Кіріспе

Германиялық фильмдер мен неміс суретшілері 230 «Оскар» номинациясына ие болды және 54 рет «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. Германия 20-шы және 21-ші ғасырларда өзінің ұлттық ерекшеліктерінде маңызды өзгерістерге куә болды. Бұл өзгерістер ұлттық киноның тарихи кезеңдерін анықтап, оны ерекше дәуірлер мен бағыттарға бөлді.

18951918 Германия империясы

Германиядағы кино тарихы оның туғаннан кейінгі жылдарға дейін барып жетеді. 1895 жылдың 1 қарашасында Макс Складановский және оның інісі Эмиль Берлиндегі Винтергарден музыкалық залында өздері ойлап тапқан кинопроектор – Биоскопты көрсетті. 15 минуттық сегіз қысқа фильм көрсетілді – төлем төлеп кино көретін көрермендер алғаш рет тамашалаған фильмдер. Бұл көрсетім, Люмьер ағайындыларының "Синематографын" Парижде 28 желтоқсанда алғаш рет көрсетуінен бұрын болды, сол шараға Макс Складановский қатысып, "Синематографтың" өзінің "Биоскопынан" техникалық тұрғыдан артық екенін анықтады. Германия киносының алғашқы дамушыларының ішінде берлиндіктер Оскар Месстер мен Макс Гливе болды. Олар 1896 жылы проекторда Женева механизмін (фильмді кадрлап жылжытуға мүмкіндік береді) тәуелсіз түрде алғаш рет қолданған бірнеше адамның қатарында еді, сондай-ақ кинематографшы Гвидо Зеебер де осы қатарда болды. Бастапқыда кинематограф жоғары топтағы көрермендерге арналған көңіл көтеру құралы ретінде қабылданды, бірақ оның жаңалығы ұзаққа соқпады. Көп ұзамай жұмысшы және орта тапқа арналған жәрмеңкелерде қарапайым қысқа фильмдер көрсетіле бастады. Бұл фильмдер көрсетілетін шатырлар Германияда аңғалдықпен "Кинтопп" деп аталды. Көркемдік көзқарасы бар кино жасаушылар киноның осы беймәлімдігіне қарсы тұруға тырысып, әдеби үлгілерге негізделген ұзақ фильмдер жасады. 1910 жылдардан бастап Германиядағы алғашқы "көркем" фильмдер жасала бастады, мысалы, Пол Вегенер мен Стеллан Рюе режиссерлік еткен, Гвидо Зеебер түсірген және Макс Рейнхардт труппасының актерлері ойнаған Эдгар Аллан Поның "Прага студенті" (1913) фильмі. Германиядағы алғашқы кинотеориялықтар көрермендер үшін "көрнекі ләззаттың" маңыздылығы туралы жаза бастады, соның ішінде Дада қозғалысының жазушысы Уолтер Сернер: "Егер кино өзінің ең үлкен күшін алатын жерге, адамзат тарихына терең бойлап қараған осы ерекше жыпылықтайтын көзге қараса, ол бірден барлық күшімен көрінеді: көрнекі ләззат". Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін түсірілген экспрессионист фильмдердің стиліне ерекше көзге түсетін декорациялар мен макияж кірді. Кинотеатрлар Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін белгілі бір орындарға айнала бастады. Бұрын неміс кинорежиссерлері өздерінің туындыларымен саяхаттап, жәрмеңкеден жәрмеңкеге баратын. Алғашқы кинотеатрлар иелері көбірек клиенттерді тарту үшін кафелер мен пабтарда құрылды. Кинотеатрдың фасады "Киентопп" деп аталды, және Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін фильмдер көбінесе осы жерде көрсетілді. Германиядағы алғашқы дербес кинотеатр 1906 жылы Мангеймде ашылды, ал 1910 жылға қарай Германияда 1000-нан астам кинотеатр жұмыс істеді. Алайда 1914 жылға дейін көптеген шетелдік фильмдер импортталды. Бейсөздік кино дәуірінде тілдік кедергілер болмады, және Дания мен Италия фильмдері Германияда әсіресе танымал болды. Көрермендердің белгілі бір актерлермен көбірек фильм көруге деген ықыласы Германияда, басқа елдердегідей, киножұлдыздарының пайда болуына әкелді; актриса Хенни Портен ең алғашқы неміс жұлдыздарының бірі болды. Танымал фильмдердің оқиғаларын жалғастыруға деген халықтың қызығушылығы фильмдер сериалын, әсіресе режиссер Фриц Ланг мансабын бастаған детективтік фильмдер жанрын дамытуға ықпал етті. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін француз фильмдеріне бойкот жариялау нарықта айтарлықтай олқылық тудырды. 1916 жылға қарай кино көрсетілімдері үшін 2000-ға жуық тұрақты орын болды, ал бастапқыда кино көрсетілімдері әртүрлі бағдарламалармен толықтырылды немесе тіпті олармен алмастырылды. 1917 жылы Universum Film AG (UFA) компаниясының құрылуымен Германия киноиндустриясының шоғырлануы және ішінара мемлекеттендірілу процесі басталды, бұл, ішінара, одақтас державалардың жаңа ортаны үгіт-насихат мақсатында тиімді пайдалануына реакция болды. Әскерилердің қолдауымен "Vaterland" фильмдері түсірілді, олар жауды жамандау және жалған насихаттау мәселесінде одақтастардың фильмдеріне тең болды. Алайда көрермендер патриоттық дәрілерді, соған сәйкес, UFA да жарнамалаған жеңіл ойын-сауық фильмдерінің қантсыз жұтып алмады. Неміс киноиндустриясы көп ұзамай Еуропадағы ең ірісіне айналды.

