңістік арасындағы сұйық ми-жұлындық ағынында кедергі болмаған жағдайда ми-жұлындық сұйықтықтың (МЖС) сіңірілуінің бұзылуынан туындайды. Бұл жоғары сагиттальді синус бойында орналасқан және МЖС-ті веналық жүйеге қайта сіңіру орыны болып табылатын арахноидтық грануляциялардың (кейде арахноидтық грануляциялар немесе Паччиони грануляциялары деп аталады) функционалдық жеткіліксіздігіне байланысты болуы мүмкін. Субарахноидтық/интравентрикулярлық қан кету, менингит және арахноидтық түйірлердің туа біткен жоқтығы сияқты әртүрлі неврологиялық жағдайлар коммуникациялық гидроцефалияға алып келуі мүмкін. Жұқпалы, қабынулы немесе қан кету оқиғаларынан кейін субарахноидтық кеңістіктің қабынуы мен фиброзы МЖС-тің қайта сіңірілуіне кедергі келтіріп, қарыншалардың таралып кеңеюіне себеп болуы мүмкін.
Байланыс жасамайтын
Коммуникациялық емес гидроцефалия немесе обструктивті гидроцефалия – ми-жұлын сұйығының ағынына кедергі келтіру салдарынан пайда болады. Монро саңылауларының бітелуі бір немесе одан да үлкен (мысалы, коллоидты кистада) болған жағдайда екі бүйірлік қарыншаның кеңеюіне алып келуі мүмкін. Әдетте тар Сильвий су құбыры тұқымдық немесе кейіннен пайда болған зақымданулардың (мысалы, атрезия, эпендимит, қан кету немесе ісік) нәтижесінде бітелуі мүмкін, бұл екі бүйірлік қарыншаның және үшінші қарыншаның кеңеюіне әкеледі. Төртінші қарыншаның бітелуі су құбырының, сондай-ақ бүйірлік және үшінші қарыншалардың кеңеюіне алып келеді (мысалы, Чиари ақаулығы). Luschka және Magendie саңылауларының бітелуі туа біткен ақаулардың (мысалы, Данди-Уокер ақаулығы) салдарынан болуы мүмкін.
Басқа
Нормалды қысымдағы гидроцефалия (НҚГ) – бұл созылмалы коммуникациялық гидроцефалияның ерекше түрі, ми қарыншаларының кеңеюімен сипатталады, ал цереброспинальдық сұйықтық қысымы тек кейде ғана көтеріледі. Симптомдардың классикалық үштігі: деменция, апраксиялық қадам және несепті ұстамау. НҚГ диагнозын тек үздіксіз (24 сағаттан немесе одан ұзақ) интравентрикулярлық қысымды тіркеу арқылы қоюға болады, себебі көбінесе бір реттік өлшемдер қалыпты қысым көрсеткіштерін береді. Динамикалық сәйкестік зерттеулері де пайдалы болуы мүмкін. Ми қарыншаларының қабырғаларының өзгеретін серпімділігі (эластиктігі), сондай-ақ цереброспинальдық сұйықтықтың тұтқырлығының артуы патогенезде маңызды рөл атқаруы мүмкін. Гидроцефалия экс вакуо – ми қарыншалары мен субарахноидтық кеңістіктердің кеңеюіне байланысты жағдай, көбінесе ми атрофиясынан (деменция кезінде), бас жарақатынан және тіпті шизофрения сияқты кейбір психикалық аурулардан туындайды. Гидроцефалиядан өзгеше, бұл ми паренхимасының жоғалуына жауап ретіндегі ЦСЖ кеңістіктерінің компенсаторлық кеңеюі болып табылады; бұл ЦСЖ қысымының артуының нәтижесі емес. Гидроцефалия көбінесе ЦСЖ ағынының бұзылуынан туындайды, ол қарыншалардың ішінде немесе мидың үстіндегі субарахноидтық кеңістікте болады. Гидроцефалиясы жоқ адамда ЦСЖ ми, қарыншалар және жұлын арқылы үздіксіз айналып, қан айналым жүйесіне үздіксіз ағып тұрады. Сонымен қатар, бұл жағдай ЦСЖ-ның шамадан тыс өндірілуінен, сұйықтықтың қалыпты ағынына кедерес келтіретін туа біткен ақаудан немесе бас жарақаттарының немесе инфекцияның салдарынан туындауы мүмкін. Жиналған сұйықтықтың миды қысуы салдарынан құрылыстар, зиякерлік қабілетінің төмендеуі және эпилепсия сияқты неврологиялық симптомдар пайда болуы мүмкін. Бұл белгілер ересектерде ертерек пайда болады, себебі олардың бас сүйектері ішкі сұйықтықтың көлемін арттыру үшін кеңейе алмайды. Гидроцефалиямен ауыратын ұрықтар, нәрестелер және кішкентай балалардың беті қалыптыдан үлкен болады, себебі сұйықтықтың қысымы әлі бірікпеген бас сүйектерінің қосылған жерлерінде сыртқа қарай иілуіне себеп болады. Нәрестелердегі тағы бір медициналық белгі – төмен қарағанда, көздің ақ бөлігі көздің ірісінің үстінен көрінеді, нәресте өзінің төменгі қабақтарын қарап отырғандай көрінеді. Көтерілген ИҚҚ миды қысуы мүмкін, бұл мидың зақымдануына және басқа да асқынуларға әкелуі мүмкін. ИҚҚ-ға байланысты есту қабілетінің жоғалуы жиі назардан тыс қалады. Есту қабілетінің төмендеуіне байланысты ИҚҚ механизмі – кохлеарлық су құбыры арқылы перилимфалық кеңістікке және одан ЦСЖ қысымының берілуі. Кохлеарлық су құбыры ішкі құлақтың перилимфалық кеңістігін артқы бас сүйегінің субарахноидтық кеңістігімен байланыстырады. ЦСЖ қысымының төмендеуі перилимфалық сұйықтықтың жоғалуына немесе эндолимфалық гидропқа әкелуі мүмкін, бұл Мениер ауруымен байланысты төмен жиіліктегі есту қабілетінің жоғалуына ұқсас клиникалық көрініс тудырады.
