Кіріспе
Рабаул – Папуа-Жаңа Гвинеяның Шығыс Жаңа Британия провинциясындағы, Жаңа Британия аралында орналасқан қалашық. Ол Жаңа Гвинея аралының шығысына қарай шамамен 600 километр қашықтықта жатыр. 1994 жылы портындағы жанартаудың атқылауынан түскен күлдің салдарынан қирағанға дейін Рабаул провинцияның астанасы және ең маңызды елді мекені болды. Атқылау кезінде күл мыңдаған метр биікке көтеріліп, одан кейін түскен күл жаңбыры Рабаулдағы ғимараттардың 80 пайызының құлауына әкеп соқты. Атқылаудан кейін астана Кокопо қаласына, шамамен бір километр қашықтыққа көшірілді. Рабаул үнемі вулкандық белсенділік қауіпімен қанағаттанбайды, себебі ол үлкен пирокластикалық қалқанның су басқан кальдерасы – Рабаул кальдерасының шетінде орналасқан. Рабаул Германияның Жаңа Гвинея әкімшілігі кезінде, 1884 жылдан 1919 жылға дейін аймақты бақылауда ұстаған кезде, Симпсонхафен (Симпсон порты) деп белгілі болған портының аймағын ескере отырып жоспарланып, салынды. 1905 жылы Рабаул Германияның Жаңа Гвинея әкімшілігінің астанасы ретінде таңдалды және 1910 жылы әкімшілік кеңселер осы қалаға көшірілді. Рабаулды Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында Британ империясы басып алды. Ол 1937 жылға дейін Австралияның басқаруындағы Жаңа Гвинея территориясының астанасы болды, содан кейін алғаш рет жанартаудың салдарынан қирады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1942 жылы Жапония Рабаулды басып алып, Оңтүстік Тынық мұхитындағы әскери және теңіз операцияларының негізгі базасына айналдырды. Кальдераның шетіндегі елді мекендер мен әскери нысандар жиынтығы көбінесе Рабаул деп аталады, бірақ 1937 жылғы жанартаудың атқылауынан Рабаулдың ескі қаласы маңызсыз қалды. Туристік орын ретінде Рабаул жанартауларымен, суға секіруге және сноркелингке қолайлы орындарымен, әсем портымен және табиғатымен, Екінші дүниежүзілік соғыстың тарихымен, флорасы мен фаунасымен, сондай-ақ Толай халқының мәдени өмірімен танымал. 1994 жылғы атқылаудан бұрын Рабаул коммерциялық және демалыс үшін қайықтарға танымал бағыт болды; қазір жеке шағын кемелердің саны азайды, бірақ жыл сайын Рабаулға, соның ішінде Королева Елизаветаға 10-12 круиздік кеме келіп, 2000-ға дейін жолаушы тасымалдайды. Туризм Рабаул және жалпы Шығыс Жаңа Британия үшін маңызды сала болып табылады.
Rabaul (/r//ɑː/'/b//aʊ//l/) is a township in the East New Britain province of Papua New Guinea, on the island of New Britain. It lies about 600 kilometres to the east of the island of New Guinea. Rabaul was the provincial capital and most important settlement in the province until it was destroyed in 1994 by falling ash from a volcanic eruption in its harbor. During the eruption, ash was sent thousands of metres into the air, and the subsequent rain of ash caused 80% of the buildings in Rabaul to collapse. After the eruption the capital was moved to Kokopo, about away. Rabaul is continually threatened by volcanic activity, because it is on the edge of the Rabaul caldera, a flooded caldera of a large pyroclastic shield. Rabaul was planned and built around the harbour area known as Simpsonhafen (Simpson Harbour) during the German New Guinea administration, which controlled the region from 1884 and formally through 1919. Rabaul was selected as the capital of the German New Guinea administration in 1905, and the administrative offices were transferred there in 1910. Rabaul was captured by the British Empire during the early days of World War I. It became the capital of the Australian mandated Territory of New Guinea until 1937, when it was first destroyed by a volcano. During World War II, it was captured by Japan in 1942 and became its main base of military and naval activity in the South Pacific. Settlements and military installations around the edge of the caldera are often collectively called Rabaul, although the old town of Rabaul was reduced to practical insignificance by the volcanic eruption in 1937. As a tourist destination, Rabaul is popular for its volcanoes, scuba diving and for snorkelling sites, spectacular harbour and other scenery, World War II history, flora and fauna, and the cultural life of the Tolai people. Before the 1994 eruption, Rabaul was a popular commercial and recreational boating destination; fewer private small craft visit now, but 10 to 12 cruise ships visit Rabaul each year, including the Queen Elizabeth, carrying up to 2,000 passengers. Tourism is a major industry in Rabaul and East New Britain generally.
Тарих
Рабаулдың жанартауларына жақын орналасуы әрқашан мазасыздық тудырып келген. 1878 жылы, қала құрылмас бұрын, жарылыс портта жанартаудың пайда болуына себеп болды. Басқа жарылыстар туралы ақпарат алу үшін Рабаул кальдерасына қараңыз.
