Кіріспе
Филиппиннің белсенді стратовулканы Пинатубо тауы – Филиппиннің солтүстік Лусон аралында орналасқан Замбалес, Тарлак және Пампанга провинцияларының үш нүктелі шекарасындағы Замбалес тауларында орналасқан белсенді стратовулкан. Оның жарылыс тарихы 1991 жылдың басындағы жанартаулық белсенділікке дейін көпшілікке белгісіз болды. Пинатубо күшті эрозияға ұшырап, бірнеше мың жергілікті айталардың тұрғындарына қызмет ететін тығыз ормандармен жасырылған. Пинатубо 1991 жылғы 15 маусымдағы VEI 6 жарылысымен әйгілі, бұл 1912 жылы Аляскадағы Новаруптаның жарылысынан кейін 20-шы ғасырдағы екінші ірі құрлықтағы жарылыс болды. Жарылыстың қиындығына Юнья тайфунының келуі қосылды, ол жанартаудың маңындағы қалалар мен елді мекендерге күл мен жаңбырдың зиянды қоспасын әкелді. Жарылыс басталғандағы болжамдар айналасындағы аймақтардан ондаған мың адамды эвакуациялауға әкелді, осылайша көптеген өмірлер сақталды. Айналасындағы аумақтар пирокластикалық ағындармен, пирокластикалық құлаулармен және одан кейін жаңбыр суының бұрынғы жанартаулық шөгінділерді қайта жандандыруынан туындаған лахарлардың су тасқынынан қатты зардап шекті. Бұл жарылыстан кейін көптеген жылдар бойы инфрақұрылымға кең ауқымды зиян келтіріп, өзен жүйелерін өзгертті. 1992 жылдан 1993 жылға дейін кальдераның ішінде шағын күмбездердің пайда болуына байланысты жарылыстар жалғасты. 1991 жылғы жарылыстың салдары бүкіл әлемде сезілді. Ол шамамен магма және көлемді құрады, осы арқылы жер бетіне көптеген минералдар мен уытты металдарды әкелді. 1883 жылғы Кракатаудан бері кез келген жарылыстан гөрі көптеген бөлшектерді стратосфераға шығарды. Келесі айларда аэрозольдер күкірт қышқылынан тұратын жаһандық тұман қабатын құрады. 1991-1993 жылдары жаһандық температура шамамен төмендеді, ал озон қабатының жұқаруы уақытша айтарлықтай артты.
Mount Pinatubo is an active stratovolcano in the Zambales Mountains, located on the tripoint boundary of the Philippine provinces of Zambales, Tarlac and Pampanga, all in Central Luzon on the northern island of Luzon. Its eruptive history was unknown to most before the pre eruption volcanic activity of early 1991. Pinatubo was heavily eroded and obscured from view by dense forests which supported a population of several thousand indigenous Aetas. Pinatubo is most notorious for its VEI 6 eruption on June 15, 1991, the second largest terrestrial eruption of the 20th century after the 1912 eruption of Novarupta in Alaska. Complicating the eruption was the arrival of Typhoon Yunya, bringing a lethal mix of ash and rain to towns and cities surrounding the volcano. Predictions at the onset of the climactic eruption led to the evacuation of tens of thousands of people from the surrounding areas, saving many lives. Surrounding areas were severely damaged by pyroclastic surges, pyroclastic falls, and subsequently, by the flooding lahars caused by rainwater re mobilizing earlier volcanic deposits. This caused extensive destruction to infrastructure and changed river systems for years after the eruption. Minor dome forming eruptions inside the caldera continued from 1992 to 1993. The effects of the 1991 eruption were felt worldwide. It erupted roughly or of magma, and of , bringing vast quantities of minerals and toxic metals to the surface environment. It ejected more particulate into the stratosphere than any eruption since Krakatoa in 1883. Over the following months, the aerosols formed a global layer of sulfuric acid haze. Global temperatures dropped by about in the years 1991–1993, and ozone depletion temporarily saw a substantial increase.
География
Бұл жанартау Филиппиннің астанасы Маниладан солтүстік-батысқа қарай орналасқан. Пинатубо тауының жанында АҚШ-тың бұрынғы әскери базалары болған. АҚШ-тың Субик шығанағы әскери-теңіз базасы Пинатубодан оңтүстікке қарай, ал Кларк әуе базасы жанартаудың шыңынан шығысқа қарай орналасқан. Бұл жанартауға шамамен 6 миллион адам жақын тұрады.
