Римге дейінгі Британия патшасы Кунобелин

Кіріспе

1-ғасырдағы Римге дейінгі британ патшасы

Кунобелин немесе Кунобелин (Common Brittonic: *Cunobelinos, "Мықты иттің") сонымен қатар оның латынша түрі Кунобелин, шамамен 9 жылдан шамамен 40 жылға дейін Римге дейінгі Британияны билеген патша болды. Ол туралы классикалық тарихшылар Светоний және Дион Кассий еске алады, сондай-ақ оның есімі жазылған көптеген монеталар табылды. Ол оңтүстік-шығыс Британияның маңызды бөлігін, оның ішінде Катувеллауни және Триновант тайпаларының жерлерін бақылады, ал Светоний оны "бриттердің патшасы" (Britannorum rex) деп атайды. Кунобелиннің монеталарындағы бейнелер мен жазуларға қарағанда, ол Римнің қарауындағы патша болған болуы мүмкін. Кунобелин британдық аңыздарда Синфелин (Уэльс), Кимбелин (ортағасырлық латын) немесе Цимбелин ретінде кездеседі, мысалы, Уильям Шекспирдің пьесасында.

Этимология

Оның есімі ортақ бритт тіліндегі *cuno "ит" және *belino "күшті" деген сөздердің қосындысынан құралған, яғни "Итке дейін күшті" немесе "Күшті ит" деген мағынаны білдіреді.

Тарих

Нумизматикалық деректерге сүйенсек, Кунобелин әкесі Таскиованның қайтысынан кейін шамамен 9 жылы билікке келген. Ол Камулодумнан (Тринованттардың астанасы Колчестер) және Катувеллаунның астанасы Верламионнан (кейін римдік Верламиум қаласы, қазіргі Санкт-Олбанс) монеталар соқты. Кейбір Верламиум монеталарында Кунобелин Таскиованның ұлы ретінде көрсетілген, Катувеллаунның бұрынғы патшасы. Таскиованның монеталарында *rīgo түбірінен туындаған ригонос атағы бар, яғни «патша» деген мағынаны білдіреді. Әкесінің монеталарынан өзгеше, Кунобелиннің монеталарында бірге билеушілердің есімдері жоқ. Ал кейбіреулерінде пальма жапырағы немесе лавр гүлшоғыры бейнеленген, бұл римдіктерден алынған әскери жеңістің символы. 9 жылы Германиядағы Тейтобург орман шайқасында римдіктердің жеңіліске ұшырағаннан кейін, ол Тринованттарға қарсы әрекет етуге батыл болған болуы мүмкін. Кунобелин Рим империясымен жақсы қарым-қатынас сақтаған. Ол монеталарында «Рекс» (латынша «патша») атағын және классикалық мотивтерді пайдаланған, сонымен қатар оның билігінде континентпен сауда-саттық артқан. Археологиялық зерттеулер континенттен әкелінген сәнді тауарлардың көбеюін көрсетіп тұр, олардың ішінде итальяндық шарап және ыдыстар, зәйтүн майы, Испаниядан балық соустары, шыны бұйымдар, зергерлік бұйымдар және Галло-Бельгиялық асүй жинақтары бар. Бұл тауарлар Камулодум порты арқылы Ұлыбританияға келген болуы мүмкін. Ол, мүмкін, Страбонның айтуынша, Августқа елшілік жіберген британдық патшалардың бірі болған. Страбон Римнің Ұлыбританиямен тиімді сауда жасағанын хабарлайды: аралдан астық, алтын, күміс, темір, тері, құлдар және аң аулау итттері шығарылған. Кунобелиннің үш ұлы болды: Админий, Тогодумн және Каратак, сондай-ақ тарихта белгілі ағасы Эпатик. Эпатик 20-шы жылдардың басында Атребат аймағына ықпалын кеңейтіп, шамамен 25 жылы Атребат астанасы Каллеваны (Силчестер) басып алды. Ол 35 жылы қайтыс болғанға дейін аумағын кеңейтуді жалғастырды, содан кейін Каратак оның орнына келді және Атребаттар өз аумақтарының бір бөлігін қайтарып алды. Админий, сол кезде Кенттің билеушісі болған. 40 жылы әкесі оны Ұлыбританиядан қуғандықтан, ол император Калигуладан пана сұрады. Калигула бұл оқиғаны бүкіл арал оған бағынғандай қабылдап, Ұлыбританияны басып алуға дайындық жасады. Алайда, ол оны күлкілі жағдайларда тоқтатып, әскерлеріне толқындарға шабуыл жасап, жеңіс олжасы ретінде қабықшаларды жинауға бұйрық берді. Кунобелин шамамен 40 жылы қайтыс болды, ал 43 жылы өлгені анық. Колчестердің шетіндегі Лексден дөңгелегі оның қабірі болуы мүмкін (бірақ бұрынғы Триновант патшасы Аддедомар да оның ішінде болуы мүмкін). Каратак Атребаттарды толық басып алды, ал олардың патшасы Верика Римге қашып, жаңа император Клавдийге Ұлыбританияны жаулап алуға себеп берді. Каратак пен Тогодумн басқыншылыққа қарсы алғашқы қарсылықты көрсетті. Дио Кассиус «Бодунни» тайпасы, Катувеллаунға салық төлейтін тайпа, жағын өзгертіп, римдіктерді қолдағанын айтады. Бұл, мүмкін, Глостерширдің Добуннилерінің қате жазылуы, Кунобелиннің гегемониясы Батыс елдеріне дейін жеткенін көрсетеді. Эпиграфикалық деректерге сүйенсек, 1 ғасырдың соңында Ұлыбританияның римдік губернаторы Салустий Лукулл оның немересі болуы мүмкін.