19181933 Веймар Республикасы

Соғыс кезінде шетелдік фильмдерді импорттауға тыйым салынған неміс киноиндустриясы соғыс аяқталғаннан кейін халықаралық киноиндустрияға ашылды, бірақ бұл жолы өзінің фильмдеріне эмбарго салынды. Көптеген елдер неміс фильмдерін импорттауға тыйым салды, ал көрермендердің өзі "неміс" деп белгіленген кез келген нәрсеге қарсылық көрсетті. Ішкі жағдайда неміс киноиндустриясы тұрақсыз экономикалық жағдайға тап болды, ал валютаның құнсыздануы кішігірім өндіріс компанияларының жұмыс істеуін қиындатты. Киноиндустрияны қаржыландыру нәзік және қымбат бизнес болды, ал кейбір ірі өндірістер банкротқа әкелді. 1925 жылы UFA американдық Paramount және MGM студияларымен қолайсыз серіктестікке, Parufamet-ке түсуге мәжбүр болды, ал 1927 жылы оны ұлтшыл өнеркәсіпші және газет иесі Альфред Гугенберг сатып алды. UFA-дан басқа, Берлинде шамамен 230 кинокомпания жұмыс істеді. Бұл индустрия бүкіл Еуропадан продюсерлер мен режиссерлерді тартты. Фильмдер үнсіз болғандықтан және тіл маңызды болмағандықтан, дат киножұлдызы Аста Нильсен сияқты шетелдік актерлерді тіпті басты рөлдерге де шақыруға болатын. Бұл кезең UFA бастаған кино түсірудегі жаңа технологиялық дамулармен және декорациялар мен жарықтандырудағы тәжірибелермен де ерекшеленді. UFA құрамына кірген Бабелсберг студиясы үлкендейіп, неміс киноиндустриясына дамыған инфрақұрылымды ұсынды. Бабелсберг көп жылдар бойы неміс киноөндірісінің орталығы болып қалып, Еуропадағы ең ірі киностудияға айналды және неміс киносының осы "алтын дәуіріндегі" көптеген фильмдерді жасады. Бұл, әдетте, "Голливудтың неміс нұсқасы" болды. Бұл дәуірде Германияда "гейшалар, самурайлар және синтоизм ғибадатханалары" бар жапон мәдениетінің асыра көрсетілген нұсқасы туралы фильмдер танымал болды. Тұрақсыз экономикалық жағдайға байланысты және шағын өндіріс бюджеттерімен күресу үшін киноөндірушілер барынша көп көрерменге жетуге және кірістерін арттыруға тырысты. Бұл түрлі жанрлар мен стильдерде фильмдер жасалуына әкелді. Веймар республикасы киносымен байланысты негізгі кино жанрларының бірі – өнердегі экспрессионизм қозғалысынан шабыт алған неміс экспрессионизмі. Экспрессионист фильмдер өздерінің оқиғаларын айту үшін нақты реализмге емес, нышандар мен көркем бейнелерге сүйенді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жағдайды ескерсек, бұл фильмдердің қылмыс пен қорқынышқа көп көңіл бөлгені таңқаларлық емес. Экспрессионизмнің танымалдығын тудырған фильм – Роберт Виненің Эрих Поммер түсірген "Доктор Калигари кабинеті" (1920). Фильмде ұйқыдағы адамды кісі өлтіру үшін пайдаланған есі дұрыс емес гипнотизердің оқиғасы баяндалады. Фильмде қараңғы және бұрмаланған көрнекі стиль болды – декорациялар нағыз емес, еденге геометриялық бейнелер салынған, ал қабырғаларға жарық пен көлеңкеден пішіндер түсірілген, актерлік ойын асыра көрсетілген, ал костюмдер таңғажайып болды. Бұл стильдік элементтер осы кинематографиялық қозғалыстың таңбасы болды. Экспрессионизмнің басқа да маңызды туындылары – Фридрих Вильгельм Мурнаудың "Носферату" (1922), Брам Стокердің "Дракула" романының алғашқы толықметражды киноадаптациясы, Карл Бозе мен Пол Вегенердің "Голем: ол әлемге қалай келді" (1920), еврей халық ертегісінің готикалық қайта баяндауы және Фриц Ланг режиссерлік епопеялық ғылыми фантастикасы "Метрополис" (1927). Экспрессионисттік қозғалыс 1920-жылдардың ортасында әлсірегенімен, оның негізгі жасаушылары Голливудқа, Калифорнияға көшіп кеткені осы стильдің әлемдік кинода, әсіресе американдық қорқынышты фильмдерде және фильм-нуарда, сондай-ақ Жан Кокто және Ингмар Бергман сияқты еуропалық режиссерлердің туындыларында көп жылдар бойы ықпалды болуына мүмкіндік берді. Маңыздылығына қарамастан, экспрессионисттік кино бұл дәуірдің басым жанры болған жоқ. Пабст өзінің "Жоғалған қыздың күнделігі" (1929) фильмінде некеден тыс бала туған жас әйелдің отбасымен көшеге шығарылып, өмір сүру үшін жезөкшелікке жүгінуге мәжбүр болғанын баяндайды. 1919 жылы Рихард Освальдтың "Басқалардан өзгеше" фильмі гомосексуалистік бейімділіктері мен моральдық және әлеуметтік нормалар арасында күресіп жүрген адамды бейнелейді. Ол гомосексуализмді қарастыратын алғашқы неміс фильмі болып саналады және кейбір зерттеушілер тіпті бұл мәселені ашық қарастырған әлемдегі алғашқы фильм деп санайды. Осы жылы еврей киноөндірушісі Макс Нивеллидің "Ритуалдық кісі өлтіру" (1919) фильмі экранға шықты. Бұл фильм неміс халқына антисемитизм мен ксенофобияның салдары туралы хабарлады. Ол Царлық Ресейдегі еврейлерге жасалған "погромды" бейнеледі. Арасында жас орыс студенті мен еврей қауымының басшысының қызы арасында махаббат оқиғасы да дамиды, бұл сол кезде табу саналды. Кейін, өрбу антисемиттік атмосфераны бейнелеу үшін Освальд өзінің "Дрейфус" (1930) фильмінде 1894 жылғы "Дрейфус ісі" саяси жанжалын көрсетті, ол бүгінге дейін әділетсіздіктің және ашық антисемитизмнің жарқын мысалы болып табылады. Веймар кезеңінің поляризацияланған саясаты кейбір фильмдерде де көрінді. 1920-жылдар бойы Отто Гебюрдің Фридрих Ұлы рөлінде ойнаған пруссия тарихы туралы патриоттық фильмдер түсірілді және ұлтшыл оңшылдардың арасында танымал болды, олар "асфальт" фильмдерінің декаденттігін қатты сынады. Веймар кезеңінің тағы бір қаралы тарабы – Йозеф Дельмонттың "Бостандыққа шығарылған адамзат" (1920) фильмінде көрінді. Фильм сол атпен жазылған Макс Гласс романына негізделген, ол 1919 жылы жарық көрген. Роман ауру мен соғысқа толы қараңғы әлемді сипаттады. Киноөндірушілер оқиғаны қазіргі заманға бейімдеуге және неміс халқының арасындағы саяси радикализмге қатысты өсіп келе жатқан қорқынышты бейнелеуге шешім қабылдады. Олар Берлиндегі 1919 жылғы қаңтар оқиғаларының, яғни "спартакшы көтерілісінің" алғашқы көркем бейнесін жасады. Бұл фильм сол дәуірдің антибольшевиктік фильмдерінің бірі болып саналады. Веймар жылдарының тағы бір маңызды кино жанры – театрдан алынған және кейін режиссер, содан кейін киноөндіруші болған Макс Рейнхардт дамытқан "камерный театр" немесе "камералық драма" болды. Бұл стиль экспрессионизмнің көріктілігіне қарсы реакция болды және көбінесе төменгі орта таптың қарапайым адамдарына ден қойды. Бұл жанрдағы фильмдер кейде "инстинкт" фильмдері деп аталды, өйткені олар кейіпкерлердің импульстары мен жақын психологиясына баса назар аударды. Декорациялар минималды болды және кішкентай және қарапайым кеңістіктерге күрделілік қосу үшін камера қозғалыстарын жиі пайдаланды. Бұл стильмен байланысты сценарист Карл Майер және Мурнаудың "Соңғы күлкі" (1924) сияқты фильмдер де бар. Табиғат туралы фильмдер, "бергфильм" жанры да танымал болды. Осы саладағы ең танымал фильмдерді режиссер Арнольд Фанк түсірді, онда адамдар тауларда табиғатпен күресіп жатқандары көрсетілді. Лотте Райнигер, Оскар Фишингер және Вальтер Руттман сияқты аниматорлар мен тәжірибелік фильмдердің режиссерлері де 1920-жылдары Германияда өте белсенді болды. Руттманның тәжірибелік документалдық фильмі "Берлин: Мегаполистің симфониясы" (1927) 1920-жылдар Берлинінің энергиясын бейнеледі. 1920-жылдардың соңында дыбыс пайда болуы неміс киносының соңғы көркемдік гүлденуіне әкелді, одан кейін 1933 жылы Веймар республикасы құлап кетті. 1918 жылы үш ойлап табушы Tri-Ergon дыбысты фильмге енгізу жүйесін ойлап тапты және 1922 мен 1926 жылдар арасында оны индустрияға енгізуге тырысты. UFA қызығушылық танытты, бірақ қаржылық қиындықтарға байланысты дыбысты фильм шығармады. Бірақ 1920-жылдардың соңында дыбысты өндіріс пен тарату неміс фи...