Іс-шаралар
Гидроцефалияны емдеу хирургиялық жолмен жүргізіледі, артық сұйықтықтың ағып кетуіне мүмкіндік жасалады. Қысқа мерзімде сыртқы қарыншалық дренаж (EVD), сондай-ақ экстравентрикулярлық дренаж немесе вентрикулостомия деп аталатын дренаж, жеңілдетуді қамтамасыз етеді. Ұзақ мерзімде кейбір адамдарға миға түрлі шанттардың орнатылуы қажет болуы мүмкін. Бұл ағын кедергісін немесе нашар жұмыс істейтін арахноидальды түйіршіктерді айналып өту және артық сұйықтықты басқа дене қуыстарына ағызу үшін ми қарыншаларына катеттерді (силастиктен жасалған түтік) орналастыруды қамтиды, содан кейін ол қайта сіңіріледі. Көптеген шанттар сұйықтықты перитонеалдық қуысқа (вентрикулоперитонеалдық шант) құяды, бірақ басқа да нұсқаларға оң жақ жүрекшесі (вентрикулоатриалдық шант), плевралық қуыс (вентрикулоплевралық шант) және өт қабы кіреді. Шант жүйесі омыртқаның белдік бөлігіне де орналастырылуы мүмкін, ал омыртқа-жұлын сұйықтығы перитонеалдық қуысқа қайта бағытталады (мұнайлы-перитонеалдық шант). Таңдалған пациенттерде обструктивті гидроцефалияны емдеудің тағы бір әдісі – эндоскопиялық үшінші қарыншалық вентрикулостомия (ЭТВ) болып табылады, онда үшінші қарыншаның еденінде хирургиялық түрде жасалған тесік арқылы омыртқа-жұлын сұйықтығы тікелей базальдық цистерналарға ағып, кез келген кедергіні айналып өтеді, мысалы, акведукталдық стеноз. Бұл жеке анатомиялық ерекшеліктерге байланысты болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін. Сәбилерде ЭТВ кейде хориоидтық плекстус каутеризациясымен (CPC) біріктіріледі, бұл мидың өндіретін омыртқа-жұлын сұйықтығының мөлшерін азайтады. Бұл техниканы алғаш Угандада нейрохирург Бенджамин Уорф енгізген, қазір АҚШ-тың бірнеше ауруханаларында қолданылуда. Гидроцефалияны ми қарыншалары мен құрсақ қуысы арасына дренаждық түтік (шант) орнату арқылы сәтті емдеуге болады. Адам өскен сайын оларды ауыстыру қажет болғандықтан, осы шанттар арқылы миға инфекция жұғуының қаупі бар.
Сыртқы гидроцефалия
Сыртқы гидроцефалия – бұл көбінесе нәрестелерде кездесетін, мидың сыртындағы субарахноидты кеңістіктердің үлкейіп кетуімен сипатталатын жағдай. Бұл жағдай әдетте қауіпсіз болып саналады және екі жасқа дейін өздігінен жоғалады, сондықтан көбінесе шунт салу қажеттілігі туындамайды. Зейіндеу зерттеулері және толық медициналық анамнез сыртқы гидроцефалияны субдуральдық гематомадан немесе құсу, бас ауруы және ұстамалармен қатар жүретін симптомдық, созылмалы экстрааксиальді сұйықтық жиналудан ажыратуға көмектеседі.