From numismatic evidence, Cunobelinus appears to have taken power around AD 9 after the death of his father Tasciovanus, minting coins from both Camulodunum (Colchester, capital of the Trinovantes) and Verlamion (later the Roman town of Verulamium, now modern St Albans), capital of the Catuvellauni. Some of the Verulamium coins name him as the son of Tasciovanus, a previous king of the Catuvellauni. Some of Tasciovanus' coins bear the title rigonos, a derivative of the Brittonic root *rīgo meaning "king". Unlike his father's, Cunobelinus' coins name no co rulers. and some have a palm or laurel wreath design, a motif borrowed from the Romans indicating a military victory. It is possible that, following the Roman defeat in the Battle of the Teutoburg Forest, in Germania in AD 9, he was emboldened to act against the Trinovantes. Cunobelinus appears to have maintained quite good relations with the Roman Empire. He used the title Rex (Latin 'king') and classical motifs on his coins, and his reign saw an increase in trade with the continent. Archaeology shows an increase in luxury goods imported from the continent, including Italian wine and drinking vessels, olive oil, and fish sauces from Hispania, glassware, jewellery, and Gallo Belgic tableware, which from their distribution appear to have entered Britain via the port of Camulodunum. He was probably one of the British kings who, according to Strabo, sent embassies to Augustus. Strabo reports Rome's lucrative trade with Britain: the island's exports included grain, gold, silver, iron, hides, slaves and hunting dogs. Cunobelinus had three sons, Adminius, Togodumnus and Caratacus, and a brother, Epaticcus, known to history. Epaticcus expanded his influence into the territory of the Atrebates in the early 20s, taking the Atrebatan capital Calleva (Silchester) by about 25. He continued to expand his territory until his death in about 35, when Caratacus took over from him and the Atrebates recovered some of their territory. Adminius, judging by his coins, had control of Kent by this time. Suetonius tells us that in about 40 he was banished from Britain by his father and sought refuge with the emperor Caligula. Caligula treated this as if the entire island had submitted to him and prepared an invasion of Britain. He abandoned it, however, in farcical circumstances by ordering his soldiers to attack the waves and gather seashells as the spoils of victory. Cunobelinus died about 40, Certainly he was dead by 43. The Lexden Tumulus on the outskirts of Colchester has been suggested as his tomb (although the earlier Trinovantian king Addedomarus is another candidate for its occupant). Caratacus completed the conquest of the Atrebates, and their king, Verica, fled to Rome, providing the new emperor, Claudius, with a pretext for the conquest of Britain. Caratacus and Togodumnus led the initial resistance to the invasion. Dio Cassius tells us that the "Bodunni", a tribe who were tributary to the Catuvellauni, changed sides and supported the Romans. This is probably a misspelling of the Dobunni of Gloucestershire, indicating that Cunobelinus's hegemony extended as far as the West Country. It is possible, based on epigraphic evidence, that Sallustius Lucullus, Roman governor of Britain in the late 1st century, was his grandson.