Тарих
Пинатубо тауының 1991 жылғы жарылыстан бұрынғы шыңы теңіз деңгейінен жоғары, жақын орналасқан жазықтардан шамалы жоғары және айналасындағы төбелерден жоғары болды, осының салдарынан көбінесе көру мүмкін болмайтын. Бұл Лусон аралының батыс жағындағы жанартаулар тізбегінің бір бөлігі, ол Замбалес таулары деп аталады. Пинатубо Замбалес тауларының Кабусилан тармағына жатады, оған Куадрадо тауы, Негрон тауы, Матаба тауы және Пинатубо тауы кіреді. Олар субдукциялық жанартаулар, Еуразиялық плита Манила шұңқыры бойындағы Филиппиннің жылжымалы белдеуінің астына сыға қалыптасқан. Пинатубо тауы мен осы жанартау белдеуіндегі басқа жанартаулар осы субдукциялық плита шекарасынан магмалық бөгелу нәтижесінде пайда болған. Пинатубо батысында Замбалес офиолиттік кешенімен шектеседі, ол эоценнің соңында олигоцен кезеңінде көтерілген мұхиттық қыртыстың шығысқа қарай батып жатқан бөлігі. Пинатубоның солтүстігінде, шығысында және оңтүстік-шығысында орналасқан Тарлак формациясы миоценнің соңы мен плиоценде қалыптасқан теңіздік, құрлықтық және вулканокластикалық шөгінділерден тұрады.
Ата-бабаларымыздың Пинатубо
Ата-бабалар Пинатубосының активтігі шамамен 1,1 миллион жыл бұрын басталған сияқты және "қазіргі" Пинатубо туғанға дейін ондаған мың жылдар немесе одан да көп бұрын аяқталған болуы мүмкін. Қазіргі жанартаудың төңірегіндегі құнарлы жердің көп бөлігі "ата-бабалар" Пинатубосының қалдықтарынан тұрады. Бұл андезит және дациттен тұратын стратовулкан болған, оның жанартаулық белсенділігі қазіргі Пинатубоға қарағанда әлдеқайда аз жарылысты болды. Оның орналасқан жері шамамен қазіргі жанартаудың орнында болды. Қалған төменгі беткейлерге сәйкес келетін профильге негізделгенде, таудың биіктігі егер ол жалғыз шың болса, теңіз деңгейінен 1,43 мильге дейін жететін болжанып отыр, ал егер бірнеше шыңы болса, одан да төмен болуы мүмкін. Ұзақ жылдар бойы жатқаннан кейін, қазіргі Пинатубо Ата-бабалар Пинатубосының қатаң және ең жарылысты атылыстарынан пайда болды, бұл атылыстар 1991 жылғы маусым айындағы атылыстан бес есе үлкен деп бағаланады. Бұл атылыстардың нәтижесінде жанартаудың барлық айналасына дейін пірокластикалық ағын материалдары қалыңдық бойынша жиналды. Атылыстар кезінде шығарылған вулкандық материалдың жалпы көлемі белгісіз. Магмалық камерадан осылайша көп материалдың алынуы Таяван кальдерасын құрады. Бұл атылуды бастаған күшті атылыс кезеңі Дельфин айтуынша, 1991 жылғы атылыста қираған ауылдың атымен аталады.
1991 жылғы атылу
12 маусымда сағат 03:41 PST-те болған шағын жарылыс атылудың жаңа, күшті кезеңінің басталуын қадағалады. Сол күні бірнеше сағаттан кейін жарты сағатқа созылған зор жарылыстар үлкен атылу бағаналарын құрады, олар тез арада биіктікке жетті және кейбір өзен аңғарларында шыңнан жоғары қарай созылатын ірі пирокластикалық ағындарды тудырды. Он төрт сағаттан кейін 15 минуттық жарылыс вулкандық материалды биіктікке лақтырып жіберді. Көтеріліп келе жатқан күл бағанасындағы үйкеліс көптеген вулкандық найзағайларды тудырды. 1991 жылдың наурыз және сәуір айларында Пинатубоның тереңінен, дененің ішіндегіден артық қашықтықтан көтерілген магма шағын вулкандық-тектоникалық жер сілкіністерін тудырып, вулканның солтүстік беткейіндегі үш кратерді жарылқатқан күшті бу жарылыстарын тудырды. Апрель, мамыр және маусымның басында Пинатубо астында мыңдаған ұсақ жер сілкіністері болды, сондай-ақ жанартаудан көптеген тонна зиянды күкірт диоксиді газы шықты.
Соңғы іс-әрекет
2002 жылдың 10 шілдесінде кратердің батыс қабырғасы құлап, су мен шөгінділер Баталан, Замбалес қаласындағы Маранут өзеніне баяу ағып түсті. 2011 жылдың 26 шілдесінде Пинатубо маңында 5.9 балдық жер сілкінісі болды, бірақ ірі зақымдар немесе қаза болғандар туралы хабарлама түспеді. 2021 жылдың 4 наурызында PHIVOLCS Пинатубо тауының сейсмикалық активтігінің күшеюін хабарлағаннан кейін ескерту деңгейін 1-ге көтерді. 2021 жылдың қаңтар айынан бастап жанартау аумағында 1722 жанартаулық жер сілкінісі тіркелді. 2021 жылдың 11 тамызында PHIVOLCS Пинатубо тауының ескерту деңгейін 1-ден 0-ге төмендетті, себебі "жер сілкінісінің белсенділігі үздіксіз төмендеді және сейсмикалық параметрлер бастапқы деңгейге оралды". PHIVOLCS вулкандық жер сілкіністерінің "қарқынды азаюын" байқады, жалпы 104 жер сілкінісі немесе 2021 жылдың 1 шілдесі мен 1 тамызы аралығында күніне орташа есеппен 2-3 оқиға тіркелді. 2021 жылдың 30 қарашасында PHIVOLCS Пинатубо тауында сағат 12:09 мен 12:13 аралығында әлсіз жарылыс болғанын хабарлады, нәтижесінде газ-шаң бұлт пайда болды. Кейіннен агенттік бұл магмалық емес, жер бетіне жақын гидротермалық сұйықтықтардың әсерінен болған фреатиялық жарылыс екенін растады.
