Кіріспе

Қозғалыстың ағыншақты иллюзиясын жасаған алғашқы кең таралған анимациялық құрылғы

Фенакистоскоп (кейде фенакистоскоп немесе фенакистоскоп деп те жазылады) – қозғалыстың ағыншақты иллюзиясын жасаған алғашқы кең таралған анимациялық құрылғы. Оның ойлап тапқандары Fantascope және Stroboscopische Scheiben ("стробоскоптық дискілер") деп атаған, бірақ француздық Phénakisticope өнім атауы қолданысқа енгенге дейін көптеген басқа аттармен де белгілі болды (әртүрлі жазылу нұсқаларымен). Фенакистоскоп – болашақ кино және киноиндустрияның дамуына негіз салған, қозғалмалы медиа көңіл көтерудің алғашқы түрлерінің бірі саналады. GIF анимациясы сияқты, ол тек қысқа қайталамалы циклды көрсетуге қабілетті.

Этимологиясы мен жазылуы

1833 жылғы маусымда француздық Le Figaro газетінде пайда болған кезде, «фенакистопе» термині грек тіліндегі φενακιστικός phenakistikos (немесе φενακίζειν phenakizein) сөзінен шыққан деп түсіндірілді, яғни «алдау» немесе «шатастыру», және ὄψ óps, яғни «көз» немесе «бет», сондықтан бұл термин «көздің алдануы» немесе «көз ілдеуі» ретінде қарастырылды. Париждегі баспагер Юнин де «фенакистопе» терминін қолданды (акцентпен де, акцентсіз де). 1833 жылдың қаңтар айында ойлап тапқан құрылғыны Жозеф Плато есімдемеген. Кейін 1833 жылы ол өзі қатыспаған басылымдарға сілтеме жасау үшін мақаласында «phénakisticope» сөзін қолданды. Ол кезде оның алғашқы рет Phantasmascope (Акерманның Лондонда) ретінде жарияланған нұсқасы, бірнеше айдан кейін жаңа басылымдар мен басқа аниматорлар жинақтары үшін Fantascope болып өзгертілді. Плато көптеген жазбаларында және презентацияларында «фенакистопе» және «фантаскоп» терминдерін де қолданды, көрінеу «фенакистопе» терминін жақсы танылған атау ретінде қабылдап, ал «фантаскоп» терминін өзі ұнатқан атау ретінде сақтап қалды. «Фенакистоскоп» терминінің қате жазылуын 1835 жылы «Американдық ғылым және өнер журналында» кездестіруге болады, кейіннен ол энциклопедиялар арқылы стандартты атау ретінде орнықты, мысалы, «Ғылым, әдебиет және өнер сөздігі» (Лондон, 1842) және «Ғылым, әдебиет және өнердің иконографиялық энциклопедиясы» (Нью-Йорк, 1852).

Технология

Фенакистоскоп әдетте тұтқаға тік бекітілген, айналатын картон дискі түрінде келеді. Дискінің ортасынан радиалды түрде анимацияның тізбектелген кезеңдерін бейнелейтін суреттер орналастырылған. Дискінің шеті бойындағы кішкентай төртбұрышты тесіктер тең аралықта орналасқан. Пайдаланушы дискіні айналдырып, айнадағы бейнелерді қозғалатын тесіктер арқылы қарап, көреді. Тесіктердің бейнелер арқылы жылдам сканерленуі олардың бірігіп кетіп, нашар көрінуіне жол бермейді, сондықтан пайдаланушы бір-бірінен кейін келетін суреттерді, бір қозғалатын сурет ретінде көре алады. Зоотроп және басқа да ұқсас құрылғылардан айырмашылығы, фенакистоскоптың көптеген нұсқаларын бір уақытта тек бір адам ғана көре алатын. Фенакистоскоптың суреттері қозғалыс иллюзиясын тудыру үшін жеткілікті жылдам айналғанда бұрмаланады; олар сәл тар болып көрінеді және аздап иіледі. Кейде аниматорлар осы бұрмалауды өтеу үшін суреттерінде кері бұрмалауды қолданды. Дегенмен, көптеген анимациялар шынайы бейнелеуге арналмаған және бұрмалау мультфильмдік суреттерде көзғарыссыз болады. Айналатын тесіктерден туындаған бұрмалау мен жыпылықтану қазір интернетте табылған көптеген фенакистоскоп анимацияларында (мысалы, осы беттегі GIF анимациясы) көрінбейді. Бұл әдетте бағдарламалық қамтамасыз ету арқылы жасалған анимациялар. Олар фенакистоскопты көрудің нақты тәжірибесін қайталай алмайды, бірақ аниматорлардың жұмысын жақсартылған түрінде ұсына алады. Кейбір дұрыс есептелмеген заманауи қайта жасалған анимацияларда тесіктер айналып тұрады (нақты фенакистоскоп арқылы қарағанда олар қозғалмайтын сияқты көрінеді) және фигуралар дискіде тұру керек болған жерде қозғалады (немесе қозғалу керек болған жерде тұрады). Көптеген коммерциялық дискілер қолмен боялған литографиялық баспалар болып табылады, бірақ кейбір өндірушілер көп түсті литография және басқа да баспа техникаларын да қолданған.