1933-1945 нацистік Германия

Веймар Германиясындағы экономикалық және саяси жағдайдың тұрақсыздығы көптеген кино жасаушылар мен орындаушылардың елден кетуіне әкелді, көбінесе АҚШ-қа; Эрнст Любич 1923 жылы Голливудқа көшті, ал венгр туған Майкл Куртиц – 1926 жылы. Нацистер билікке келгеннен кейін 1500-ге жуық режиссер, продюсер, актер және басқа да кино кәсіпқойлары эмиграцияға кетті. Олардың арасында продюсер Эрих Поммер, Ufa студиясының басшысы, жұлдыздар Марлен Дитрих және Питер Лорре, режиссер Фриц Ланг сияқты маңызды тұлғалар болды. Лангтың Америкаға көшуі аңызға айналды; Метрополис Джозеф Геббельске соншалықты әсер еткендіктен, ол Лангты өзінің үгіт-насихат фильмдері бөлімінің басшысы болуға шақырды. Ланг Америкаға қашып кетті, онда ол ұзақ және сәтті мансапқа ие болды. Көптеген жас неміс режиссерлері де АҚШ-қа қашып, американдық киноға үлкен әсер етті. 1930 жылдардағы Universal Horror фильмдерінің бірнешесін неміс эмигранттары – Карл Фрёнд, Джо Мей және Роберт Сиодмак түсірді. Режиссерлер Эдгар Ульмер мен Дуглас Сирк, сондай-ақ австриялық сценарист (кейін режиссер) Билли Уайлдер де нацистік Германиядан Голливудтағы табысқа көшті. Нацистік режимнен қорқынышпен қараған киноиндустрияның барлығы қашып құтыла алмады; мысалы, актер және режиссер Курт Геррон концлагерде қайтыс болды. Махтгрейфунгтан кейін бірнеше апта ішінде Альфред Гугенберг Ufa студиясын нацистердің қолына берді, 1933 жылдың наурыз айында компаниядағы еврейлерді жұмыстан шығарды, ал маусым айында Рейхсфильмкамер (Рейхсфильм палатасы) құрылғанға дейін бірнеше ай қалды, ол киноиндустриясын бақылаумен жүктелген нацистік мемлекеттік орган болды, бұл неміс киноиндустриясындағы еврейлер мен шетелдіктердің жұмыстан шығарылуын ресми түрде бекітті. Глайхшальтунг процесінің бөлігі ретінде Германиядағы барлық кино өндірісі тікелей Геббельс үгіт-насихат министрлігіне бағынышты Рейхсфильмкамераға бағынды, ал индустрияда жұмыс істейтін барлық адамдар Рейхсфахшафт Фильм мүшесі болуы керек еді. «Арий емес» кино кәсіпқойлары және саясаты немесе жеке өмірі нацистерге ұнамайтын адамдар Рейхсфахшафттан шығарылып, индустрияда жұмыс істеуге тыйым салынды. Бұл тыйым 3000-ға жуық адамға әсер етті. Сонымен қатар, журналистер де үгіт-насихат министрлігінің бөлімдері ретінде ұйымдастырылғандықтан, Геббельс 1936 жылы кино сын-пікірін жойып, оны Filmbeobachtung (фильмді бақылау) арқылы алмастырды; журналистер фильмнің мазмұны туралы ғана хабарлай алатын, оның көркемдік немесе басқа да құндылығы туралы пікір білдіре алмайтын. Неміс киноиндустриясы тоталитарлық мемлекеттің бір бөлігі болғандықтан, биліктегі режимнің көзқарасына сәйкес келмейтін фильмдер түсірілмеді. Дегенмен, «Мәңгілік еврей» (1940) сияқты антисемиттік үгіт-насихат туындылары кассалық сәтсіздікке ұшыраса да, ал «Жүс» (1940) сияқты одан да күрделі, бірақ сондай антисемиттік фильм үйде және Еуропаның басқа жерлерінде коммерциялық табысқа жетті, ұлттық-социалистік кезеңдегі неміс фильмдерінің көпшілігі көбінесе ойын-сауық туындылары ретінде қарастырылды. 1936 жылдан кейін шетелдік фильмдерді импорттау заңмен шектелді, ал 1937 жылы іс жүзінде мемлекеттік меншікке алынған неміс индустриясы жетіспейтін шетелдік фильмдерді (әсіресе американдық өндірістерді) толықтыруға мәжбүр болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы жылдарында ойын-сауық маңыздылығы артты, өйткені кино одақтастардың бомбалауынан және неміс жеңілістерінен алаңдатуға көмектесті. 1943 және 1944 жылдары Германиядағы кинотеатрларға бару көрсеткіштері миллиардтан асты, ал соғыс жылдарындағы ең табысты фильмдер «Үлкен махаббат» (1942) және «Тілек концерті» (1941) болды, екеуі де музыкалық, соғыс уақытындағы романтика және патриоттық үгіт-насихат элементтерін біріктірді, «Әйелдер жақсы дипломаттар» (1941), ең алғашқы неміс түсті фильмдерінің бірі болған комедиялық музыкалық фильм және «Вена қаны» (1942), Иоганн Штраустың комедиялық опереттасының бейімделуі. «Титаник» (1943) тағы бір үлкен бюджеттік эпикалық фильм, ол сол кездегі басқа фильмдерге де шабыттандырды. Киноның мемлекеттік құрал ретіндегі маңыздылығы, оның үгіт-насихат құндылығы мен халықты көңіл көтеру қабілеті Вит Харланның «Кольберг» (1945) фильмінің түсірілім тарихында көрінеді, ол нацистік дәуірдің ең қымбат фильмі болды, оның түсіріліміне ондаған мың солдаттар әскери қызметінен алынып, қосымша актерлер ретінде пайда болды. Көптеген кино жасаушылардың эмиграциясына және саяси шектеулерге қарамастан, бұл кезеңде техникалық және эстетикалық жаңалықтар болды, Agfacolor пленка өндірісінің енгізілуі осының жарқын мысалы. Техникалық және эстетикалық жетістіктер нацистік мемлекеттің нақты мақсаттарына да қолданылды, ең жарқын мысалы – Лени Рифенштальдің жұмысы. Рифенштальдің «Еркінің жеңісі» (1935) фильмі, 1934 жылғы Нюрнберг митингін көрсетеді, ал «Олимпиада» (1938) фильмі, 1936 жылғы жазғы Олимпиаданы көрсетеді, камера қозғалысы мен монтаждаудың жаңа әдістерін енгізді, ол көптеген кейінгі фильмдерге әсер етті. Екі фильм де, әсіресе «Еркінің жеңісі», олардың эстетикалық құндылығы нацистік идеалдарды насихаттаудан ажыратылмайтындықтан, әлі де даулы болып табылады.

