Кіріспе

"Корея киносы" (немесе "корей киносы") термині Солтүстік және Оңтүстік Кореяның киноиндустрияларын қамтиды. Соңғы ғасырдағы корей өмірінің барлық салалары сияқты, киноиндустриясы да саяси оқиғалардың – Жосон әулетінің соңынан бастап Корея соғысына дейін, және ішкі үкіметтік араласулардың ықпалында болды. Бүгінде екі елде де киноиндустриясы жеткілікті деңгейде дамыған, бірақ халықаралық деңгейде танымал болған фильмдер тек Оңтүстік Кореядан шықты. Солтүстік Корея фильмдері көбінесе коммунистік немесе революциялық тақырыптарды көрсетеді. Оңтүстік Корея киносы 1950-ші жылдардың соңы мен 1960-шы жылдары "Алтын ғасыр" деп аталатын өркендеу кезеңін басынан өткерді, бірақ 1970-ші жылдары сапасы төмендеген деп есептелді. Дегенмен, 2005 жылға қарай Оңтүстік Корея кинотеатрларда импорттық фильмдерден гөрі отандық фильмдерді көбірек тамашалайтын елге айналды. Бұл, бір жағынан, шетелдік фильмдердің көрсетілу санына шектеу қоятын заңдардың нәтижесі болды, бірақ ең бастысы – осы кезеңде төрт есеге өскен корей ойын-сауық индустриясының дамуына байланысты. 2006 жылдан бері корей фильмдері кинотеатрларда жылына 73 күн көрсетілуге міндетті, бұл сияқты шектеулер Ұлыбритания және Франция сияқты елдерде де бар. Кабельдік телеарналардағы отандық фильмдердің 25% квотасы Корея-АҚШ еркін сауда келісімінен кейін 20%-ға дейін төмендетіледі. Корей киноларының корей кассасында шетелдік фильмдерден тұрақты түрде жоғары көрсеткіштерді көрсеткені, тек сирек жағдайларда ғана ерекшеліктер болғаны байқалды.

Алғашқы кезең (1926 жылға дейін)

1897 жылғы 19 қазанда шыққан "Таймс" газетінде былай делінген: "Қашық Шығыстағы Жосон еліне кино енгізілді. 1897 жылдың қазан айының басында Букчондағы Джингогеде, қытай иесінен үш күнге жалға алынған қарапайым казармада кинофильмдер көрсетілді. Көрсетілген фильмдердің арасында француздық "Pathe Pictures" компаниясы түсірген қысқаметражды және деректі фильмдер болды". 1898 жылы Сеулдегі Намдаэмун маңында тағы бір фильм көрсетілгені туралы хабарлар бар. Алайда, зерттеуші Брайан Йесис бұл мәлімдемелерді жоққа шығарды, ол "Таймс" газетінің осындай санына немесе ұқсас мақалаға таппағанын және 1897 жылғы кіріспе күнін миф деп санайтынын айтты. Америкалық саяхатшы және лекторы Бертон Холмс өзінің саяхат бағдарламасының бөлігі ретінде Кореяда алғашқы фильмдерді түсірді. Ол фильмдерін шетелде көрсетумен қатар, 1899 жылы Корея патша отбасына да көрсетті. "Хвансонг синмун" ("Империяль") газетінде 1903 жылғы 23 маусымда тағы бір қоғамдық кино көрсетілімі туралы хабарландырылған. Дундэмун электр компаниясы жарнамалаған көрікті суреттерді тамашалауға кіру ақысы 10 джон (монета) болды. Кореяда отандық киноиндустрия құрылғанға дейін Корея кинотеатрларында Еуропа мен АҚШ-тан әкелінген фильмдер көрсетілді. Кореялық көрермендер арасында ең танымал импорттық фильмдердің кейбіреулері – Д.У. Гриффиттің "Бұзылған гүлдер" (1919) және "Шығысқа қарай" (1920), Робин Гудтағы Дуглас Фэрбенкс (1922) және Фриц Лангтың "Нибелунгтер" фильмдері, "Зигфрид" және "Криемхильдтің кек алуы" (екеуі де 1924). 1919 жылғы 27 қазанда түсірілген "Адал қайырымдылық" (Righteous Revenge) кинодрамасы (фильмдік фонмен сахналық қойылым) – бұл атау даулы болғанымен, ол Кореядағы алғашқы фильм деп кеңінен танылады. Ол Dansungsa-да көрсетілді, сол күні және Gyeongseong қаласының панорамалық көрінісі туралы деректі фильмнің көрсетілімінен кейін. Оның жарық көрген күні Оңтүстік Кореяда Корей киносының күні ретінде атап өтіледі. Келесі бірнеше жыл бойы Кореядағы кино өндірісі кинодрамалар мен деректі фильмдерден тұрды. Кореядағы алғашқы фильм көрсетілімі сияқты, Кореяда түсірілген алғашқы көркем фильм де нақты емес. Кейбіреулер 1921 жылы түсірілген "Чуньян Жэон" (춘향전) фильмін алғашқы корей көркем фильмі деп атайды. Кейіннен "Чуньян" туралы дәстүрлі оқиға Кореядағы ең көп түсірілген оқиғаға айналды. Бұл корейлік алғашқы көркем фильм болуы мүмкін, сонымен қатар ол корейлік дыбыстық, түсті және кең экранды фильм болды. Им Квон Тэктің 2000 жылғы "Чуньян" пәнсори нұсқасы "Чуньян" негізінде түсірілген фильмдердің санын 14-ке жеткізді. Алайда, басқа дереккөздер Юн Бэк Намның 1923 жылғы сәуір айында шыққан "Ульха уи Мэнсе" ("Ай астындағы махаббат") фильмін алғашқы корей көркем фильмі деп атайды. 1925 жылы неміс діни қызметкері Норберт Вебер Кореяның ең көп кадрларын түсірді. Ол мұны жапон отарлауы салдарынан корей мәдениеті жойылып кеткен жағдайда, оны құжаттау үшін жасады. Содан кейін ол Баварияға оралып, түсірген кадрларды "Im Lande der Morgenstille" ("Таңның тыныштығы елінде") және тағы бес қысқаметражды фильмге монтаждады. Бұл деректі фильм Германия мен Австрияда 1930 жылға дейін көрсетілді және 1970 жылдардың соңында Оңтүстік Корея зерттеушілері оны қайта ашқанға дейін ұмытылып қалды. Фильм цифрлық форматқа көшіріліп, қазір тегін онлайн режимінде қолжетімді.

