Кіріспе
Әскери алдауды қолдану стратегиясы немесе амалы. Француз тіліндегі "ruse de guerre" термині, кейде "соғыс айласы" деп аударылады, біркелкі емес ұғымды білдіреді; әдетте "соғыс айласы" дегенмен түсінілетін нәрсені екі топқа бөлуге болады. Біріншісі бұл тіркесті қарсыласына қарсы жасалған әскери алдау әрекеті ретінде қарастырады; екіншісі қарсыласына қарсы шығармашылық, тапқырлық, дәстүрден тыс тәсілдермен, кейде күшті арттырушылар немесе артық білімді пайдалану арқылы жасалған амалдарды баса көрсетеді. "Стратегема" термині, ежелгі грек тілінен алынған "strategema" (στρατήγημα, 'генералдық тактика') сондай-ақ осы мағынада қолданылады. Соғыс айлалары ежелгі заманнан бері қазіргі күнге дейін, Вергилийдің "Энеидасындағы" Троялық жылқы туралы миф сияқты жартылай мифологиялық әңгімелерде де, 1915 жылы британдық "RMS Lusitania" лайнерінің АҚШ туын көтеріп, (АҚШ бейтарап мемлекет болған кезде) неміс суасты қайықтарының шабуылын болдырмауға тырысқан жақсы құжатталған оқиғаларда да кездеседі; сонымен қатар, олар көркем әдебиетте де қолданылады. "Ruse de guerre" термині соғыс қағидаларында заңдық мәнге ие. Ниет адал болуы керек, бірақ кемінде 17 түрлі айла-шарғы, оның ішінде тұзақтар, жалған радиохабарлар, тыңшыларды пайдалану және жасанды қару қолдану, егер олар сатқындыққа немесе опасыздыққа ұласқан жағдайда ғана заңсыз деп есептеледі. Кейбір жағдайларда жер миналары мен осыған ұқсас тұзақтар да қағидалар бойынша опасыздыққа жатуы мүмкін. 1907 жылғы Гаага конвенциясының 23-бабында тыйым салынған айла-шарғыларға соғыс бітіру туралы туды немесе жаудың әскери белгілерін дұрыс пайдаланбау жатады.
The French ruse de guerre, sometimes literally translated as ruse of war, is a non uniform term; generally what is understood by "ruse of war" can be separated into two groups. The first classifies the phrase purely as an act of military deception against one's opponent; the second emphasizes acts against one's opponent by creative, clever, unorthodox means, sometimes involving force multipliers or superior knowledge. The term stratagem, from Ancient Greek strategema (στρατήγημα, 'act of generalship'), is also used in this sense. Ruses de guerre are described from ancient to modern times, both in semi mythical accounts such as the story of the Trojan Horse in Virgil's Aeneid, and in well documented events such as the flying of the American flag by the British ocean liner RMS Lusitania in 1915 (whilst the United States was a neutral country) to deter attack by German submarines; they also feature in fiction. The term ruse de guerre is given legal meaning within the rules of war. Good faith is required, but at least 17 different types of ruse, including ambushes, false radio messages, the use of spies and the use of dummy guns, are considered legitimate as long as they do not involve treachery or perfidy. Landmines and similar traps can be considered perfidious under the rules in certain circumstances. Explicitly prohibited ruses under article 23 of the Hague Convention of 1907 include improper use of a flag of truce or the military insignia of the enemy.
Ежелгі заман
Гомердің "Илиада" атты шығармасындағы мифтік оқиғаға сәйкес, гректер Троя соғысы кезінде Троя қаласын он жыл бойы қоршағаннан кейін, Троялық атты қалдырып, өздерін тастап кеткендей көрсетті. Троялықтар қала қабырғаларының ішінде қоштасу сыйлығы деп ойлаған нәрсені тартқаннан кейін, бұрынғы түнде қуыс аттың ішінде жасырылған сарбаздар пайда болып, қаланың қақпаларын ашты, соның арқасында күтіп тұрған әскер қалаға кірді. Пергамон патшасы Эумен II-ге қарсы теңіз шайқасы алдында Ганнибал қарсылас қолбасшыға хабаршы жіберді. Бұл – Ганнибалдың Эуменнің кемесін табуға және оған қарсы күштерін шоғырландыруға бағытталған алдау. Ұлы Александр өз әскерін өзен бойымен үздіксіз жүргізіп, қарсыласы Порды жалған қауіпсіздік сезіміне түсірді, оның бүкіл армиясы өткел іздеп жүр деген сенімге ие болды. Содан кейін, түн тынысында Александр әскерлерінің бір бөлігін өзен жоғары қарай жылжытып, Инд өзенін кешіп өтті, ал қалған күштері әдеттегідей оңтүстікке қарай лагерьлеріне бет алды. Бұл әрекет Александрға әскерлерінің орналасқан жерін жасырып, б.з.б. 326 жылы Гидасп шайқасында жеңіске жетті. "Үш патшалықтың романсы" атты шығармада айтылғандай, Чжугэ Лян Сун Цзының "Соғыс өнері" кітабынан алынған Бос бекініс стратегиясын қолданып, Сима Иді алдады. Чжугэ Лян қала қабырғаларында отырды, оның әскері оған қарсы шабуылдап келе жатқан Вэй әскерінен көп есе кем болды. Чжугэ Лян қабырғаға отырып, аспапты ойнады, сырттай тыныш көрініп, Сима Иді Шу әскері айналаға жасырынып, шабуылға дайындалып отыр деген ойға иледі. Вэй әскері шегінген кезде Чжугэ Лян аймақтан жылдам қашып кетуге мүмкіндік алды.
