Римдық Британия: Тарих және жаулап алу (Rimdyq Britaniya: Tarih jane jaulap alu)

Кіріспе

Римдік биліктегі Британия (б.з. 43 ж. – б.з. 410 ж.) – Ұлыбритания аралының көп бөлігін қамтыған, римдіктердің Британияны жаулап алуынан кейін құрылған Британия провинциясы. Осы аймақ 43 жылдан 410 жылға дейін оккупацияланған. Юлий Цезарь 55 және 54 ж.ж. Галлия соғыстарының бөлігі ретінде Ұлыбританияға шабуыл жасады. Цезарьдің сөзіне сүйенсек, британдықтар британдық темір дәуірінде белгиялықтармен жаулап алынған немесе мәдени тұрғыдан сіңірілген, және Цезарьдің жауына көмектескен. Белгиялықтар – теңізден өтіп Британияға келген жалғыз келт тайпасы болды, себебі бұл жер басқа келт тайпаларына белгісіз еді. Ол құрбандық алып, Тринованттар үстінен достық патша Мандубрацийді тағайындап, Галлияға қайтты. Августтың жоспарланған шабуылдары б.з.б. 34, 27 және 25 ж.ж. тоқтатылды. 40 ж. Калигула континенттегі Каналға 200 000 адамды жинады, бірақ Суетонийдің мәліметінше, олар теңіз қабықтарын (musculi) жинады, бұл, мүмкін, Калигуланың теңіз үстінен жеңісін символдық түрде жариялауға бағытталған әрекет болды. Үш жылдан кейін Клавдий төрт легионды Британияға басып кіруге және қуылған король Вериканы Атребаттарға қайтаруға бұйрық берді. Римдіктер Катувеллауни тайпасын жеңіп, жаулап алынған жерлерін Британия провинциясы ретінде ұйымдастырды. 47 ж. римдіктер Фосс жолының оңтүстік-шығысындағы жерлерді бақылауда ұстады. Уэльстегі бақылау Будика көтерілісінің салдарынан және оған байланысты кешіктірілді, бірақ римдіктер солтүстікке қарай тұрақты түрде кеңейді. Британияны жаулап алу Гней Юлий Агриколаның (77–84 ж.ж.) басшылығымен жалғасты, ол Рим империясын Каледонияға дейін кеңейтті. 84 ж. ортасында Агрикола Монс Грапиус шайқасында Калгак басқарған каледониялықтардың әскерлерімен кездесті. Тацит бойынша, шайқаста каледониялықтардың 10 000-нан астам, ал римдіктердің 360-қа жуық әскері қаза тапты. Монс Грапиустағы қанды шайқас Британияны қырық жыл бойы жаулап алуды аяқтады, осы кезеңде 100 000-нан 250 000-ға дейін британдықтар қаза тапқан болуы мүмкін. Өнеркәсіптік соғысқа дейінгі кезеңде және Ұлыбританияның 2 миллион халқының арасында бұл өте жоғары көрсеткіш. Диоклетиан реформалары кезінде, III ғасырдың соңында Британия төрт провинцияға бөлінді, оларды Британия епархиясын басқаратын викарий басқарды. IV ғасырдың соңында Валентия деген бесінші провинцияның бар екендігі куәландырылды. Римдік биліктің соңғы кезеңінде Британия варварлардың шабуылына ұшырады және көбінесе императорлық узурпаторлар мен талапкерлердің бақылауына түсті. Римдіктердің Британиядан соңғы шығуы шамамен 410 ж. болды, ал жергілікті патшалықтар осыдан кейін Римге тәуелді Британияны құрады деп саналады. Британдықтарды жаулап алғаннан кейін ерекше романо-британдық мәдениет пайда болды, себебі римдіктер ауыл шаруашылығын, қала құрылысын, өнеркәсіптік өндірісті және сәулет өнерін жақсартты. Римдіктердің Британия құдайы Британияның әйел бейнесі болды. Бастапқы шабуылдардан кейін римдік тарихшылар Британияны көбінесе кездейсоқ түрде ғана еске алады. Сондықтан, қазіргі білімнің көп бөлігі археологиялық зерттеулерден және императордың британдық жетістіктерін мадақтаған эпиграфикалық деректерден алынған. Римдік азаматтар империяның әртүрлі аймақтарынан Британияға қоныстанды.