Үнсіз фильмдердің алтын дәуірі (19261930)

Бұл кезде корей киностудиялары жапондықтардың басқаруымен жұмыс істеді. Йодо Орахо есімді бас киім саудагері "Чосон Кинема Продакшнс" атты кинокомпания құрды. 1926 жылы "Нонгжунджо" фильмінде ойнағаннан кейін жас актер На Вунгю өзінің жеке фильмін жазуға, режиссерлік етуге және басты рөлді сомдауға мүмкіндік алды. Наның "Ариранг" (1926) фильмі Кореядағы үнсіз фильмдер дәуірінің басталуын қадағалады. "Ариранг" халық әніне негізделгендіктен, На Вунгюның "Ариранг" фильмі де тікелей саяси тақырыпты қамтыған жоқ. Алайда, жасырын немесе айқын емес хабарламалар тірі баяндаушының көмегімен театрларда күшейтілуі мүмкін еді. 1908 жылғы газет мақаласы көрсеткендей, бионса (жапонша бенши) дәстүрі Кореяда фильм көрсетілімдерінің басталған сәттен-ақ пайда болды. Жапониядағыдай, ол үнсіз фильмдерді көрсетудің ажырамас бөлігіне айналды, әсіресе импортталған фильмдер үшін, онда бионса интертитрлерді аударудың экономикалық және көңілді альтернативасын ұсынды. Кореядағы бионса дәстүрінің ерекшелігі, жапон билігі болмаған кезде баяндаушылар фильмнің мазмұнына сатира мен оккупацияға қарсы сын қосып, жапон үкіметінің цензурасынан тыс саяси мән беруі мүмкін болды. Кейбір танымал бионсалар киноактерлерге қарағанда жақсы жалақы алды. "Арирангтың" сәттілігі 1920 жылдардың соңында корей киноиндустриясындағы белсенділіктің артуына ықпал етті, осы кезең "Үнсіз фильмдердің алтын ғасыры" деп аталды. Осы кезеңде жетпістен астам фильм түсірілді, фильмдердің сапасы мен саны едәуір жақсарды. На Вунгю "Арирангтан" кейін "Пунгуна" (немесе Тағдыр адамы; 1926) және "Дылуджи" (немесе Құбыжық; 1927) сияқты танымал және сыншылар тарапынан жоғары бағаланған фильмдер түсірді. Ол Бак Сонг Пильмен бірлесіп "На Вунгю Продакшнс" компаниясын құрды, мақсаты – корейлер үшін корейлер түсірген фильмдерді жасау. Бұл компанияның өмірі қысқа болғанымен, "Жалитгеола" (немесе Сау бол; 1927), "Бонгеоли Сам Рёнг" (немесе Ымыртты Самрёнг; 1929) және "Салангеул чажасео" (Сүйіспеншілікті табу; 1929) сияқты маңызды фильмдерді өндірді. Бұл кезеңнің тағы бір маңызды режиссері Шим Хун "Мондонги Тултте" (먼동이 틀 때; Таң атқанда) атты бір ғана фильм түсірді. Бұл фильмге сыншылардың пікірлері "Арирангқа" қарағанда кем емес болғанымен, Шим өзінің "Сангроксу" (상록수; Маңғыттар) романы негізінде екінші фильмін түсіріп жатқанда 35 жасында қайтыс болды. Романды кейіннен 1961 жылы Шин Санг Ок және 1978 жылы Им Квон Тэк режиссерлері фильмге түсірді. Бұл дәуірдегі кинотеатрлардың ерекшелігі – "бионса" деп аталатын "фильм баяндаушысының" болуы. Бионса кейіпкерлер мен оқиға орнын таныстырып, үнсіз фильмдер көрсетілімінде физикалық әрекеттер мен психологиялық дилеммаларды түсіндіретін баяндаушы қызметін атқарды. Бионса корей көрермендерінің фильм көру тәжірибесінде мәдени делдал ретінде де жұмыс істеді және цензура немесе технологиялық шектеулерді толықтыру үшін баяндауын пайдаланды.