Колониялық кезең және одан кейінгі кезең
1910 жылы губернатор Альберт Хальдың басшылығымен неміс отаршылдық үкіметі кеңселерді, аудандық сотты, аурухананы және кедендік-пошталық мекемелерді Гербертшёхеден (қазіргі Кокопо) Симпсонхафенге көшірді. Осының нәтижесінде бұл елді мекен ресми ғимараттар мен тұрғын үйлермен айтарлықтай кеңейтілді және Куануа тілінде «мангр» деген мағына беретін Рабаул деп аталды (жергілікті тіл), себебі жаңа қаланың бір бөлігі қалпына келтірілген мангр батпақтарында салынған. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Ұлыбританияның тапсырысымен Австралия – Британ империясының доминиондарының бірі ретінде – Рабаулдағы неміс әскери гарнизонын жеңіп, ерікті австралиялық теңіз және әскери экспедициялық күштерімен аумақты басып алды. Соғыс аяқталғаннан кейін Германия жеңілген соң, оккупацияланған аумақ 1920 жылы Ұлттар Лигасының С класындағы мандатына (тапсыруына) Австралияға берілді. Рабаул Жаңа Гвинея территориясының астанасы болды. Осы кезеңде Рабаулға жасалған сапарлар мен ондағы тұрулар Маргарет Мид сияқты көптеген авторлардың кітаптарында кеңінен сипатталған. Гунантамбу – «патшайым» Эмма Форсайт пен оның күйеуінің танымал үйінде бұрын Роберт Луис Стивенсонға тиесілі болған және оның Самоадағы отбасына қалдырылған жиһаз болды. 1937 жылғы жанартаудың атқылауынан қираған үйдің қалдықтары Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін туристер арасында танымал болды және 1994 жылы Рабаулдың тағы да жанартаулық қирауына дейін солай болды. 1929 жылы Рабаулда Рабаул ереуілі болды, ол Папуа-Жаңа Гвинеядағы алғашқы өнеркәсіптік ереуіл еді.
Рабаул (Тавурвур) жанартауы: 1937 жылы 6 маусымда атылған
"Рабаул" жанартауы Папуа-Жаңа Гвинеядағы ең белсенді және қауіпті жанартаулардың бірі болып табылады. 1937 жылдың 6 маусымында атқылап, Жапонияның басып алуына бес жыл қалғанда Рабаулды толығымен қиратқаннан кейін, "Рабаул 1994 жылы қайтадан күшті атқылап, қаланы қиратты. Содан бері кальдераның ішінде орналасқан жас Тавурвур конусы стромболиандық және вулкандық күлдің шығуы түрінде үнемі белсенділіктің ортасы болды. Кальдера эллипс тәрізді (14 × 9 км) пішінде және бірнеше жүз метр биіктіктегі тік жанартау жотасымен қоршалған". Мыңдаған жапондық әскери-теңіз күштерімен. Осы айдың соңында Рабаулды одақтас әскерлер бомбалады. Әскери қызметкерлердің көпшілігі және Рабаулда қалған азаматтар 1942 жылдың маусым айында Филиппин жағасында батқан "Монтевидео Мару" кемесіне мінбек болды. 1942 жылдың шілдесінде жапондықтарға берілген алты шаруа жапондықтар тарапынан өлім жазасына кесілді, ал техникалық білімі бар 12 адам Рабаулда тұтқынға алынып, 1944 жылдың соңында өлім жазасына кесілді. Жапондықтар оккупациясы кезінде Рабаулды 1937 жылғы жанартау атқылағаннан кейін австралиялықтар жоспарлағаннан гөрі әлдеқайда қуатты базаға айналдырды, бұл соғыстан кейінгі кезеңде қала үшін ұзақ мерзімді салдарларға әкелді. Жапон әскері 1943 жылдың қарашасында болған бомбалау сияқты одақтас әскерлердің әуе шабуылынан қорғану үшін көптеген шақырымдық жер асты туннельдерін қазды. Олар әскери казармалар мен басқа да қолдау құрылыстарын салған арқылы нысандарды кеңейтті. 1943 жылы Рабаулда шамамен 110 000 жапондық әскері орналасқан. 1943 жылдың 18 сәуірінде АҚШ "Кек алу операциясын" жүзеге асырды, оның барысында Жапонның Перл-Харборға шабуылының архитекторларының бірі, адмирал Исороку Ямамото, Оңтүстік Бугенвильде АҚШ-тың P-38 Lightning ұшағымен атып түсіріліп, қаза тапты. Ямамото Рабаулдан тексеру сапарына шыққан еді, ал АҚШ Әскери-теңіз күштерінің криптографтары оның рейсінің маршрутын көрсететін жапондық хабарламаларды ұстап алып, кейін шифрлады. Жапондық радиобайланыстарын шифрлау қабілетін құпия ұстау қажеттілігі болғандықтан, құпия ақпарат командалық тізбек бойынша жоғары көтеріліп, даладағы бөлімдердің қандай шаралар қабылдауы керектігін