19451989 Шығыс Германия

Шығыс Германия киносы бастапқыда елдің кино инфрақұрылымының көп бөлігі, әсіресе бұрынғы UFA студиялары, совет оккупациялық аймағында орналасқандығынан пайда тапты, бұл кино өндірісінің батыс секторларына қарағанда жылдамдатылуына мүмкіндік берді. Совет аймағындағы билік өз секторында кино индустриясын қайта құруға мүдделі болды және 1945 жылдың мамырында Германия капитуляциясынан кейін үш апта ішінде Берлинде кинотеатрларды қайта ашу туралы бұйрық шығарды. DEFA кинокомпаниясы 1946 жылдың 17 мамырында құрылды және 1945 жылдың қазанында Германиядағы Совет Әскери Әкімшілігінің бұйрығымен тәркіленген Совет аймағындағы кино өндірісінің құрылыстарын өз бақылауына алды. Қағаз жүзінде акционерлік қоғам болған DEFA-ның көпшілік үлесін 1949 жылдан кейін Германия Демократиялық Республикасының (ГДР) билік партиясы болған Германияның Социалистік Бірлік партиясы (SED) иеленді, бұл DEFA-ны Шығыс Германияда кино өндірісі бойынша мемлекеттік монополияға айналдырды. Оған ұқсас отандық фильмдерді таратудағы монополия ретінде "Прогресс Фильм" компаниясы да құрылды, оның басты "конкуренті" – совет фильмдерін таратуды жүргізген "Совекспортфильм" болды. Жалпы алғанда, DEFA өзінің өмір сүрген кезінде 900 көркем фильм, 800-ге жуық анимациялық фильм және 3000-нан астам деректі және қысқа метражды фильм шығарды. 1946 жылы DEFA "Қылмыскерлер арамызда" фильмін шығарды, бұл Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін шыққан алғашқы неміс фильмі болды және Екінші дүниежүзілік соғыста бомбаланған құрылыстардың қираған жерінде түсірілген Trümmerfilme немесе қираған фильмдер үшін негіз болды. Бастапқыда Шығыс Германия фильмдерінің түсірілімі билік тарапынан орнатылған қатаң бақылауға байланысты шектелді. Жаңалықтар мен оқу фильмдерін қоспағанда, 1948 және 1953 жылдар аралығында 50 фильм ғана түсірілді. Алайда кейінгі жылдары түрлі тақырыптар бойынша көптеген фильмдер түсірілді. DEFA балалар фильмдерінде ерекше күш-қуатқа ие болды, әсіресе "Drei Haselnüsse für Aschenbrödel" (Ақкөз үшін үш қарақұмық) (1973) сияқты ертегілерді бейімдеу, бірақ ол басқа жанрлық шығармаларға да тырысты: ғылыми фантастика, мысалы, "Der schweigende Stern" (Сыбыр жұлдыз) (1960), Станислав Лем романының бейімделуі немесе "қызыл вестерндер" сияқты Ұлы ана аюдың ұлдары (1966), әдеттегі американдық вестернге қарағанда, батырлар америкалықтар болып табылады. Бұл жанрлық фильмдердің көбісі басқа Варшава келісімінің мүше елдерімен бірлесіп түсірілді. DEFA-ның жанрлық емес фильмдеріне Вольфганг Стаудтенің Генрих Маннның "Дер Унтертан" романын (1951) бейімдеуі; Конрад Вольфтың "Дер гетельте Химмель" (Бөлінген аспан) (1964), Криста Вольфтың романының бейімделуі; Франк Бейердің Юрек Беккердің "Жақып өтірікші" романын (1975), Оскар сыйлығына ұсынылған жалғыз Шығыс Германия фильмі; Ульрих Пленздорфтың романынан Хайнер Кароудың режиссерлігімен "Поль мен Паула туралы аңыз" (1973); және Соло Санни (1980), тағы да Конрад Вольфтың жұмысы. Алайда ГДР-де кино түсіру әрқашан елдің саяси жағдайына байланысты болды. Веймар кезеңіндегі коммунистік көшбасшы Эрнст Телман 1950-ші жылдары бірнеше агиографиялық фильмдердің тақырыбы болды (Эрнст Телман, 1954), және Шығыс Германия киносы 1960-шы жылдары бұл ашық сталиндік тәсілден алыстап кеткенімен, кинорежиссерлер әлі де саяси ұстанымдардың өзгеруіне, тіпті СЭД басшылығының қалауына бағынды. Мысалы, DEFA-ның 1966 жылдан бастап қазіргі заманғы фильмдерінің толық жинағы таратылудан бас тартылды, олардың ішінде Франк Бейердің "Тастар іздері" (1966) фильмінің таратылудан үш күннен кейін шығарылды, өйткені ол коммунистік қағидаларға қарсы болғандықтан емес, бірақ ол дамытқан осындай қағидалар Шығыс Германияда әрдайым жүзеге асырылмағандығын көрсетті. Үлкен кассалық хит "Поль мен Паула туралы аңыз" бастапқыда сатирикалық элементтері үшін таратуға тыйым салумен қорқытты және партияның бас хатшысы Эрих Хонеккердің сөзі бойынша ғана шығарылуға рұқсат етілді. 