Соңғы үнсіз дәуір (19301935)

1930 жылдардың бірінші жартысында Кореядағы отандық киноиндустрия төмендеді. Осы кезеңде фильмдердің саны жылына екі-үшке дейін азайды. Кейбір кинорежиссерлер Кореядан Шанхайдың дамыған киноиндустриясына қашып кетті. Импортталған фильмдер отандық фильмдерді көптеп ығыстырды, бірақ 1933 жылғы Кореяның №40 заңымен жапондықтар Кореяда көрсетілетін барлық шетелдік фильмдерді Жапония арқылы импорттауды міндеттеді. Кейбір фильмдер корей көрермендеріне өте ұнағанымен, жалпы саны шектеулі болды, ал Жапониядан келгендерінің кейбіреулері тым тозығы жеткендіктен, актерлердің бет-әлпеттері нашар көрінетін. Дегенмен, тіпті тозығы жеткен фильмдерді де тәжірибелі дубляж шеберлері қызықты ете біліп, кинотеатрдың нашар репертуарын жақсартатын.

Бұл дәуірдің ең маңызды фильмі – Ли Гю Хванның (1904–1981) режиссерлігімен түсірілген «Қайықшысы жоқ қайық» (1932) фильмінде На Вун Гю түсті. Үкіметтік цензураның күшеюіне байланысты, сыншылар бұл фильмді азаттыққа дейінгі маңызды ұлттық идеяны жеткізген соңғы туынды деп атайды.

Ертедегі дыбыс дәуірі (1935-1945 жж.)