Өнертабыс

Фенакистоскопты 1832 жылдың желтоқсан айында бельгиялық физик Жозеф Плато мен практикалық геометрияның австриялық профессоры Саймон Штампфер шамамен бір уақытта ойлап тапты. Университет студенті Плато алғашқы тәжірибелерінің бірінде қарама-қарсы бағытта жылдам айналатын екі концентрлі тік дөңгелекке жақыннан қарағанда, қозғалмайтын дөңгелектің оптикалық иллюзиясын тудыратынын байқады. Кейін ол Питер Марк Рожеттің 1824 жылғы мақаласын оқыды, ол дөңгелектің спицаларын тік саңылаулар арқылы қарағанда пайда болатын оптикалық алдамшылықты сипаттады. Плато бұл құбылысты одан әрі зерттеуді шешті және 1828 жылы «Correspondance Mathématique et Physique» журналында өз зерттеулерінің нәтижелерін жариялады. 1829 жылдың 5 желтоқсанында сол ғылыми мерзімдік басылымға жазған хатында ол өзінің (әлі атауы жоқ) Анортоскопын ұсынды – бұл диск айналмалы бейнені жылдам айналғанда және төрт радиалды саңылаулар арқылы қарағанда қалыпты бейнеге айналдырады. Бұл өнертабыс кейіннен, мысалы, Лондондағы Newton & Co компаниясы арқылы сатылды. 1830 жылдың 10 желтоқсанында Майкл Фарадей Ұлыбритания Корольдік институтында «Айналып тұрған дөңгелектерде кездесетін оптикалық алдамшылықтардың ерекше класы» деген тақырыпта баяндама жасады. Ол Рожеттің мақаласына сілтеме жасап, өз жаңалықтарын сипаттады. Фарадейдің жариялағандары Платоның жариялағандарымен көп ортақ еді, және Фарадей бұл фактіні ашық мойындады, сонымен қатар Платомен жеке хат алмасып, оған өз еңбектерін жіберді. Фарадейдің кейбір тәжірибелері Плато үшін жаңа болды, әсіресе айнаның алдында айналатын дөңгелектің көмегімен жасалған бейне Платоға жаңа иллюзиялар туралы идея берді. 1832 жылдың шілдесінде Плато Фарадейге хат жолдады және айнаға қаратылғанда «толыққанды тұрақты аттың бейнесін» тудыратын «анаморфозалар» бар тәжірибелік дискіні қосты. Бірнеше әрекеттенгеннен және көптеген қиындықтарды бастан өткергеннен кейін, ол 1832 жылдың қараша немесе желтоқсан айларында фенакистоскоптың жұмыс істейтін моделін құрастырды. Плато өзінің өнертабысын 1833 жылдың 20 қаңтарында «Correspondance Mathématique et Physique» журналына жазған хатында жариялады. Ол иллюзияларды жасау тәсілін өзгертуге болатынына және оларды басқа мақсаттарда қолдануға болатынына сенді, «мысалы, фантасмагорияда». 1832 жылдың желтоқсан айында Штампфер Фарадейдің зерттеулерімен танысып, ұқсас тәжірибелер жасауға тырысты, бұл көп ұзамай оның Stroboscopischen Scheiben немесе optischen Zauberscheiben (стробоскоптық дисктер немесе оптикалық сиқырлы дисктер) деп атаған өнертабысына әкелді. Штампфер суреттер тізбегін дискке, цилиндрге (кейінірек зоотропқа ұқсас) немесе көптеген суреттер үшін екі параллель роликтің арасына созылған қағаз немесе кенептің ұзын, бұралған жолағына орналастыруды ойлады (фильм катушкалары сияқты). Ол сондай-ақ дискінің немесе айнаның көп бөлігін кесілген картон қағазымен жабуды ұсынды, осылайша қозғалатын фигуралардың біреуін ғана көруге болады, ал кесілген бөліктердің айналасына театрлық кулистер мен фонды салуды ұсынды (кейінірек Праксиноскоп театрына ұқсас). Штампфер сондай-ақ бір жағында суреттері бар диск және осьтің екінші жағында саңылаулары бар диск нұсқасын атап өтті, бірақ ол дискіні айнаның алдында айналдыруды оңай деп тапты. 1833 жылдың ақпанына дейін ол алты екі жақты диск дайындады, оларды кейіннен Trentsensky & Vieweg баспасы жариялады. Матиас Тренценский мен Штампферге 7 мамырда 1833 жылы дисктерге Австрия патенті (Kaiserlichen königlichen Privilegium) берілді. Баспасөзші және Платоның докторлық жетекшісі Адольф Квелет 1832 жылдың қарашасында Фарадейге көрсету үшін жұмыс істейтін модель алғанын мәлімдеді. 1836 жылы Плато идеяның нақты уақытын анықтау қиын екенін айтты, бірақ ол алғаш рет өзінің өнертабысын желтоқсан айында сәтті құрастырғанына сенді. Ол Штампфердің өзінің нұсқасын бір уақытта ойлап тапқаны туралы мәлімдемесіне сенеді. Питер Марк Роже 1834 жылы бірнеше фенакистоскоптар жасағанын және оларды көптеген достарына 1831 жылдың көктемінде көрсеткенін мәлімдеді, бірақ одан да маңызды жұмыстардың салдарынан ол өзінің өнертабысы туралы есеп жариялауға уақыт таппады.