1970-ші жылдардың аяғында көптеген кино түсірушілер жұмыс істеуіне шектеулер қойылып, ГДР-ден Батысқа кетті, олардың арасында режиссер Эгон Гюнтер және актерлер Анжелика Домрозе, Ева Мария Хаген, Катарина Тальбах, Хилмар Тате, Манфред Круг және Армин Мюллер Шталь. Көптеген адамдар 1976 жылы әлеуметтік сыншы әнші-күйші Вольф Биерманның шетелге кетуіне қарсы петицияға қол қойған және нәтижесінде олардың жұмыс істеу мүмкіндігі шектелген. ГДР-дің соңғы жылдарында теледидар мен теледидар бағдарламалары мен фильмдерінің ГДР-ге бақылаусыз радио толқындары арқылы таралуы DEFA өндірісінің ықпалын азайтты, бірақ ол Шығыс Германия телеарнасы үшін бағдарламалар жасау саласындағы үздіксіз рөлін сақтап қалды. Wende-ден кейін DEFA өндірісті толығымен тоқтатты, ал оның студиялары мен жабдықтары 1992 жылы Treuhand арқылы сатылды, бірақ оның интеллектуалдық құқықтары DEFA Stiftung (DEFA қорына) берілді, ол осы құқықтарды бірқатар жеке компаниялармен бірлесіп пайдаланады, әсіресе жылдам жекешелендірілген Progress Film GmbH, ол 1990-шы жылдардың ортасынан бері ағылшын тіліндегі субтитрлермен бірнеше Шығыс Германия фильмдерін шығарды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңдегі көптеген неміс фильмдерін Trümmerfilm (әдеби мағынасында "қираған фильм") жанрына жатқызуға болады. Бұл фильмдер итальяндық неореализмнің, әсіресе Роберто Росселлинидің Германия жылы нөл (1948) кіретін неореалистік трилогиясымен тығыз байланысты, және негізінен қираған Германиядағы күнделікті өмірмен және нацилік кезеңнің оқиғаларына жасалған алғашқы реакциямен айналысады (оның толық қорқынышы көптеген адамдар үшін азат етілген концлагерьдерден түсірілген деректі кадрларда алғаш рет сезілді). Мұндай фильмдерге Вольфганг Стаудтенің "Қылмыскерлер арамызда" (1946), соғыстан кейінгі Германияда түсірілген алғашқы фильм (совет секторында өндірілген), және Вольфганг Либенейнердің "Любовь 47" (Махаббат 47) (1949), Вольфганг Борхерттің "Драусен вор дер Тюр" пьесасының бейімделуі жатады. Федеративтік Республикада 1952 жылы тұрақты теледидар қызметінің пайда болуына қарамастан, киноға бару 1950-ші жылдардың көп бөлігінде өсуді жалғастырды, 1956 жылы 817.5 миллионнан астам келуге жетті. 1954–55 жылдарға қатысты 08/15 фильмдер трилогиясы піанода ойнағанды көбірек ұнататын сезімтал жас неміс әскері туралы, және неге екенін түсінбей Шығыс майданында соғысқан, бірақ Германияның соғысындағы геноцидтік аспектілері туралы ешқандай сөз қозгалмайды. 08/15 фильмдерінің соңғысы Германияның американдық әскерлер тобымен басып алынуымен аяқталады, олар шайнамалы жем, бос сөзді, қарапайым адамдар және мәдениетсіз бұзықтар ретінде бейнеленеді, 08/15 фильмдерінде көрсетілген батыл неміс әскерлеріне қарағанда әр жағынан нашар. Немецтің бірі тұтқынға алынған әдемі және қатал совет армиясының капитаны Александра Касалнискаяға (Ева Барток) сәтті ұнайды, ол оны садистік лагерь командирінен артық көреді, бұл Бартовтың пікірінше, жеңіліске ұшыраған жағдайда да неміс еркектері орыс әріптестерінен сексуалды жағынан жақсырақ және қуаттырақ екенін көрсетуге арналған. Осы кезеңде Гитлерге қарсы әскери қарсылықты бейнелейтін бірқатар фильмдер де пайда болды. 1954 жылғы "Des Teufels General" (Шайтанның генералы) фильмінде Эрнст Удет үлгісіндегі Харрас атындағы Люфтваффе генералы алғашқыда циниктік ақымақ болып көрінеді, бірақ жасырын түрде немiс соғыс күшін бұзуға тырысатын антинацист екенін көрсетеді. Бартов бұл фильмде неміс офицерлер қатарының негізінен асыл және өркениетті адамдар тобынан тұратынын көрсеткенін айтты, олар жаман режимге қызмет етуге тап болды, ол неміс қоғамының толыққанды емес, бандиттік топтарынан тұрады, бұл офицерлер корпусын және кеңейтілген Германия қоғамын кінәсіздікке жеткізеді. Бартов 1950-ші жылдардағы ешбір неміс фильмінде Германияның соғысындағы терең міндеттеме... көрсетілмегенін жазды.

