Кіріспе

Пенобскот өзені (Абенаки: Pαnawάhpskewtəkw) – АҚШ-тың Мэн штатындағы 109 миль (175 км) ұзындығы бар өзен. Өзеннің Батыс және Оңтүстік салаларын есепке алғанда, Пенобскоттың жалпы ұзындығы 264 мильге (425 км) жетеді.

Норумбега

Көптеген тарихшылар Жан Аллефонсстың Норумбега туралы ақпаратты Пенобскот аймағынан алғанын қабылдады, бірақ бұл мәселе он тоғызыншы ғасырдың кейбір антикварларымен қызу дау тудырды, олар осы атауды өз өзендерімен немесе аймақтарымен байланыстыруды ұсынды.

Навигация

Пенобскот өзені Атлантика жағалауынан Мэн штатының ішкі аймақтарына ертедегі сауда жолы болды. Океандық кемелер Бангор қаласына дейін өзен ағысымен жүзе алатын. Рокленд, Белфаст, Брюер және Бангор қалалары, сондай-ақ Рокпорт, Камден, Нортпорт, Сеарспорт, Стоктон Спрингс, Кастин, Бакспорт, Франкфорт, Винтерпорт, Оррингтон және Хэмпден кенттері Пенобскот өзенінің құймасының жанында пайда болды. Бангордан жоғарырақ өзен ағысы ағаш және қағаз өндірісі үшін су энергиясын пайдаланатын пилорамалар мен қағаз фабрикаларына ішкі орманнан ағаш пен қағаз шикізатын тасымалдау үшін маңызды көлік дәлізіне айналды, осы жерде Хауленд қаласы мен Визи, Ороно, Олд Таун, Милфорд, Пассадамкег, Вест Энфилд, Линкольн, Винн, Маттавамкег, Медвей және Миллинокет кенттері өркендеді.

Еуропалық отар

1524 жылы өзенді зерттеген алғашқы еуропалық Эстевао Гомес болды, ол 1520 жылдары Испания қызметінде жүзіп шыққан португалдық теңізші. Гомес бастаған испандықтар қазіргі Мэн штатына алғаш рет қоныстанған еуропалықтар болды, ал 1605 жылы француз Самуэль де Шамплен келді. Бірнеше жылдан кейін француз иезуит миссионерлері Пенобскот халқының арасына миссионерлер ретінде келіп, оларды католицизм дініне өткізді. Француздық Пентагует поселенісі, қазіргі Кастин, өзен Пенобскот шығанағына құятын жерде салынды, ал Пенобскот халқы католик миссиясының маңында, кеме жүзе алмайтын жердің үстіндегі аралда, Мэн штатындағы Индиан Олд Таун қаласында тұрақты қоныс құрды. 17 ғасырдың бірінші жартысында осы өзендегі жалғыз тұрақты поселеністер осылар болды, бірақ Пенобскоттар өзен мен шығанақты өздерінің аң аулау алқабы деп санады және оның жағалауында маусымдық ауылдарды сақтап келді. 1669 жылы мохоктар батыстан бірнеше шабуылдар жасады, олар Пенобскот халқына зор зиян келтірді. Әке Раль соғысы кезінде Массачусетс штатынан келген Жаңа Англия қоныс аударушылары да Пенобскоттарға үнемі шабуыл жасап, 1723 жылы негізгі туған елдік ауылды қиратты. Алайда, 1752 жылғы шарт бойынша Массачусетс бүкіл Пенобскот су алабына құқық талап етті, ал 1759 жылы губернатор Томас Поуналл басқарған Поуналл экспедициясы қазіргі Стоктон-Спрингс орналасқан Джеллисон мүйісінде Форт-Поуналл бекінісін салды. Бұл Пенобскот өзеніне француздың ықпалының аяқталғанын және Пенобскот өзені аңғарының Жаңа Англия құрамына енгенін білдірді.