Кореяның алғашқы дыбысты фильмі Ли Мён Уның 1935 жылы түсірген «Чуньянг чон» фильмі болды. Корей халқы өз тілінде естіген киноны жақсы қабылдады. Онжылдықтың соңына қарай түсірілген фильмдердің саны артты. На Вун Гю 1937 жылы ерте қайтыс болғанға дейін «Кангеоннео маэуль» (1935) және «О Монгнё» (1937) сияқты маңызды туындыларын қоса, көптеген фильмдер түсіре бастады. Корея Жапонияның отарлық кино өндірісінің алғашқы және ең маңызды орталықтарының бірі болды. Осы мақсатта Корея отарлық кино бөлімі (朝鮮総督府キネマ) жапон мәдениеті мен салтындарын, сондай-ақ жапондықтардың модернизацияның артықшылықтарын насихаттау үшін фильмдерді өндіру және тарату үшін құрылды. 1930 жылдардың ортасы мен соңында Кореяда түсірілген дыбысты фильмдер бұрынғы үнсіз фильмдерге қарағанда жапон үкіметінен әлдеқайда қатал цензураға тап болды. Сонымен қатар, дыбысты фильмнің пайда болуымен бірге «бёнса» баяндамашыларының жоғалуы салдарынан, цензурадан бұрынғы антиавторитарлық хабарламаны жасыру мүмкіндігі де азайды. Мұндай жағдайдың бір мысалы – америкалық үнсіз фильм «Бен-Хур» (1927) Кореяға әкелінген кезде болды. Жапондық цензура фильмде ешқандай қауіпті нәрсе таба алмаса да, «бёнса» дереу фильмдегі еврейлердің жағдайы мен жапон отаршылдығының астындағы корейлердің жағдайы арасындағы айқын параллельдікті байқап, көрермендерге ескертті. Бұл фильмге байланысты жақын арада тәртіпсіздіктер туды. Жапондық киноцензура Кореяны мәдени жаулап алу жобасының бір бөлігі ретінде америкалық және еуропалық фильмдерді жапон фильмдерімен алмастырды. Кореяда түсірілген жапон фильмдері жапон көрермендеріне экзотикалық нәрсе ретінде ұнады. Мысалы, «Күзет мұнарасының өзін-өзі өлтіруші әскерлері» (望楼の決死隊, 1943) жапондық «найсен итай» немесе «Жапония мен Корея – бір дене» тұжырымын насихаттаған көптеген үгіт фильмдерінің бірі болды. Жапондық кино өндірісі Кореяда 1930 жылдардың басында басталса да, корей киноиндустриясын жапондықтардың толыққанды жұмылдыруы мен біріктіруі 1937 жылы Қытайға жасалған толыққанды шабуылдан кейін ғана басталды. Кино жапондықтардың ассимиляциялық саясатты насихаттау арқылы Кореядағы отарлық үстемдігін сақтаудың маңызды құралы болды. Мысалы, 1941 жылы Жапонияның «Шочику» студиясы Жапонияның қолдауымен Кореяның әскери ақпарат бөлімімен бірлесіп «Сен және мен» (君と僕) фильмін түсірді. Фильмді «Хинацу Эйтаро» деген атпен жапон киноиндустриясында көп жұмыс істеген корей Хе Ён режиссері түсірді. «Сен және мен» корейлердің Жапон императорлық армиясына «ерікті» қатысуын насихаттады және жапон әйелі мен корей еркегі арасындағы әрасалық некені қосалқы сюжет ретінде көрсетті. Фильм аяқталғаннан кейін Хе Индонезияның Ява аймағына барып, жапондықтар үшін деректі фильмдер түсіруді жалғастырды. Соғыстан кейін ол өзінің атын доктор Хююн деп өзгертіп, екі ұлы бар индонезиялық әйелге үйленді және үш маңызды индонезиялық фильм түсірді. 1952 жылы қайтыс болғанға дейін ол жақын досына: «Егер мен қазір Жапонияға оралсам, онда мен үшін жұмыс болмайды, ал Кореяға оралсам, мен жапондық әріптес ретінде таңбаланамын» деді. Жапон отарлық әкімшілігі корей тілін ресми түрде тыйым салғанмен, Кореяда жұмыс істейтін жапон киностудиялары соғыс аяқталғанға дейін осы тілде сөйлейтін кейіпкерлермен фильмдер түсіруді жалғастырды.

Азат болғаннан кейін (1945-1954)

1946 және 1947 жылдары Кореяны Жапонияның отаршылдығынан азат етуден кейін түсірілген фильмдердің көпшілігі Кореяның азаттығының қуанышын көрсететін туындылар болды. 1946 жылы Чой Ин Кю «Goryeo Film Company» компаниясын құрып, «Free Manse» (자유만세) фильмін шығарды, ол прокатта үлкен табысқа ие болды. Одан кейін Ли Гу Ённың «Ahn Jung geun жазбалары» (안중근 사기), Юн Бонг Чунның «Шехит Юн Бонг Гиль» (윤봉길 의사), Чон Чанг Гюннің «Бостандыққа қол жеткізген туған жерім» (해방된 내 고향) және Ли Кю Хванның «Ddol ddol-дың оқиғалары» (똘똘이의 모험) фильмдері жарық көрді. 1947 жылы Юн Бонг Чунның «Ю Гван Сун» (유관순) және Шин Кён Кюнның «Жаңа серт» (새로운 맹세) фильмдері шықты. Келесі жылы, 1948 жылы, Чой Ин Кюдің «Күнәсіз тұтқын» (죄없는 죄인), Ли Кю Хванның «Шағалалар» (갈매기) және Хан Хён Моның «Қоршауды бұзу» (성벽을 뚫고) фильмдері түсірілді. 1950 жылы Корея соғысы кезінде кино өнерпаздары қайтадан қиын жағдайға түсті, бірақ 1952 жылы бірқатар фильмдер жасалды, олардың ішінде Чон Чан Гунның «Накдон өзені» (낙동강), Ли Ман Хённың «Махаббат таулары» (애정산맥), Шин Санг Октың «Шайтанның түні» (악야) және Чон Чан Хуаның «Соңғы құмарлық» (최후의 유혹) фильмдері бар. 1954 жылы астанаға оралған кино өнерпаздары шетелдік фильмдердің көптеп келуіне қарамастан, жаңа қиындықтарға төтеп беріп, фильмдерін жасауды жалғастырды. 1954 жылы Ким Сонг Миннің «Солтүстік ендік 41 градус» (북위 41도), Юн Бонг Чунның «Туған жер туралы ән» (고향의 노래), Хонг Сунг Кидің «Шабуылға дайындық» (출격명령) және Шин Санг Октың «Корея» (코리아) фильмдері жарық көрді. 1955 жылдың мамырында корей фильмдеріне салық жеңілдіктері енгізілді, бұл корей киносының өркендеу кезеңіне үлкен серпіліс болды. Ли Кю Хванның «Чунхянчон» (춘향전) фильмі 1955 жылы шығып, корей киносының қайта жандануына ықпал етті.