1960-1970 жылдардағы кино дағдарыста

1950 жылдардың соңында алдыңғы онжылдықта кинотеатрларға келушілер санының өсуі алдымен тоқтап, 1960 жылдары күрт төмендеді. 1969 жылы Батыс Германияда кинотеатрларға жасалған жылдық сапарлар саны 172,2 миллионға жетті, бұл 1956 жылғы соғыстан кейінгі рекордтық көрсеткіштен төрттен бір бөлігіне айналды. 1965 жылы жаңа неміс фильмдерін қаржылық тұрғыдан қолдау мақсатында Федералды Ішкі істер министрлігінің басшылығымен құрылған «Жас неміс киносы комитеті» (Kuratorium Junger Deutscher Film) құрылған болатын. Алайда, «Жаңа неміс киносының» режиссерлері көбінесе теледидардан қаржы алуға тәуелді болды. Жас режиссерлер «Das kleine Fernsehspiel» (Кішкентай телеспектакль) атты жеке драма және құжаттық фильмдер сериясы немесе «Tatort» қылмыстық сериясының телефильмдері сияқты бағдарламаларда өздерінің шеберлігін сынау мүмкіндігіне ие болды. Бірақ телеарналар қолдаған фильмдердің тұсаукесерін теледидарда өткізуге тырысты, ал кинотеатрларда көрсету кейінге қалды. Осының салдарынан мұндай фильмтер көбінесе кассада сәттілікке жете алмады. 1974 жылдан кейін жағдай өзгерді, өйткені ARD және ZDF және Германия Федералдық Фильм Кеңесі (Германияда кино өндірісін қолдау үшін 1968 жылы құрылған мемлекеттік орган) арасында «Фильм және теледидар келісімі» (Film Fernseh Abkommen) жасалды. Осы келісімге сәйкес телекомпаниялар кинотеатрларда да, теледидарда да көрсетуге жарамды фильмдерді өндіру үшін жыл сайын белгілі бір сомада қаржы бөледі. (Мемлекеттік телеарналар бөлген қаржы сомасы жылына 4,5 және 12,94 миллион еуро аралығында болды. Келісім шарттарына сәйкес, осы қаражат есебінен түсірілген фильмдер кинотеатрларда көрсетілгеннен кейін 24 айдан соң ғана теледидарда көрсетілуі мүмкін. Олар кинотеатрларда көрсетілгеннен кейін алты айдан кешіктірмей бейне немесе DVD форматында да қолжетімді болуы мүмкін. Дегенмен, «Жаңа неміс киносы» үлкен отандық немесе халықаралық көрермендерді тартуда қиындықтарға тап болды. «Жаңа неміс киносының» әлеуметтік-сыни фильмдері бұрынғылардан өзгешеленуге тырысты, ал Клюге және Фассбиндер сияқты авторлық кино режиссерлерінің туындылары осының мысалы болып табылады. Фассбиндер неміс кино тарихынан шыққан жұлдыздарды пайдалану арқылы жаңа және ескі кино арасындағы келісімге қол жеткізуге тырысты. Сонымен қатар, кейде 1960 жылдардың авангардты «Жас неміс киносы» мен 1970 жылдардың «Жаңа неміс киносы» арасында ерекшелік жасалады. Кино өнерінің жаңа буыны өздерінің шабыт көзі ретінде итальяндық неореализмге, француздық «Жаңа толқынға» және британдық «Жаңа толқынға» назар аударды, бірақ бұл эклектикалық тәсілді Голливуд киносының белгілі жанрларына сілтемелермен үйлестірді. «Жаңа неміс киносы» қазіргі заманғы неміс қоғамының мәселелерін тікелей қарастырды: нацистік өткен, «қонақ жұмысшылардың» (Gastarbeiter) тағдыры және қазіргі заманғы әлеуметтік өзгерістер «Жаңа неміс киносы» фильмдерінде маңызды орын алды. Клюгенің «Абшид фон Гестерн» (1966), Герцогтың «Агирре, Құдайдың қаһары» (1972), Фассбиндердің «Қорқыныш жанды жейді» (1974) және «Мария Браунның үйлену тойы» (1979), сондай-ақ Вендерстің «Париж, Техас» (1984) фильмдері сыншылардың жоғары бағасын алды. Көбінесе осы авторлардың туындылары Германияда емес, шетелде танылды. Соғыстан кейінгі Германияның жетекші романистері Генрих Бёлль және Гюнтер Грасстың туындылары Шлёндорф пен Маргарет фон Троттаның «Катарина Блумның жоғалған ар-намысы» (1975) және Шлёндорфтың «Қышталған барабан» (1979) фильмдеріне негіз болды. Соңғысы «Ең үздік шетел тіліндегі фильм» номинациясында «Оскар» сыйлығын жеңіп алған алғашқы неміс фильмі болды. «Жаңа неміс киносы» әйел режиссерлердің дамып, Маргарет фон Тротта, Хельма Сандерс Брамс, Ютта Брюкнер, Хельке Сандер және Кристина Перинчоли сияқты режиссерлердің феминистік кино туындыларын жасауына да мүмкіндік берді. Неміс кинокомпаниялары spaghetti westerns-тен француз комикстерінің адаптацияларына дейін француз және итальяндық өндірістерге жиі қатысты.