Эпидемиология
Гидроцефалия ауруының салмағы дамушы елдерде шоғырланған, ал Солтүстік Америкада ең аз жағдайлар тіркеледі. 2019 жылғы жүйелі шолу бойынша, Африка құрлығынан жылына 180 000 балалық гидроцефалия жағдайы, одан кейін Оңтүстік-Шығыс Азия және Батыс Тынық мұхитынан 90 000 жағдай анықталды. Латын Америкасында да гидроцефалияның таралуы жоғары. Дегенмен, ересектердегі гидроцефалия ауруының салмағы туралы мәліметтер жетіспейді.
Тарих
Тарихи алдындағы дәуірде балалар мен ересектердің макроцефалиясымен (үлкен бас) немесе гидроцефалияның клиникалық көріністерімен бейнеленген түрлі суреттер мен артефакттар кездесетін. Бірақ, жазудың болмауы салдарынан, сол кездегі адамдардың бұл ауру туралы қандай пікірде болғаны және оны қалай емдегені белгісіз. Гидроцефалиямен байланысты бас сүйектері туралы мәліметтер ежелгі Мысыр медициналық әдебиеттерінде б.з.д. 2500 жылдан б.з. 500 жылға дейін кездеседі. Ол оны нейрохирургиялық ауруларға арналған тарауында сипаттап, балалар гидроцефалиясын механикалық қысымның нәтижесі деп түсіндірген. Ол былай деп жазды:
Атауы
Гидроцефалия сөзі грек тіліндегі ὕδωρ ("су") және κεφαλή ("бас") сөздерінен шыққан.
Білімділік акциясы
Қыркүйек айы 2009 жылдың шілдесінде АҚШ Конгресімен Ұлттық гидроцефалия туралы хабардар ету айы ретінде жарияланды. Бұл шешімге Педиатриялық гидроцефалия қорының адвокаттық жұмысы ықпал етті. 2009 жылдың шілдесіне дейін осы ауруға арналған ешқандай айлық белгіленбеген еді. One Small Voice Foundation сияқты көптеген гидроцефалия ұйымдары хабардар ету және қаржы жинау шараларын қолдап, насихаттайды.
Ерекше жағдай
Гидроцефалияның бір жағдайында адамның миы бас сүйегіндегі ми сұйықтығының жиналуынан жіңішке тіндерге дейін азайған. Бала кезінде оған шунт орнатылған, бірақ ол 14 жасында алынып тасталды. 2007 жылдың шілдесінде 44 жасында сол аяғында жеңіл әлсіздік сезінетін болғандықтан ауруханаға жатты. Дәрігерлер оның медициналық тарихын білген соң, компьютерлік томография және МРТ салды, нәтижесінде бас сүйегіндегі бүйірлік қарыншалардың "қатты үлғайғанын" көрді. Марсельдегі Тимон ауруханасының дәрігері Лионель Фойе: «Суреттер өте ерекше болды – ми дерлік жоқ еді» деді. Зияткерлік тесттер нәтижесінде адамның IQ-сы 75 көрсетті, бұл «шекаралық зияткерлік қабілет» деп саналады, интеллектуалды кемістік ретінде ресми түрде жіктелетін деңгейден жоғары. Адам үйленген, екі баласы бар және мемлекеттік қызметкер болып жұмыс істеген, ми қарыншаларының үлғаюына және ми тінінің көлемінің азаюына қарамастан, сырттай қарағанда қалыпты өмір сүрген. «Мені әлі күнге дейін таң қалдыратыны – мидың өмірмен үйлесімді емес деп ойлаған нәрсеге қалай төтеп бере алатыны», - деді Ұлттық Адам Геномы Зерттеу институтының балалар миының ақаулары маманы доктор Макс Мюнке. «Егер бір нәрсе өте баяу, тіпті ондаған жылдар бойы болса, мидың әртүрлі бөліктері әдетте жаққа ығыстырылған бөліктің атқаратын функцияларын өздеріне алады».
Атақты істер
Мұз хоккейшісі Колби Кейв колоидты кистаға байланысты өткір обструктивті гидроцефалиядан зардап шекті. Осы жағдаймен туған жазушы Шерман Алекси өзінің жартылай өмірбаяндық кішкентай көркем романы "Уақытша үндістің толыққанды шынайы күнделігінде" осы туралы жазды. Глостер герцогы (1689–1700) принц Уильям туған кезде менингитке шалыққан болуы мүмкін, нәтижесінде осы жағдай пайда болды. Австрия императоры Фердинанд I (1793–1875) гидроцефалия және эпилепсия сияқты денсаулық мәселелеріне қарамастан 1835 жылы император атанды. Огайо, Мичиган және Коннектикут штаттарының американдық фольклорында гидроцефалиямен туған адамдардың ұрпақтары – "қауынбас" туралы қалалық аңыз бар. Кәсіби футболшы Масато Кудо 2022 жылдың 21 қазанында гидроцефалиядан көз жұмды.