Британдық отар

Өзендегі Британдық Солтүстік Америкадан келген алғашқы тұрақты қоныс салушы Джошуа Трейт (1726–1802) болды, ол бастапқыда Форт Поуналлдың қару жасаушысы және аудармашысы қызметін атқарды. Оның үлкен ұлы, Джошуа Трейт кіші, қазіргі Франкфурт болып табылатын Марш-Бейде ағаш үй және арақ ішетін тіс машинасы салды. Олардың туысқандары, Массачусетс және Нью-Гэмпширден келген қосымша қоныс салушылармен бірге, өзен бойымен одан әрі жылжып, Пенобскот халқын Индия аралына (Олд Таун, Мэн) – қазіргі Пенобскот үнді резервациясына дейін ығыстырды.

Америка революциясы және қазіргі заман тарихы

Американың Тәуелсіздік соғысы кезінде өзен мен шығанақта 1779 жылы апатты Пенобскот экспедициясы болды, онда американдық флоттың барлығы британдықтардан Мэн аймағын қайтарып алуға жасалған сәтсіз әрекет кезінде жойылды. 1812 жылғы соғыс кезінде британдықтар тағы да Мэнге басып кірді және Хэмпден шайқасында американдық күшті жеңіп, Бангор қаласын тонады. Мұның үшінші рет қайталануына жол бермеу үшін, және АҚШ пен Британдық Канада арасындағы шекара 1840 жылдарға дейін даулы болғандықтан, 1844 жылы федералды үкімет өзен сағасына жақын Бакспорт қаласының қарама-қарсы жағында үлкен гранитті Форт Нокс бекінісін салуды бастады. Бекініс ешқашан атыс жасамады, бірақ Пенобскот өзеніндегі адам қолмен жасалған маңызды ескерткіштердің бірі болып қала береді. 19 ғасырда өзен Мэннің Ұлы Солтүстік орман аймағынан ағаштарды тасымалдауға арналған жол болды, олар Ескі қала мен Ороно маңындағы диірмендерде кесіліп, Бангордан кемелерге тиеліп, су тасқыны кезінде тасымалданды. (Бангордағы орташа ең жоғары су тасқыны 2009 жылы 4 метрге жетті.) Ғасырдың соңында өзеннің тағы бір экономикалық маңызы – қалалық нарықтар үшін мұзды аралау және сату болды. 1931 жылы Уолдо Хэнкок көпірі Пенобскот тарлығындағы Проспект (Уолдо округі) мен Верона аралының арасында АҚШ 1-ші бағытын өзен арқылы өткізу үшін ашылды. 20 ғасырда ағаш өңдеудің орнына қағаз жасау өндірісі басымдыққа ие болды, ол өзен бойындағы Миллинокет пен Шығыс Миллинокеттен (солтүстікте) Оңтүстік Брюер мен Бакспортқа (оңтүстікте) дейін орналасқан ірі ағаш целлюлозасы және қағаз фабрикалары түрінде көрінді. Ағаш целлюлозасы және қағаз фабрикалары қағаз жасау кезінде хлорды ағарту процесінің нәтижесінде диоксиндерді шығарады. Бұл зат Пенобскот өзенінің жанындағы жеті диірменнен шығарылды, олар Пенобскот тайпасының қауымдастығына жақын орналасқан. Диоксиндер, қатерлі ісік және басқа да денсаулық проблемаларын тудыруы мүмкін өте күшті улы химиялық заттар, осы өзенге күн сайын құйылып жатты. Пенобскот тайпасының өкілі Ребекка Сокбессон өз халқының осы өзеннен балықпен тіршілік еткенін айтты, бірақ "қазір біз одан өліп жатырмыз". Ол "диоксин де, қатерлі ісік те Пенобскот халқына тән емес, бірақ олар екеуі де менің тайпалық қауымдастығымда кең таралған" деп жалғастырды. Пенобскот халқының денсаулығы мен өмір сүруіне тұрақты органикалық ластаушы заттардың (ТОЛЗ) ұрпақ алу қабілетіне және балаларының денсаулығына тигізетін әсері қауіп төндіреді. 2015 жылғы "Пенобскот өзені және қоршаған ортаны ластайтын заттар: Тағамдық өмір жолы арқылы тайпалық әсерді бағалау" атты бірлескен баяндама төрт жылдық сандық зерттеу арқылы осы тең емес жүктеме мен токсиндердің зиянды деңгейі – бұл жергілікті қоғамдастықтарға төнген нақты қауіптер мен шындықтар екенін растады. Сокбессонның айтуынша, "біздің балаларымызды сүтпен және қасықпен тамақтандырғанда, олардың ішінде қатерлі ісік, қант диабеті, оқу қабілетінің нашарлауы және зейінінің бұзылуы [ауыруы] болмасын" деген келісімге қол жеткізу қажет. HoltraChem қағаз жасауда қолданылатын хлор мен сынап сияқты көптеген химиялық заттарды өндіруге жауапты болды. 1967 жылдан бастап HoltraChem химиялық заттарды қауіпсіз түрде жоюдың орнына Пенобскот өзеніне 13 тоннаға дейін сынап құйды. Бұл химиялық заттар заңға сай және заңсыз жолмен төгіліп, өзеннің кең аумақты ластануына әкелді. 1998 жылдан 1999 жылға дейінгі 12 ай ішінде осы компания Пенобскот өзеніне 11 ірі химиялық төгілді. Пенобскот тайпасы өзенге негізделген тайпа болғандықтан, олардың мәдениеті ластанған өзенмен тікелей байланысты. Аң аулау, тұзақ қою, балық аулау және басқа да көптеген дәстүрлі іс-әрекеттер арқылы мәдениет сақталады. Осы іс-әрекеттерді жалғастырмаса, олардың мәдениеті жоғала бастайды. Пенобскот өзенінің ластануына байланысты, елдің өмір сүру жолы үшін маңызды су жолдары, өсімдіктер мен қоршаған орта ласталды. Пенобскот халқының тарихы 9500 жылдан астам, ал тұрақты ластанудың салдарынан олардың өмір сүру салты жақын арада жойылуы мүмкін. Пенобскот ұлтының белсендісі және мүшесі Джун Сапиел өзеннің маңыздылығын сипаттап: "Біздің суымыз қасиетті. Бұл біздің үлкен және кіші жолдарымыз. Бұл біздің туысымыз" деді. Пенобскот өзенінде кем дегенде 150 жылдан бері ластану жиналып келеді, бұл балықты жейтіндерге, мысалы Пенобскот ұлтының мүшелеріне оларды тұтынудың зиянды екенін көрсетеді. 1987 жылы Пенобскот ұлтына балық тұтынуды шектеу туралы ұсынымдар берілді. Пенобскот ұлтының мүшелері ай сайын Пенобскот өзенінен бір порциядан артық балық жемеуі ұсынылады. Арзан су электр энергиясын дамыту сондай-ақ, тоқыма және аяқ киім сияқты басқа да жеңіл өндіріс түрлеріне ықпал етті.