19 ғасыр
Детройт қоршауы 1812 жылғы соғыстың алғашқы шайқасы болды, онда майор-генерал Исаак Брок пен Шоуни көшбасшысы Текумсе басшылығындағы кішігірім британдық және алғашқы халықтар күштері алдау мен көңіл көтеру арқылы бригадир-генерал Уильям Халлды фортты, Детройт қаласын және британдықтар мен алғашқы халықтардан сандық артықшылыққа ие болған американдық әскерді беруге мәжбүр етті. Форт-Детройттан түскен американдық хабарламаларды ұстап алып, Брок американдық гарнизонның рухының төмен екенін және американдық генералдың алғашқы халықтардан қорқатынын байқады. Брок американдықтардың қолына 5000-ға жуық алғашқы халықтар жауынгері Амхерстбургте жиналған және оның әскеріне қосылған деген жалған ақпаратты тарату үшін арнайы хаттар жіберді. Қоршауға дейін Брок Халлға берілуді талап етіп хат жолдады, онда былай делінген:
«Менің тартуымдағы күштер Детройттің дереу берілуін талап етуге мені уәкілдік етеді. Мен жойылыс соғысына араласуға ниетім жоқ, бірақ сіз білуіңіз керек, менің әскеріме қосылған үндістердің көп саны, қақтығыс басталғанда менің бақылауымнан шығып кетеді». Брок сондай-ақ канадалық милицияның әскери қызметкерлерін британдық сарбаздар сияқты киіндірді және әскерилерге бір бөлімге бір от жағудың орнына жеке-жеке от жағуды бұйырды, осылайша үлкен әскердің көрінісін жасады. Американдық Азамат соғысы кезінде Одақ генералы Джордж Мидтің 1865 жылғы № 13 жарлығы, бригадир-генерал Маклаулинге жасаған сын "жақсы офицерлердің кейде құрбан болатын соғыс хитролықтарының айқын нәтижесіне ғана негізделген" деген шешім шығарылғаннан кейін күшін жойды, себебі Конфедерация армиясы Одақ әскерінің қатарларына енгенін жалған түрде мәлімдеді.
Cquote|text=The force at my disposal authorizes me to require the immediate surrender of Detroit. It is far from my intention to join in a war of extermination, but you must be aware, that the numerous body of Indians who have attached themselves to my troops, will be beyond my control the moment the contest commences.|author=Major General Issac Brock Brock similarly dressed members of the Canadian militia as British regulars, and instructed soldiers to light individual fires instead of one fire per unit, thereby creating the illusion of a much larger army. During the American Civil War, Union General George Meade's General Order No. 13 of 1865 was retracted after it was determined that his criticism of Brigadier General McLaughlin was based on "nothing more than the obvious result of those ruses de guerre, by which the very best officers may, at times, be victimized", after the Confederate Army falsely claimed that it had gained a foothold in the Union Army lines.