Вариациялар

Фенакистоскоптың көптеген нұсқаларында үлкен тесіктелген дискке орналастырылатын кішірек кесілмеген картоптан жасалған дискілер қолданылған. Бір нұсқасында мыс осінің бір жағында суреттелген диск, екінші жағында ойық диск болған; бұл сәл ауырлау болғанымен, айна қажет етпеген және айқын суреттер беретіні айтылған. Fores екі көрерменге бір уақытта, айнасыз анимацияны қарауға мүмкіндік беретін, суреттері бір-біріне қаратылған екі тесіктелген дискке арналған тұтқаны – Exhibitor-ді ұсынды. Кейбір дискілердің қатырғасында шетінен жүзіп бара жатқандай көрінетін фигуралар бейнеленген. 1833 жылы Ackermann & Co үш дискіні шығарды, оның бірін өнертапқыш Джозеф Плато жасаған. Кейбір нұсқаларында дискіні айналдыру үшін қолмен бұралатын механизмі бар ағаш тұғыр қосылған. 1850 жылдардан бастап шыны дискілері бар бірнеше фенакистоскоп проекторлары өндіріліп, сатылды. Жозеф Плато 1844-1849 жылдар аралығында фенакистоскопы мен анортоскопын біріктіріп, төрт жарық тесігі бар қара диск артында айналғанда анимацияланған суреттер тізбегін беретін ашық дискіні жасады. Бұл диск төрт есе жылдам айналып, фенакистоскоптан айырмашылығы, бірнеше адам бір уақытта анимацияны көре алатын. Бұл жүйе коммерцияланбады; қолмен жасалған екі дискінің ғана Гент университетінің Жозеф Плато коллекциясында сақталғаны белгілі. Бельгиялық суретші Жан Батист Маду дискілерге алғашқы суреттерді салса, Плато келесі бөліктерін суреттеді. 1849 жылы Жозеф Плато өнертапқышы Чарльз Уиттстон ұсынған стереоскоппен фенакистоскопты біріктіру мүмкіндігін талқылады. Франц фон Ухациус, мүмкін, Нейлордың идеясы туралы неміс немесе австриялық техникалық журналдарда оқыған және 1851 жылы өзінің нұсқасын жасауға кіріскен. Құрал жасаушы Венцель Прокеш оған диаметрі бірнеше сантиметрлік суреттерді ғана көрсетуге болатын алғашқы модель жасады. Прокеш жасаған екінші, сәтті модельде экранның бір нүктесіне бағытталған жеке линзасы бар мөлдір суреттері бар стационарлық диск болды. Суреттерді бірінен соң бірі көрсету үшін дискінің артында жарық шамы жылдам айналды. Бұл модель 1853 жылы Австрия Ғылым академиясына көрсетілді. Прокеш машинаны сатты және оны сиқыршы Людвиг Дёблерге сатты, ол оны өзінің шоуларында, басқа сиқырлы фонарь техникаларымен бірге пайдаланды. 1869 жылы А.Қ.Ш.-та О. Б. Браун "Оптикалық құрал" деген патент алды, ол кейінгі кинематографқа өте жақын техникамен дискілі фенакистоскопты қолданды; Мальта кресі қозғалысымен, аралық қозғалыс үшін жұлдыз дөңгелегі мен штифт және екі секторлы жапқыш пайдаланды. Томас Росс "Тұрмыс доңғалағы" деп аталатын кішкентай мөлдір фенакистоскоп жүйесін жасады, ол стандартты сиқырлы фонарь слайдына орналасты. 1869 жылы патенттелген алғашқы нұсқасында сегіз фазалы қозғалысы және сегіз диафрагмасы бар айналатын шыны жапқышы бар шыны диск болды. Дискілерде мұз сырғанаушылар, балықтар, алыптар баспалдағы, бөтелкелік иблис және басқа да суреттер бейнеленген. Жақсартылған нұсқасында 13 сурет және бір слотты жапқыш дискісі болды және ол 1871 жылғы 10 қазанда 2685 британдық патентін алды. Генри Ренно Хейл өзінің Phasmatrope-ын 1870 жылғы 5 ақпанда Филадельфия музыка академиясында көрсетті. Бұл өзгертілген сиқырлы фонарьдың дөңгелегі 16 фотосуреттен тұратын слайдтарды және жапқышты ұстай алатын. Дөңгелек жарық көзі алдында слайдтарды бірінен соң бірі көрсету үшін аралық механизм арқылы айналдырылды (шамамен 3 кадр/секунд жылдамдықпен). Бағдарламада үш тақырып болды: "All Right" (жапондық танымал акробат), Жонатан бауырлас және вальс билеуші жұп. Жонатан бауырлас экрандағы дауыс арқылы көрермендерге сөз сөйлеп, "Бұл өнер білім беру мен ләззат алудың ең үлкен жетістіктерінің біріне айналады" деді. Вальс билеген жұптың суреттері сақталды және дөңгелекте төрт рет қайталанған костюмді бишілердің (Хейл және әйел би серігі) төрт кадрынан тұрады. Суреттер поздалған. Қозғалысты "жедел фотосуретке" түсіруді алғаш рет Эдвард Муйбридж 1878 жылы енгізді. Эдвард Муйбридж 1879 жылы өзінің Zoopraxiscope-ын жасады және 1894 жылға дейін осы проектормен шыны дискілердегі, оның хронофотографиялық пластиналарынан алынған мөлдір бояумен салынған суреттерді көрсетті.