21 ғасыр

21-ғасырда Мэн штатындағы қағаз өнеркәсібінің төмендеуімен және оның ормандарынан айырылуымен Пенобскот су алабы демалысқа (балық аулау, аң аулау, қайықпен жүзу және туризм) көбірек байланысты болды, ал өндіріспен байланысы азайды. 2001 жылы Old Town Paper Mill компаниясы Maine Freedom Access Act бойынша Пенобскот тайпасына қарсы сотта жеңіске жетті, нәтижесінде олар су сапасы регламентіне қатысты EPA-мен жасалған тайпалық хат алмасу құжаттарына қол жеткізді. 2007 жылы EPA Пенобскот өзен жүйесін зерттейтіні туралы хабарланды. Зерттеуде әртүрлі мәдени маңызы бар түрлердегі полихлорирленген бифенилдердің (ПХБ), сынаптың және диоксиннің ластану деңгейі қарастырылды. 2006 жылы Уолдо Хэнкок көпірі жабылып, оның орнына 2,120 фут ұзындығындағы, су мен көпірдің жол астындағы бөлігі арасындағы 135 фут аралығындағы, құны 85 миллион долларлық Penobscot Narrows Bridge салынды. Ал ескі көпір 2013 жылы бұзылды. Уолдо округі жағындағы тіреу мұнарасында орналасқан, өзен бетінен 420 фут биіктіктегі көпір обсерваториясы көпшілікке ашық, ол АҚШ-тағы жалғыз көпір обсерваториясы және әлемдегі төрт көпір обсерваториясының бірі. Көпірдің екі 447 фут биіктігіндегі гранит мұнаралары жақын жердегі Mt. Уолдо тауынан алынған граниттен салынған Вашингтон монументі үлгісімен жасалған. Пенобскот өзенін қалпына келтіру жобасының аясында өзен жағдайын жақсарту үшін бірнеше бөгеттер өзгертілді немесе алынып тасталды. 2012 жылы Great Works бөгетін, ал 2013 жылы Veazie бөгетін бұзу жұмыстары басталды. Milford бөгетіне балық өтетін құрылғы орнатылды. Howland бөгетіне балықтарды айналып өтуге арналған жол салынды. Бұл өзендегі Атлантикалық лосось, шад және басқа балық түрлерінің санын арттырды. Old Town қаласында орналасқан Old Town Paper Mill компаниясының экологиялық мәселелерге қатысты ұзақ тарихы бар. Зауыт экологиялық ахуалға қатысты көптеген алаңдаушылықтарды тудырды және ауа мен судың ластануы, қауіпті қалдықтарды басқару және химиялық заттардың төгілуі сияқты қоршаған ортаны қорғау ережелерін бұзғаны үшін көптеген рет айыпталды. Жылдар бойы зауытқа қатысты көптеген азаматтардың шағымдары мен сот процестері болды. 2020 жылдың 7 қазанында Old Town, Maine қаласында орналасқан Nine Dragons (ND) Paper Mill компаниясы Пенобскот өзеніне химиялық заттар төгіп жібергені анықталды. Судың pH деңгейінің жоғарылағаны анықталғаннан кейін ND компаниясы одан әрі тергеу жүргізуге шешім қабылдады. Тергеу нәтижесінде, целлюлоза өндірісінде қолданылатын 30 000 галлондан астам химиялық зат, жарылған кәріз құбыры арқылы өзенге төгілгені анықталды. ND Paper Mill компаниясы төгілген зат туралы Қоршаған ортаны қорғау департаментіне хабарлады, олар зақымдалған кәріз құбырын тазалауға және жөндеуге көмектесті. ДЭП оқиғаға қатысты тергеу жүргізді және төгілудің себебі зауыт жабдығының ақаулығынан туындағанын анықтады. Сондай-ақ, зауыт қызметкерлерін қауіпті материалдарды дұрыс пайдалану және сақтау туралы тиісті оқытудан өткермегені анықталды. Төгілу сутек пероксиді мен натрий гидроксиді қоспасын тасымалдайтын құбырдың жарылуынан болды, нәтижесінде шамамен 15 000 галлон қоспа Пенобскот өзеніне құйылды. Төгілу салдарынан үлкен көбік пен түтін пайда болды, ал жергілікті тұрғындар ауада күшті химиялық иіс сезгендерін хабарлады. 