20 ғасыр
1904 жылы орыс-жапон соғысы кезінде Жапон императорлық әскери-теңіз флотының ресейлік флотты портынан шығаруға жасаған әрекеті «Нью-Йорк таймс» газетінде «ресейлік кемелерді Порт-Артурдан шығаруға арналған тапқыр соғыс айласы» деп сипатталды. Бірінші дүниежүзілік соғыста неміс суасты қайықтарының шабуылынан қашу үшін Ирландия теңізінен өтіп бара жатқан «Лузитания» лайнерінде американдық ту қолданылуын АҚШ Өкілдер палатасындағы талқылау кезінде Оңтүстік Дакота штатынан шыққан республикашыл Эбен Мартин сынға алды. Ол «АҚШ ұлттық туға қатысқан соғыс айласына қатысушы бола алмайды» деді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде саудагерлік кабельдік шабуыл жасайтын неміс жеңіл крейсері «Эмден» экипажы радио бөлмесінің үстіне төртінші түтік орнатты. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде Q кемелері – суасты қайықтарын беткей шабуылға итермелеу үшін жасалған, құпия қару-жарақпен жабдықталған сауда кемелері болатын. Бұл Q кемелеріне оқ атуға және оларды батыруға мүмкіндік берді. Екінші Қытай-Жапон соғысы кезінде бұрынғы Жапон императорлық әскери-теңіз флотының «Асахи» жауынгерлік кемесі, соғыс басталғаннан кейін әскер тасымалы ретінде пайдалану үшін резервтен алынып, кейін жөндеу кемесіне айналдырылды. 1938 жылғы 29 желтоқсанда Шанхайға келгеннен кейін, ол көне жауынгерлік кемеге ұқсау үшін алдыңғы және артқы бөліктеріне жалған ағаштан жасалған бас қаруларын орнатты. Екінші дүниежүзілік соғыстағы Сирттің бірінші шайқасына дейін, жылдам мина тастаушы итальяндық күштерге қарсы алдау миссиясының бөлігі ретінде жалған сигналдар арқылы екі жауынгерлік кеме күшін сәтті имитациялады. Сен-Назердегі Нормандия догына жасалған ортақ операция кезінде Луара сағасына дейінгі саяхат кезінде бірнеше заңды айла-шарғылар қолданылды, соның ішінде неміс туын көтеріп, неміс тіліндегі сигналдарға қате жауап беру. Бұл шаралардың барлығы шабуылдаушы күш үшін уақыт сатып алуға бағытталған. Бұл тактика тиімсіз болғанда және неміс жағалау батареялары ашық от ашқанда, британдық кемелер отқа жауап қайтарудан бұрын неміс туын түсіріп, ақ туларын көтерді. Неміс коммандосы Отто Скорзени Арденн шайқасы кезінде «Грайф» операциясы барысында американдық желілерге ену үшін әскерлерін американдық форма киіндіріп жіберді. Скорзени кейіннен әскери құқық сарапшылары оған американдық форма киюдің қорғанысқа лайықты соғыс айласы екенін айтқандарын мәлімдеді, егер оның әскерлері қару қолданар алдында американдық формаларын шешіп, неміс формасын кисе. 1947 жылы Дахаудағы АҚШ әскери соты Скорзениді ақтады, өйткені оның қорғаушы адвокаты «Америкалық форма кию шпионаж және саботаж үшін заңды соғыс айласы» екенін дәлелдеді, деп хабарлады «Нью-Йорк таймс».
Жақсы ниет
Соғыс ережелеріне сәйкес, жаумен өрескелдік таныту міндетті, бірақ бұл тыңшылар мен құпия агенттерді пайдалануға, жаудың бейбіт халқы арасында дезертирлікке немесе көтеріліске шақыруға, жаудың азаматтарын немесе әскерлерін парамен сатып алуға немесе жау әскерлерін дезертирлеуге, бағынуға немесе бүлікке көтеруге кедері келтірмейді. Жалпы алғанда, соғыс жүргізуші тарап жауды жаңылыстыру немесе одан жаңылысқан күйде ұстау үшін, жаудың өзін қорғау үшін шаралар қабылдауы тиіс шараларды қолдануға құқылы.
Тыйым салынған айла-шарғылар
1907 жылғы IV Гаага конвенциясының 23-бабы, «Жердегі соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптары» бойынша: «Ерекше түрде тыйым салынады: б) Дұшпан ұлтына немесе әскеріне жататын адамдарды опасыздықпен өлтіруге немесе жарақаттауға; е) Дұшпанның жауынгерлік байрағын, ұлттық байрағын, әскери белгілерін және әскери киімін, сондай-ақ Женева конвенциясының ерекше белгілерін тиісінше пайдаланбауға». Женева конвенциясының I хаттамасы 37, 38 және 39-баптарда белгіленгендей, кейбір түрдегі алдауларды тыйым салу қағидаларын кеңейтті. Заңды алдаулар мен тыйым салынған опасыздық арасындағы шекара кейде шашыранды болып келеді. Жалпы алғанда, дұшпаннан басымдық алу үшін қасақана жалған сөйлеу немесе сенімді бұзу арқылы жасалған алдамшылық әрекеттер, немесе шындықты айтуға моральдық міндеттеме болған жағдайда, дұрыс емес болып саналады. Мысалы, қарсы тарапқа қарсы басымдық алу үшін, қолдағы қаруды тастап бергендей көріну дұрыс емес. Егер келісімге қол жеткені туралы дұшпанға хабарлау шындыққа сай келмесе, бұл опасыздық болып есептеледі. Медициналық қызметкерлерге берілген қорғауды теріс пайдалану (жауынгерлерді медициналық қызметкерлер ретінде жасыру немесе жауынгерлік көлікке қызыл крест белгісін қою) да қабылданбайды. 1946 жылдың тамызында Дахаудағы сотта АҚШ әскери трибуналы неміс сарбазы Хайнц Хагендорфты «жаудың осындай белгісі бар жедел жәрдем машинасынан американдық сарбаздарға оқ атып, жау аймағында Қызыл Крест белгісін дұрыс пайдаланбағаны үшін» кінәлі деп танып, алты айға бас бостандығынан айырды. Үкім және жаза апелляцияда күшінде қалды.