Мәдениет тарихы
Пинатубо сөзі Самбал және Тагалог тілдерінде "өнімді дақылдар өсіруге жарамды құнарлы жер" немесе "өсіруге дайындалған" деген мағынаны білдіруі мүмкін, бұл шамамен 1500 жылы болған бұрынғы жарылысы туралы білімді көрсетеді. Бұрынғы үлкен жарылыстар туралы халық естелігін сақтайтын жергілікті ауызша дәстүрлер бар. Ежелгі аңыздарда Бакобако туралы айтылады – ол теңіздің қорқынышты рухы, үлкен тасбақаға айналып, аузынан от шығара алады. Аңыз бойынша, рух аңшыларынан қашқанда Бакобако тауға қашып, шыңында үлкен шұңқыр қазып, үш күн бойы айналасын тас, лай, шаң және отпен жауып, жерді дірілдететін қатты дауыс шығарады.
Аэталар арасындағы тарих
Аэта ақсақалдары таудың тарихы туралы көптеген әңгімелер айтады, ең танымал – бұл бір кездері Батунг Мабье (Капампанган тілінде "тірі тас" деген мағынаны білдіреді). Ол ашулы сиқыршының бір патшалыққа отырғызған, бірақ кейіпкердің оны алып тастағаны айтылады. Тау тез арада Апо Намаляри ("Оқиғалардың/Болғандардың иесі") мекеніне айналды, ол Самбал, Аэта және Капампан тайпаларының ежелгі құдайы. Ол бұрын бүкіл тау жотасын құраған делінеді, бірақ Арайат тауының Синукуан (Капампан тайпасының құдайы) Намаляридің күшті қарсыласы болғанға дейін. Олардың орталық жазықта болған шайқасы тауды кішірек бөліктерге жібітіп, Арайат тауы орталық шыңын жоғалтты. Басқа нұсқаларда Пинатубо тауының шыңы Намаляридің адамдарға қорқыныштың мәнін үйрету және жамандықтардың жазалануын көрсету үшін болған зор ашуынан жарылған делінеді. Құдықтардан алынған көңіл көндирмейтін нәтижелер 1991 жылғы 2 сәуірдегі жарылыстардан 13 ай бұрын іздеу-зерттеу жұмыстарын тоқтатуға мәжбүр етті.
Aetas компаниясына Pinatubo компаниясының меншік құқығы берілді
1991 жылы Пинатубо тауының жарылуынан қоныс аударғаннан кейін, 2009 жылдың мамырында Пампангадағы 454 Аэта отбасына Филиппиннің жергілікті халқы мәселелерімен айналысатын мемлекеттік агенттік – Ұлттық жергілікті халықтар жөніндегі комиссия (NCIP) арқылы Пинатубо тауындағы ата-бабаларының жеріне иелік ету туралы куәлік (CADT) табысталды. Бекітілген және жарияланған таза жер көлемі Флоридабланкадағы Мавакат және Набуклод ауылдарын, сондай-ақ Замбалестегі Сан-Марселиноның бір бөлігін және Субиктегі Батиаван ауылының бір бөлігін қамтиды. 2010 жылдың 14 қаңтарында Замбалес облысының 7000-ге жуық Аэта отбасына Пинатубо тауының Замбалес жағындағы, оның ішінде таудың өзі мен Пинатубо көлі кіретін ата-бабалар жерінің сертификаты (CADT) ресми түрде табысталды, бұл олардың «лутан туа» (ата-бабалар жері) болып табылады. Ата-бабалар иелік ету құқығы Ботолан қаласындағы Бургос, Виллар, Мораза және Белбел ауылдарын, сондай-ақ Кабанган, Сан-Фелипе және Сан-Марселино қалаларының бөліктерін қамтиды және кіріктіреді.
Танымал мәдениетте
Пинатубо тауының күшті жарылысымен әйгілі болғанға дейін, Филиппин президенті Рамон Магсайсай, Замбалес тумасы, өзінің C-47 президенттік ұшағына «Пинатубо» деген ат қойған. 1957 жылы ұшақ Себу провинциясындағы Манунггал тауына құлап, президент және оның ішіндегі 24 адам қаза тапты. Пинатубо тауының кальдерасының пішіні Тарлақтың Капас қаласындағы «Жаңа Кларк Сити» атлетика стадионының дизайнына шабыт берді.
Жаяу жүру қызметі
Кальдера пайда болды және Пинатубо көлі 1991 жылдың 15 маусымынан бері туристерді қызықтыратын орынға айналды, баруға ең қолайлы жолы Тарлак облысының Капас қаласындағы Санта-Жулиана ауылы арқылы.