2020 жылдың 29 қыркүйегінен 7 қазанына дейін Пенобскот өзеніне төгілу орын алды. Сондай-ақ, 2021 жылы ақау анықталғанға дейін 56 күн бойы үзілістермен орын алып келгені белгілі болды. Бұл мәселеге жауап ретінде ND Paper бірнеше істен шыққан едендік ағынды құбырларды және канализациялық жүйе үшін шамамен 400 фут болат құбырларды ауыстырды. Осы мәселелерден кейін компания болашақта мұндай жағдайлардың алдын алу үшін реттеліп тұратын техникалық қызмет көрсету мен тексерулерді жүргізуді шешті. Реттеліп тұратын тексерулермен қатар, химиялық заттардың ағынын анықтау үшін сигнализациямен бірге тоқтату клапандары орнатылды. Соңында пайдаланылмаған құбырлар жабылды, себебі олар химиялық заттардың өзенге ағып түсуіне көмектесіп тұрды. ND Paper компаниясы төгілгеннен кейін экологиялық көрсеткіштерін жақсарту үшін қадамдар жасаса да, оның қоршаған ортаға және жергілікті қоғамға тигізетін әсері туралы алаңдаушылықтар сақталуда. Пенобскот өзені балық аулау, қайықпен жүзу және азық-түлік көзі үшін маңызды ресурс болып табылады, ал төгілу өзеннің экожүйесіне қауіп төндірді. Төгілгенде шығарылатын химиялық заттар су жануарларына елеулі зиян келтіре алады, сондай-ақ ауыз сумен қамтамасыз етуді ластауы мүмкін. Бұл төгілу жергілікті экономикаға да елеулі әсер етті, өйткені көптеген бизнес өзеннен көзқарас алады. Бұл төгілудің Пенобскот тайпасына тигізген әсері олардың негізгі азық-түлік көздерінің бірін жоғалтуына әкелді, өйткені өзеннен балық тұтынуды азайту ұсынылды. Пенобскот өзеніне сынаптың енуі өте қауіпті және ол "халық денсаулығы мен қоршаған ортаға жақын арада және айтарлықтай қауіп төндіретін жағдай" деп сипатталды, өйткені бұл су алабы моллюскалар мен балықтың негізгі көзі болып табылады. Сынап - бұл әсіресе жас, дамып келе жатқан балалар немесе ұрық үшін жұтылуы өте қауіпті нейротоксин. Осы себепті, қарттар, балалар және жүкті әйелдер сынапқа ұшырауы мүмкін кез келген нәрсені қабылдау кезінде өте сақ болуы керек. Компания Mallinckrodt жүргізген сотқа тапсырылған зерттеуде тоғыз жыл бойы Пенобскот өзеніндегі сынап деңгейінің қоршаған аудандардан 20 есе жоғары екені анықталды. Бұл зерттеуден соң, жабайы табиғатта да жоғары деңгейдегі сынап анықталды, мысалы, үйректер, балықтар және бақалар. Анықталған сынаптың өте жоғары деңгейіне байланысты, Улағыш заттар мен аурулар жөніндегі агенттік (ATSDR) Пенобскот тайпасының мүшелеріне өзенде ауланған балық пен бақаны айына 1-2 рет жеуді шектеуді ұсынады. Осы ұсынымға байланысты, Пенобскот тайпасы арасында балық тұтыну деңгейі төмендеді. Пенобскот өзенінің ластануы өзеннен жиналатын азық-түлік пен ресурстардың мөлшеріне үлкен зиян келтірді. Тайпаның елшісі Мауиан Дана былай деді: "[Т]аяудың ластануы халқымыздың өмірлік күшіне зиян келтірді. Біз балық аулауға құқылымыз, бірақ балыққа тіршілік ете алмаймыз. Мен бала кезімде өзен көбікке толы болды, әрқашан иіс шығарды және егер сіз оған жүзсеңіз, киімдеріңіз дақтанады және теріңіз бөртпеге шалдығады."