Ғылыми қолдану

Фенакистоскоп оптикалық иллюзияларды ғылыми зерттеулер нәтижесінде ойлап табылды және осылай жарияланды, бірақ көп ұзамай бұл құрылғы ойын-сауыққа арналған жаңалық ретінде өте сәтті сатылды. Жаңалықтың қызығы басылғаннан кейін, ол көбінесе балаларға арналған ойыншық деп есептелді. Дегенмен, кейбір ғалымдар оны пайдалы демонстрациялық құрал деп санайды. 1861 жылы ол жүрек соғысын бейнеледі. Неміс физигі Иоганн Генрих Якоб Мюллер 1846 жылы Франкфуртта Дж. В. Альбертпен бірлесіп, әртүрлі толқын қозғалыстарын (дыбыс, ауа, су толқындары және т.б.) көрсететін 8 дисктен тұратын жинақты жариялады. Фотографиялық қозғалысты зерттеудегі белгілі ағылшын пионері Эдвард Муйбридж фенкастикоп проекторын жасады, онда оның фотосуреттері шыны дискілерде контурлар түрінде бейнеленді. Нәтижелері әрқашан ғылыми болған жоқ; ол жиі эстетикалық себептермен фотосуреттер тізбегін өңдеді, ал шыны дискілер үшін кейде бірнеше фотосуреттен жаңа комбинациялар жасап қайта өңдеуге дейін барды. Мысалы, бір адам бұқаның үстінен айналып секіріп, оны ит қуғандағы көрініс қызықты.

20 және 21 ғасырлар

Жозеф Плато сыйлығы, фэнакистоскопқа ұқсайтын кубок, 1985 және 2006 жылдар аралығында жыл сайын табыс етілген бельгиялық кино сыйлығы еді. Көптеген винилдік музыкалық шығарылымдардың қаптамаларында немесе винилдің өзінде фэнакистоскоп тәрізді анимациялар кездеседі. 1956 жылы Red Raven Movie Records компаниясы 78 айналымдық 8 дюймдік синглдер сериясын шығарды, олардың анимацияларын диск ортасына қойылған, праксиноскопқа ұқсас шағын айналары бар құрылғы арқылы қарауға болатын. 2010 жылдан бері Sculpture атты аудиовизуалдық дуэт секундына дәл 25 рет жыпылықтайтын стробоскоп арқылы немесе 25 кадр/секундтік кадр жылдамдығымен өте жоғары жапқыш жылдамдықта бейнекамерамен түсірілген, өте күрделі анимациялары бар бірнеше сурет дискілерін шығарды.