шешу үшін жіберілді; соңында президент Франклин Д. Рузвельт бұл тыңдаулардың негізінде шараны мақұлдады деп есептеледі, бірақ бұл құжатталмаған. АҚШ Әскери-әуе күштерінің 16 P-38 Lightning истребителі Гуадалканалдан ұшып, Ямамото рейсінің екі бомбалаушысын ұстап алып, түсірді, бір P-38 жоғалды. Жапондық аралдарға қарай жылжу кезінде Рабаулды басып алудың орнына одақтас күштер оны айналып өтіп, айналасындағы аралдарда әуежайлар мен теңіз базаларының сақинасын құруға шешім қабылдады. Жабдықтаудан үзіліп, "Карточка" операциясының аясында үнемі әуе шабуылына ұшыраған базаның маңызы болмады. Рабаулды бейтараптандыру соғыс аяқталғанға дейін жалғасты және тек 1945 жылдың тамызында Жапонияның капитуляциясымен аяқталды.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1994 жылға дейін
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Батыс Жаңа Гвинея (Папуа деп қайта аталды) соғысқа дейінгі иесі Нидерландыға қайтарылды, ал Шығыс Жаңа Гвинея соғысқа дейінгі басқарушы Австралияға қайтарылды. Рабаул архипелагтың маңызды қаласы және порты ретінде дамыды, әлемдегі ең жақсы порттардың біріне ие болды. 1990 жылы Рабаулдың халқы 17 044 адамды құрады. Дегенмен, Рабаул 1937 жылға дейінгі астаналық статусын қайта алған жоқ, ол екі аумақтың да үшін Порт-Морсбиге берілді. Рабаулдың тамаша порты мен орталық орны оны жаңа Гвинея аралдары аймағының (Шығыс және Батыс Жаңа Британия, Жаңа Ирландия, Манус аралы және Бугенвилл) қарқынды дамып келе жатқан саяси және экономикалық орталығына айналдырды. Папуа-Жаңа Гвинея 1975 жылы Австралиядан тәуелсіздік алғаннан кейін де бұл рөлін сақтап қалды.
1994 жылғы атылу
1983 және 1984 жылдары жанартаулар қызып кеткен кезде қала эвакуациялауға дайын тұрды. 1994 жылдың 19 қыркүйегіне дейін ештеңе болған жоқ, содан кейін Тавурвур мен Вулкан тағы да жарылып, әуежайды қиратты және қаланың көп бөлігін қалың күлмен жапты. Ескерту 19 сағат бұрын берілді, бірақ қала мен жақын ауылдардың көпшілігі жарылысқа дейін эвакуацияланды. Бес адам қаза тапты, олардың бірі жарылыс бағанасынан шыққан найзағайдың соққысынан көз жұмды. Жоспарлау және эвакуациялық жаттығулар қаза болғандар санын азайтуға көмектесті. Рабаулдың оңтүстік-шығыс жартысындағы көптеген ғимараттар күлдің салмағынан шатырлары құлап, қирады. Соңғы жарылыс және жанартау активтілігінің жалғасуы провинциялық астананы бұрынғы неміс Гербертшёесі болған Кокопоға көшіруге әкеп соқты. Дегенмен, Рабаул қауіпті аймақта баяу дамиды. Вулкан 1994 жылдан бері тыныш, бірақ жақын маңдағы Тавурвурден үлкен-кіші жарылыстар үнемі болып тұрады, соңғысы 2014 жылдың 29 тамызында тіркелді. 1950 жылдары Рабаул кальдерасының солтүстік бөлігінде үкіметтік вулканологиялық обсерватория құрылды. Ондағы команда қала мен жанартауларды қадағалауды бүгінге дейін жалғастырып келеді. Олар сондай-ақ Жаңа Британия және жақын аралдардағы басқа жанартауларды бақылауға жауапты.
Көлік
1994 жылы болған жарылыста Рабаул әуежайы қирады, ал Тавурвур кратерінің үстінен ұшу қажет болғандықтан, ол пайдаланудан шығарылды. Әуежай жақын жердегі жерлерден төгілген күлдің тікелей бағытында орналасқан еді. Жаңа әуежай Токуа қаласында, оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 50 шақырым қашықтықта салынды. Дегенмен, тіпті ол да кейде Тавурвурдың шығарған күлімен және солтүстік-батыс муссондық желдермен жабылып жататын. Рабаулдың іші жартылай жабық үлкен Simpson Harbor порты бар. Осы портты Жапон императорлық әскери-теңіз күштерінің пайдалануы 1942 жылы жапон басқындығының бір себебі болды.
Климат
Рабаул тропикалық жаңбырлы ормандар климатына ие, ол тұрақты түрде ыстық, ылғалды, бұлтты және ауыр болып сезіледі. Рабаулда жыл бойына көп жауын-шашын жауады және ол Кёппен мен Гейгер бойынша Af климаттық аймағына жатады. Рабаулдың орташа жылдық температурасы 26,9°C, ал жауын-шашынның орташа мөлшері 2201 мм құрайды.