Пенобскот өзенін қалпына келтіру қоры Пенобскот тайпасы, Maine Audubon және тағы да басқа көптеген ұйымдардан тұратын коммерциялық емес ұйым болды. Осыдан Пенобскот өзенін қалпына келтіру жобасы құрылды, мақсаты таза, салауатты өзен, PIN мәдениеті мен дәстүрлерін қолдау және тума өсімдіктер мен жануарлар үшін экожүйені қалпына келтіру болды. Жоба 2016 жылы тоқтатылды, бірақ олар өзеннің экожүйесіне және айналасындағы аудандардың денсаулығына көмектесе алды. Пенобскот тайпасы Пенобскот өзенін бастапқы жағдайына келтіру үшін үлкен ластаушылармен күресіп келеді. Бұл үлкен ластау компанияларына қарсы сот процестері арқылы, су сапасын жақсарту және бөгеттерді бұзу арқылы іске асырылуда. 2018 жылы Пенобскот өзені Пенобскот тайпасының азаматы болып танылды, өйткені өзен тайпаның туысы ретінде қарастырылады және оның өзінің негізгі құқықтары бар. Пенобскот тайпасының мүшесі Джон Бэнкс өзеннің маңыздылығы мен құндылығын атап көрсетті: "Бұл біздің өмір көзі болды. Мыңдаған жылдар бойы тайпаның өзін қамтамасыз ету құралы болды. Ал біздің тарихымыз, дәстүрлеріміз және мәдени сәйкестігіміз онымен тығыз байланысты." 2021 жылы Mallinckrodt US LLC компаниясына қарсы сотқа шағымданғаннан кейін 22 жыл өткен соң тазалау жоспары қабылданды. Бұл тазалау жоспары ұзақ мерзімді мониторингтен, аумақты тазалаудан және қоғам мен қоршаған ортаға арналған жобаларды қаржыландырудан тұрады.