Аңыздар мен әдебиет

Кунобелинустың есімі британдық аңыздарда және одан тыс жерлерде сақталған. 9 ғасырдың басындағы «Historia Brittonum» еңбегінде Кунобелин Миноканның ұлы Беллинус ретінде көрсетіледі және Юлий Цезарь заманындағы британдық патша ретінде сипатталады. Кунобелин мен оның ұлы Админийдің есімдері, Суетонийдің «Калигуланың өмірі» еңбегінен Оросийдің «Адверсиус Паганос» тарихына берілгенде болған қателердің тізбегінен туындап, бұрмаланған болуы мүмкін. Соңғысы «Historia Brittonum» авторы үшін маңызды дереккөз болды: Suetonius, Caligula, Ch.44 (2-ғасырдың басында): Adminio, Cynobellini Brittannorum regis filio. Оросий, Historia adversus Paganos, vii.5.5 (5-ғасырдың басында): Minocynobellinum Britannorum regis filium. «Historia Brittonum», §19 (9-ғасырдың басында): Bellinus, filius Minocanni. Уэльс триадаларында және «Branwen ferch Llŷr», «Macsen Wledig арманы» және «Lludd and Llefelys» сияқты ортағасырлық әдебиетте «Historia Brittonum» еңбегіндегі «Миноканның ұлы Беллинус» Уэльс тілінде «Бели Мавр» («Ұлы Бели») – Миноганның ұлы (кейде Маноган деп те жазылады) болып аударылды. Миноганның ұлы Бели / Манаган бірнеше ортағасырлық Уэльс шежірелерінде де кездеседі. Ортағасырлық Уэльс қолжазбасы Харлеан 3859-да сақталған 10-ғасырдың ортасындағы шежіреде үш буын көрсетілген: «Caratauc map Cinbelin map Teuhant». Бұл «Каратак, Кунобелиннің ұлы, Таскиованның ұлы» дегенмен тең келеді, бұл үш тарихи тұлғаны дұрыс ретпен тізеді, бірақ тарихи контексті бұрмалайды, тілдік өзгерістердің дәрежесі ұзақ ауызша таралуды көрсетеді. Шежіренің қалған бөлігінде Рим императорларының есімдері және екі Уэльс мифологиялық кейіпкері – Гвидген (Гвидион) және Лу (Ллю) тізілген. Монмуттың Геффриі «Historia Regum Britanniae» (шамамен 1136 жылы жазылған) еңбегінде Кунобелин бірнеше рет кездеседі. Геффри «Historia Brittonum» еңбегінен Беллинусты алып, оны Цезарьға қарсы соғыстарында Кассибеланның (яғни Кассивеллаун) генералы ретінде сипаттайды (Геффридің «Historia» еңбегінің Уэльс тіліндегі аудармаларында, «Brut y Brenhinedd» еңбегінде Беллинус Белиге, Касваллаунның басқарушысына айналады). Геффридің «Тарихында» келесі рет Хели (Клигеиллдің ұлы) – үш бауыр Кассибелан, Луд және Неннийдің әкесі ретінде көрінеді, олар қырық жыл патшалық құрды (Уэльс тіліндегі аудармаларда Геффридің Хелиінің орнына Бели Мавр қойылады). Джеффридің оқиғасы 1577 жылы Рафаэль Холиншедтің «Хроникаларына» енгізілді, онда оны Уильям Шекспир тауып алып, «Цимбелин» романының негізі ретінде пайдаланды. Атынан басқа, Цимбелиннің кейіпкері мен тарихи Кунобелиннің арасында ештеңе ортақ жоқ. Патша, өзінің зұлым екінші әйелінің ықпалымен, қызы Имогенге төмен текті, бірақ лайықты адам – Постхум Леонатқа үйленуіне тыйым салады, оның орнына оның еркексіз күйеу баласы Клотенге үйленуін қалайды, бұл қате түсініктерге, адалсыздық туралы жалған айыптаулардан туындаған қызғанышқа және патшайымның қоздырғандықтан Римпен соғысқа әкеледі. Соңында Британия мен Рим арасындағы бейбітшілік орнатылады, Цимбелин екі ұлы Гвидерий мен Арвирагпен қайта қосылады, оларды бала кезінде Беларий, әділетсіз қуылған дворян, ұрлап әкеткен. Имоген Постхуммен татуласады. Клотен мен оның анасы, зұлым патшайым, өздеріне лайық жазаны алады.