Бап-бақыры (1955-1979)

Кореяда түсірілген фильмдер санын салыстыра келгенде, 1919-1945 жылдар аралығында 166 фильм, 1946-1953 жылдар аралығында 86 фильм және 1954-1970 жылдар аралығында 2021 фильм түсірілді. Салық жеңілдету шаралары, ең жаңа кино түсіру машиналарын енгізу және кинотеатрға келушілердің санының артуы кино өндірушілерді үлкен ынталандырды. 1960-жылдардың басында жасөспірімдер фильмдері және әдеби фильмдер сияқты жаңа жанрлар пайда болды. Ким Ки Ённың "Үй қызметшісі" (하녀) фильмі 1960 жылы шықты. Шин Сонг Иль осы кезеңде "Жаяу келе жасөспірім" (맨발의 청춘), "Жастар сынып бөлмесі" (청춘교실) және "Қара шарап" (흑맥) фильмдері арқылы танымал болды. 1961 жылы Син Санг Октың "Қонақ және анам" (사랑방 손님과 어머니) және Ю Хён Моктың "Бағытсыз оқ" (오발탄) фильмдері түсірілді. Ли Ман Хидің "Кейінгі күз" (만추) фильмі 1966 жылы, ал Чхве Ха Вонның "Ескі тостаған жасаушы" (독 짓는 늙은이) фильмі 1969 жылы корей фильмдерінің сапасын жақсартты. Чон Со Ённың "Маған қайтадан махаббат ет" (미워도 다시 한번) фильмі кассада үлкен табысқа ие болды. Дегенмен, 1970-ші жылдары корей киноиндустриясы тағы да төмендеуге ұшырады және Ли Чжан Хоның "Жұлдыздардың аспанға қайтуы" (별들의 고향) фильмі (1974) және Ким Хо Сунның "Қысқы әйел" (겨울여자) фильмі (1977) арқылы жаңа мүмкіндіктерді іздеуге көшті. 70-ші жылдарда Ли Чжан Хо, Ким Хо Сон және Ха Гиль Чонның пайда болуы режиссерлердің жаңа буын алмасуының және жас режиссерлердің жаңа сезімталдықтарының көрінісі болды. 1974 жылы режиссер Ли Чжан Хоның "Жұлдыздардың аспанға қайтуы" Сеулдегі Кукдо театрында 470 000 көрерменді тартты және 70-ші жылдардағы барлық фильмдер арасында кассада алтыншы орынға ие болды. 1975 жылы режиссер Ким Хо Сонның "Ён Джаның гүлдену кезеңі" (영자의 전성시대) фильмі де 360 000 көрерменді тартқан үлкен кассалық сәттілікке қол жеткізді. Ха Гиль Чонның 1975 жылы түсірген "Ақымақтардың шеруі" (바보들의 행진) фильмі жас жігіттердің махаббаты мен адасуын көркем бейнелегені үшін жоғары бағаланды. Шетелдік фильмдерге импорт квотасы жүйесін енгізу және 1970-ші жылдардағы импорт ережелері корей фильмдерін дамытудың орнына шетелдік фильмдерді импорттау құқығы үшін күшті бәсекелестікке әкелді, ал 70-ші жылдардың ортасында корей фильмдерінің құлдырауы баяу басталды.