Өзен ағыны мен өлшегіштер

АҚШ үкіметі Пенобскот өзенінде үш өзен ағынын өлшейтін құрылғыны пайдаланады. Біріншісі Гриндстондағы Шығыс тармағында орналасқан (Стейсивиллден шамамен 10 миль (16 км) оңтүстікке қарай орналасқан кішкентай елді мекен), мұндағы су жиналатын алап 1086 шаршы миль (2,813 км2) құрайды. Мұндағы ағын 400-ден басталады. Екіншісі Батыс Энфилдте, мұндағы су жиналатын алап 6671 шаршы миль (17,278 км2) құрайды. Мұндағы ағын 4,410-нан басталады. Үшіншісі Эддингтон қаласында, Веази бөгетінен 0.4 миль (1 км) төмен орналасқан, оның су жиналатын алапы 7764 шаршы миль (20,109 км2) құрайды.

Балық аулау

Өзенде балық аулау, оның ішінде ұш балық аулау, кең таралған. Батыс тармағы әлемдік деңгейдегі теңізге шыға алмайтын лосось өзені ретінде танымал, ал Шығыс тармағы шағын ауызды бас балық аулауымен белгілі. 2008 жылы Атлант лососі жөніндегі комиссия өзеннің негізгі арнасын Атлант лососін ұшпен аулауға ашты, кейін босату шартымен. Батыс тармағында теңізге шыға алмайтын лосось және бұрқанақ қоныстанған. Өзенде көптеген шиферлі жартастардың болуына байланысты көптеген терең ойыстар бар, бұл өзенді жағалаудан балық аулауға өте қолайлы етеді, бірақ каноэмен балық аулауға да жарамды аймақтар жетерлік. Чесункук көліндегі Рипогенус бөгетінің арқасында Батыс тармағында осы өңірде кездесетін ірі теңізге шыға алмайтын лосостің популяциясы сақталады, онда он екі шақырымдық ауыр сарқырамалар, терең ағыстар, үлкен ойыстар және кейбір участаларда баяу ағыс су бар. Бакстер мемлекеттік паркі солтүстікке қарай орналасқан. Өзеннің кейбір сарқырамалары IV немесе тіпті V сыныпқа жатады, бұл оны аймақтағы ең қиын өзендердің біріне айналдырады және рафтингке тартымды етеді. 1971 жылға дейін Батыс тармағы Мэн штатының Миллинокет қаласындағы қағаз фабрикасына ағаштарды жеткізу үшін "Great Northern Paper Company" компаниясының негізгі көлігі болды. 1971 жылы "Great Northern" компаниясы ағаштарды тасымалдау үшін "Алтын жолды" (Мэйн штаты) ашты. Жол өзенге параллель орналасқан. Қағаз өнеркәсібі күрт төмендеді және 2013 жылы Миллинокет фабрикасы бұзылды. "Алтын жол" әлі де жеке меншік жол болып табылады және оны ағаш кесуші жүк көліктері мен Пенобскот өзенін пайдаланатын адамдар қолдана береді. Мамыр және маусым айларында көбінесе майлы шыбындардың алғашқы жұбы шыға бастайды. Осы кезеңде құрттар да жаппай жұптасады, бірақ кейде ол күзге дейін созылуы мүмкін. Тасбақалар маусым бойы жұптасады. Батыс тармағында балықшылар көбінесе әртүрлі техникаларды қолдануға мәжбүр болады.

Танымал мәдениет

Генри Дэвид Торо 1846 жылы Бангордан Пенобскот өзенімен Катахдин тауына шығу сапары туралы "Ктаадн" атты еңбегінде жариялаған. Автор Стивен Кинг өзінің ойдан шығарған Дерри қаласын Мэн штатында Пенобскот өзенінің жанына орналастырған. Пенобскот Том Клэнсидің "Қызыл қазанға аңшылық" романының киноадаптациясында кеңес "Тайфун" класындағы суасты қайығын тыңшы спутниктерінен жасыру үшін таңдалған орын ретінде де көрсетілген. Энни Проулкс романының "Баркскинс" бөлігі Пенобскот шығанағында өтеді. Маргарет Атвудтың "Заветы" романында Сәби Николь мен Виктория тәтесі Гилеадтан Канадаға Пенобскот өзені арқылы қашып кетеді.