1980-1989 жылдардағы танымал қойылымдар

Өз мақсаттарының біразына жеткеннен кейін, оның ішінде киноиндустрияны мемлекеттік қаржыландыруды орнату және неміс фильмдеріне халықаралық деңгейде жаңадан танылу, 1980-ші жылдарға қарай «Жаңа неміс киносы» шаршау белгілерін көрсетуге бастады, тіпті оның көптеген жақтастары жеке жетістіктерге қол жеткізгеніне қарамастан. 1980-ші жылдардағы неміс фильмдерінің коммерциялық табыстарының арасында 1985 жылы басталган Отто Ваалькес бас рольде ойнаған «Отто» фильмдері сериясы, Вольфганг Петерсеннің «Ешқашан бітпейтін оқиға» (1984) фильміне жасаған бейімдемесі және халықаралық деңгейде сәтті болған «Das Boot» (1981) фильмі болды, ол әлі күнге дейін неміс фильмі үшін ең көп «Оскар» номинациясын (алты) ұстап тұр. 1980-ші жылдарда танымал болған басқа да көрнекті кинорежиссерлер – продюсер Бернд Эйхингер және режиссерлер Дорис Дёрри, Ули Эдель және Лориот. Бағыттан алыста, 1980-ші жылдарда қанды-жойқын фильмдердің режиссері Йорг Буттгерит танымал болды. 1970-ші жылдардан бастап артхаус кинотеатрларының (Programmkinos) дамуы Герберт Ахтренбуш, Харк Бом, Доминик Граф, Оливер Гербрих, Роза фон Праунхайм немесе Кристоф Шлингенсиф сияқты ағымнан тыс кино жасаушылардың туындыларына орын берді. 1980-ші жылдардың ортасынан бастап бейнекассеталардың таралуы және RTL телеарнасы сияқты жеке телеарналардың пайда болуы кинотеатрларда көрсетілімге жаңа бәсекелестік тудырды. 1976 жылы 115,1 миллион көрерменге жеткеннен кейін кинотеатрларға келушілердің саны 1970-ші жылдардың соңында сәл көтеріліп, 1980-ші жылдардың ортасынан бастап қайтадан күрт төмендеп, 1989 жылы 101,6 миллион көрерменге жетті. Бүгінгі күнгі ең ірі неміс киностудиялары: Babelsberg Studio, Bavaria Film, Constantin Film және UFA. Том Тайквердің «Жүгір, Лола», Вольфганг Бекердің «Қош бол, Ленин!», Фатих Акиннің «Баспен соққы», Том Тайквердің «Эссенция», Флориан Хенкель фон Доннерсмарктің «Жасырын өмір» сияқты фильмдер оятатын және жаңашыл сипатты қайтадан қамтамасыз етуге үлгерді. Бернд Эйхингердің өндірген «Баадер-Майнхоф тобы» фильмі де белгілі бір табысқа жетті. Қазіргі уақытта неміс тілінде жұмыс істейтін белгілі режиссерлерге Сёнке Вортманн, «Оскар» жүлдесінің иегері Каролина Линк, Ромуальд Кармакар, Дани Леви, Ханс Кристиан Шмид, Андреас Дресен, Деннис Гансель және Ули Эдель, сондай-ақ комедиялық режиссерлер Майкл Гербиг және Тиль Швайгер жатады. Халықаралық аренада Роланд Эммерих, Вольфганг Петерсен немесе Уве Болл сияқты неміс кинорежиссерлері режиссер және продюсер ретінде сәтті мансап жасады. Кино композиторы Ханс Циммер әлемдегі ең танымал кино музыкасының продюсерлерінің біріне айналды. Майкл Баллхаус белгілі оператор болды. Германия Еуропалық киноиндустриясымен 1960-шы жылдардан бері ынтымақтастық байланыста. 1990 жылдан бері неміс кинорежиссерлері қаржыландырған және бірлесіп түсірген халықаралық жобалардың саны артты. 2000 жылдан бергі жаңа мыңжылдық неміс киноиндустриясының жалпы өркендеуін көрсетеді, өнімділігі артып, неміс кассасындағы табысы жақсарды. ГДР-дің құлауы неміс киноиндустриясына үлкен әсер етті. Жаңа халықтың батыс фильмдеріне қолжетімділігі көрермендер санын арттырды. АҚШ-та түсірілген фильмдер ең танымал болды, себебі олар нарықта үстемдік құрды және өндіріс Германиядан озық болды. Романтикалық комедиялар және әлеуметтік тақырыптар да танымал жанрлардың қатарында болды. Вольфганг Петерсен мен Роланд Эммерих екеуі де халықаралық деңгейде табысқа жетті. Халықаралық деңгейде неміс фильмдері стриминг арқылы пайда көріп жатыр. Олардың әлемдік нарықтағы үлесі артуда. Ішкі нарықта неміс фильмдерінің нарықтық үлесі 1996 жылы шамамен 16% болса, 2021 жылы шамамен 30% -ға жетті. Сондықтан кино мәдениетінің жеткіліксіз қаржыландырылғаны, проблемаларға толы және ішкі қанағатқа ұмтылғаны айтылады.