Cunobelinus's memory was preserved in British legend and beyond. In the early 9th century Historia Brittonum, Cunobeline appears as Bellinus son of Minocannus and is described as a British king in the time of Julius Caesar. The names of Cunobeline and his son Adminius probably became corrupt due to a series of scribal errors in the transmission of the name from Suetonius' Life of Caligula to Orosius's Historia adversus Paganos, the latter of which was a primary source for the author of the Historia Brittonum:

Suetonius, Caligula, Ch.44 (early 2nd century): Adminio, Cynobellini Brittannorum regis filio. Orosius, Historia adversus Paganos, vii.5.5 (early 5th century): Minocynobellinum Britannorum regis filium. Historia Brittonum, §19 (early 9th century): Bellinus, filius Minocanni. In the Welsh Triads and medieval literature such as Branwen ferch Llŷr, the Dream of Macsen Wledig, and Lludd and Llefelys, the Historia Brittonum's "Bellinus son of Minocannus" was transformed into Welsh as Beli Mawr ("Beli the Great") son of Mynogan (also spelled Manogan). Beli son of Mynogan/Managan also appears in several medieval Welsh genealogies. A mid 10th century genealogy preserved in the medieval Welsh manuscript Harleian 3859 contains three generations which read "Caratauc map Cinbelin map Teuhant". This is the equivalent of "Caratacus, son of Cunobelinus, son of Tasciovanus", putting the three historical figures in the correct order, although the wrong historical context, the degree of linguistic change suggesting a long period of oral transmission. The remainder of the genealogy contains the names of a sequence of Roman emperors, and two Welsh mythological figures, Guidgen (Gwydion) and Lou (Lleu). In Geoffrey of Monmouth's Historia Regum Britanniae (composed around 1136) Cunobeline appears multiple times. Geoffrey borrowed the Historia Brittonum's Bellinus and styles him as the general of Cassibelanus (i. e., Cassivellaunus) in his wars against Caesar (in the Welsh translations of Geoffrey's Historia, the Brut y Brenhinedd, Bellinus becomes Beli, steward of Caswallawn). The next appearance in Geoffrey's Historia is as Heli (son of Cligueillus), the father of the three brothers Cassibellanus, Lud and Nennius, who reigned forty years (in the Welsh translations, Beli Mawr is substituted for Geoffrey's Heli). Geoffrey's story was incorporated into Raphael Holinshed's Chronicles in 1577, where it was found by William Shakespeare and used as the basis of his romance, Cymbeline. Beyond the name there is virtually nothing in common between the figure of Cymbeline and the historical Cunobelinus. The king, under the influence of his wicked second wife, forbids his daughter Imogen to marry Posthumus Leonatus, a low born but worthy man, preferring that she marry his boorish stepson Cloten, leading to mistaken identity, jealousy caused by false accusations of infidelity and a war with Rome provoked by the withholding of tribute, again at the instigation of the queen. In the end peace between Britain and Rome is re established, Cymbeline is reunited with his two sons, Guiderius and Arviragus, who were abducted in childhood by Belarius, a wrongly banished nobleman. Imogen is reconciled with Posthumus. Cloten and his mother, the evil queen, get their just deserts.