Кіріспе

Түс термині (немесе түстің атауы) – нақты бір түске сілтеме жасайтын сөз немесе сөз тіркесі. Бұл түс термині адамның сол түсті қабылдауына қатысты болуы мүмкін (бұл көру контексіне байланысты өзгереді), және әдетте Мунселл түстік жүйесі бойынша анықталады, немесе физикалық қасиетке (мысалы, көрінетін жарықтың нақты толқын ұзындығы) байланысты болуы мүмкін. Түсті анықтаудың сандық жүйелері де бар, олар түс кеңістігі деп аталады. Тілде сипаттағанда осы екі белгіні (түс және пішін) бірге қолдану жиі кездесетіндіктен, түс пен пішін арасындағы маңызды айырмашылықты ескеру қажет. Мысалы, олар сөздердің баламалы түрлері ретінде қарастырылады – түс термині және пішін термині. Түстерді тануға қатысты психологиялық ерекшеліктер де бар, мысалы, түстерді ажырата алмау немесе түстерді дыбыс ретінде сезіну (синестезияның бір түрі).

Түс өлшемдері

Адамның түстерді қабылдауы трихроматикалық, яғни үш өлшемді түстер спектріне негізделген. Бұл үш өлшемді әртүрлі тәсілмен анықтауға болады, бірақ көбінесе ең түсінікті анықтама HSL/HSV түстік кеңістігінің өлшемдері болып табылады:

Түс: радуганың немесе түстер шеңберінің әртүрлі түстерін көрсетеді (мысалы, "қызыл", "қызғылт сары", "сары" сияқты); шамамен түстің толқын ұзындығы немесе жиілігімен байланысты. Қанықтық: түстің қанықтығы, яғни ашық немесе солғын болу деңгейі. Жарқырау: қарқындылықты немесе "жарықтықты" өлшеу.

Лексикология

Монолексемиялық түс сөздері жеке лексемалардан немесе "қызыл", "қоңыр", "фуксия" немесе "олив" сияқты түбір сөздерден құралады. Түбір сөздер көбінесе түстің тонын сипаттайды, бірақ кейбір түбір сөздер, әсіресе "қоңыр", түстің басқа да сипаттамаларын да көрсете алады. Құрама түс сөздері әдетте қанықтығын немесе жарықтығын сипаттайтын префикс сын есімдерін (мысалы, "ақшыл қоңыр", "теңіз жасылы") немесе түбір сөздерге қарағанда түстің тонын нақтылайтын негізгі түс сөздерінің бірігісін (мысалы, "сары-жасыл") пайдаланады. Фин тіліндегі "қызғылт" сөзі ("vaaleanpunainen") – тілдегі "ақшыл" ("vaalea") және "қызыл" ("punainen") сөздерінің тікелей бірігісінен пайда болған.

VII кезең

VII кезең апельсин, қызғылт, күлгін немесе сұр түстерге қосымша терминдер енгізеді, бірақ олар бұрынғы жеті түс сияқты иерархиялық ретпен орналаспаған. Ағылшын тілінде түстердің он бір негізгі атауы бар: "қара", "ақ", "қызыл", "жасыл", "сары", "көк", "қоңыр", "апельсин", "қызғылт", "күлгін" және "сұр".

Тілдік салыстырмалылық

Бұл түстер шанақ торының ганглийлік жасушаларының сезімталдығымен шамамен сәйкес келеді, бұл Берлин мен Кейді түс атауларының тек мәдени құбылыс емес, сонымен қатар биологиялық факторлармен шектелгендігін, яғни тілдің қабылдау арқылы қалыптасатындығы туралы пікірге келтірді. Олар бұл иерархияның пайда болуы адамның көру қабілетімен байланысты болуы мүмкін екенін және халық арасында түс атауларының қабылдану немесе келісілу реті иерархия бойынша болжанатын ретке толық сәйкес келеді деп болжады.

Тіл біліміне қарсы күрес

Түс терминдерін зерттеу көбінесе терминнің күнделікті қолданысына немесе оның бастапқы тіліндегі маңыздылығына сілтеме жасамай жүргізіледі. Джон А. Люсидің «Түстің тіл білімі» атты мақаласында екі негізгі санат анықталады. Олардың бірі – «ерекше анықтамалық ауқым», яғни түс терминін кең контексте референтті анықтау немесе ажырату үшін қолдану, сондай-ақ ISCC–NBS түс терминдерінің лексиконы. Алайда, бұл жүйелердің кемшілігі – олар тек нақты түс үлгілерін көрсетеді. Сондықтан, кез келген түсті интерполяция арқылы осы жүйелердің біріне немесе одан түрлендіруге болады, бірақ іздеу кестесі қажет. Яғни, CIE XYZ және осы жүйелердің бірі арасында қарапайым кері теңдеулер жоқ. Филателистер дәстүрлі түрде пошта маркаларының түстерін анықтау үшін атауларды пайдаланады. Атаулар әр елде стандартталғанмен, жалпы келісімге қол жеткізілмеген, сондықтан АҚШ-та шығарылған Скотт каталогы британдық Стэнли Гиббонс каталогынан өзгеше атауларды қолданады. Қазіргі компьютерлік жүйелерде веб-түс атаулары (SVG 1.0/CSS3), HTML түс атаулары, X11 түс атаулары және .NET Framework түс атауларында негізгі түс терминдерінің стандартты жиынтығы қолданылады, олардың арасында тек шағын айырмашылықтар бар. Crayola компаниясы көптеген түсті қаламдармен танымал, олар көбінесе шығармашылық атаулармен беріледі. Геральдикада «түстің түрлері» стандартталған, олар «түстер», «металдар» және «жүндер» деп бөлінеді.