Фильмдерді қаржыландыру

Мемлекеттік органдар ұсынатын негізгі өндіріс ынталандыруы – Deutscher Filmförderfonds (DFFF) (Германия Федералдық кино қоры). DFFF – бұл Мемлекеттік мәдениет және медиа жөніндегі министр (Staatsministerin für Kultur und Medien) беретін грант. Грантты алу үшін өндіруші әртүрлі талаптарды орындауы керек, оның ішінде мәдени сәйкес келу тестінен өтуі қажет. Қор фильм өндірушілерге немесе бірлесіп өндірушілерге жылына 50 миллион евро көмектеседі, ал гранттар Германиядағы бекітілген өндіріс шығындарының 20%-ына дейін жете алады. Өндіріс шығындарының кемінде 25%-ы Германияда жұмсалуы тиіс, ал егер өндіріс шығындары 20 миллион евродан жоғары болса, 20% жеткілікті. DFFF 2007 жылы құрылды және барлық санаттар мен жанрлардағы жобаларды қолдады. 2015 жылы Deutsche Filmförderungsfond 60 миллионнан 50 миллион евроға дейін азайтылды. Бұл айырмашылықты Bundesministerium für Wirtschaft und Klimaschutz (Экономика және климаттық іс-қимыл жөніндегі федералды министрлік) бюджетінен толтыратынын қаржы министрі Габриэль мәлімдеді. Германияда алғаш рет жоғары беделді телесериалдар мен цифрлық фильмдер федералдық деңгейде, толықметражды фильмдермен бірдей қаржыландырылады. Қаржыландыру халықаралық бірлескен өндірістерге де көбірек бағытталуда. 1979 жылы Германияның штаттары да өз өндіріс орындарын қолдау мақсатында қаржы институттарын құра бастады. Бүгінде Германиядағы киноны қаржыландырудың ең үлкен үлесін федералды штаттар құрайды. Жыл сайын 200 миллион евродан астам гранттар таралды, және бұл көрсеткіш өсуде. Германияда киноны қаржыландыру тарихы 1917 жылы құрылған UFA GmbH компаниясымен басталды, ол өнеркәсіп пен банктерден қаражат алып, Германияны жақтаушы үгіт фильмдерін өндіруге тиіс болды. Ұлттық социализм кезеңінде (1933–1945) мемлекет Filmkreditbank GmbH (FKB) (Фильм несие банкі) құру арқылы фильмдерді қаржыландыруды жанама түрде қолдады. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін көптеген көркем фильмдер бастапқыда федералдық кепілдіктермен қолдау көрсетілді. Алайда, қазіргі киноны қаржыландыру 1950 жылдары, теледидар киноны ығыстыра бастаған кезде қалыптасты. 1967 жылы алғаш рет киноны қаржыландыру туралы заң қабылданды. 1968 жылы Берлинде орналасқан Filmförderungsanstalt (FFA) (Фильмді қаржыландыру агенттігі) алғашқы ірі қаржыландыру институты болды. Сыншылар Германиядағы киноны қаржыландыру институционалдық тұрғыдан фрагменттелгенін айтады, бұл барлық шараларды үйлестіруді дерлік мүмкін емес етеді, бұл өндірістің сапасын арттыруға әкелуі керек еді. Сондай-ақ, гранттарды түгелдей тарату өндіріс шығындарын өтеуге қабілетті фильмдерді өндіруге ынтаны басады дейді.

Фестиваль

Берлин халықаралық кинофестивалі, сондай-ақ Берлинале деп аталады, әлемдегі жетекші кинофестивальдердің бірі және ең беделді бұқаралық ақпарат құралдары шараларының бірі. Ол Германияның Берлин қаласында өтеді. 1951 жылы Батыс Берлинде құрылған фестиваль 1978 жылдан бері жыл сайын ақпан айында өткізіледі. 274 000 билет сатылып, 487 000 адам қатысқандықтан, бұл фестиваль әлемдегі ең көп көрерменге толы кинофестиваль болып саналады. Негізгі бөлімдерде 400-ге жуық фильм көрсетіледі, ол кино әлемінің толыққанды көрінісін ұсынады. Шамамен жиырма фильм "Алтын аю" және "Күміс аю" деп аталатын жүлделер үшін бақталастырады. 2001 жылдан бері фестиваль директоры Дитер Кослик болып табылады. Фестивальге, EFM және басқа да ілеспе шараларға 130-дан астам елден 20 000-ға жуық маман қатысады. 110-нан астам елдегі бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланым жасауға 4200-ден астам журналист жауапты. Жоғары деңгейдегі көркем фильмдердің премьераларында киножұлдыздары мен танымал адамдар қызыл кілемде болады.

Неміс кино академиясы

Deutsche Filmakademie 2003 жылы Берлинде құрылды және неміс кино өнерінің беделін арттыру үшін, басылымдар, презентациялар, талқылаулар және мектептерде тұрақты түрде насихаттау арқылы жергілікті кино жасаушыларға пікір алмасуға арналған алаңды ұсынуды көздейді.

Марапаттар

2005 жылдан бері «Лола» деп те аталатын «Неміс фильмдері» сыйлығының жеңімпаздарын «Неміс киноакадемиясының» мүшелері сайлап келеді. 3 миллион еуро ақшалай сыйлықпен ол Германияның ең ірі ақшалай сыйлықпен берілетін мәдени сыйлығы болып табылады. ЖылАғылшын атауыТүпнұсқа атауыРежиссер(лер) 2005Go for ZuckerAlles auf Zucker! 2006Басқалардың өміріDas Leben der Anderen 2007Төрт минутVier Minuten 2008Жұмақтың шегіндеAuf der anderen Seite 2009Жохан РабеJohn Rabe 2010Ақ лентаDas weiße Band 2011Винсент теңізді көруге тырысадыVincent will Meer Ralf Huettner2012Жолда тоқтауHalt auf freier Strecke 2013Берлиндегі кофеOh Boy 2014Туған жерге оралуDie andere Heimat 2015ВикторияVictoria 2016Фриц Бауэрге қарсы сот процесіDer Staat gegen Fritz Bauer