Britain under Roman rule (43 AD – c. 410 AD)

Roman Britain was the territory that became the Roman province of Britannia after the Roman conquest of Britain, consisting of a large part of the island of Great Britain. The occupation lasted from AD 43 to AD 410. Julius Caesar invaded Britain in 55 and 54 BC as part of his Gallic Wars. According to Caesar, the Britons had been overrun or culturally assimilated by the Belgae during the British Iron Age and had been aiding Caesar's enemies. The Belgae were the only Celtic tribe to cross the sea into Britain, for to all other Celtic tribes this land was unknown. He received tribute, installed the friendly king Mandubracius over the Trinovantes, and returned to Gaul. Planned invasions under Augustus were called off in 34, 27, and 25 BC. In 40 AD, Caligula assembled 200,000 men at the Channel on the continent, only to have them gather seashells (musculi) according to Suetonius, perhaps as a symbolic gesture to proclaim Caligula's victory over the sea. Three years later, Claudius directed four legions to invade Britain and restore the exiled king Verica over the Atrebates. The Romans defeated the Catuvellauni, and then organized their conquests as the province of Britain. By 47 AD, the Romans held the lands southeast of the Fosse Way. Control over Wales was delayed by reverses and the effects of Boudica's uprising, but the Romans expanded steadily northwards. The conquest of Britain continued under command of Gnaeus Julius Agricola (77–84), who expanded the Roman Empire as far as Caledonia. In mid 84 AD, Agricola faced the armies of the Caledonians, led by Calgacus, at the Battle of Mons Graupius. Battle casualties were estimated by Tacitus to be upwards of 10,000 on the Caledonian side and about 360 on the Roman side. The bloodbath at Mons Graupius concluded the forty year conquest of Britain, a period that possibly saw between 100,000 and 250,000 Britons killed. In the context of pre industrial warfare and of a total population of Britain of 2 million, these are very high figures. During the Diocletian Reforms, at the end of the 3rd century, Britannia was divided into four provinces under the direction of a vicarius, who administered the Diocese of the Britains. A fifth province, Valentia, is attested in the later 4th century. For much of the later period of the Roman occupation, Britannia was subject to barbarian invasions and often came under the control of imperial usurpers and imperial pretenders. The final Roman withdrawal from Britain occurred around 410; the native kingdoms are considered to have formed Sub Roman Britain after that. Following the conquest of the Britons, a distinctive Romano British culture emerged as the Romans introduced improved agriculture, urban planning, industrial production, and architecture. The Roman goddess Britannia became the female personification of Britain. After the initial invasions, Roman historians generally only mention Britain in passing. Thus, most present knowledge derives from archaeological investigations and occasional epigraphic evidence lauding the Britannic achievements of an emperor. Roman citizens settled in Britain from many parts of the Empire.

Алғашқы байланыс

Британия классикалық әлемге танымал болды. IV ғасырда гректер, финикиялықтар және карфагендіктер корнуолл қалайымен сауда жасады. Гректер оны Касситеридтер, яғни "қалайы аралдары" деп атады және оларды Еуропаның батыс жағалауына жақын орналастырды. Карфагендік теңізші Химилько б.з.б. 6 немесе 5 ғасырында, ал грек саяхатшысы Питеас 4 ғасырында аралға келген дегенді айтады. Бұл орын құпиялы, жұмбаққа толы деп есептелді, тіпті кейбір жазушылар оның бар екеніне сенгісі келмеді. Римдіктердің алғашқы тікелей байланысы Юлий Цезарьдің Галлияны бағындыруының аясында 55 және 54 жылдары жасаған екі жорығы болды. Цезарь британдықтар Галлиядағы қарсылыққа көмектеседі деп сенді. Бірінші жорық толыққанды шабуылға қарағанда барлау сипатында болды және Кент жағалауында бекініп, одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік бермеді, себебі кемелер дауылдан зардап шекті және атты әскер жетіспеді. Әскери сәтсіздікке қарамастан, бұл саяси жеңіс болды. Рим Сенаты Ұлыбританиядан кепілдерді алу және континентке оралған бельгиялық тайпаларды жеңудің бұрын-соңды болмаған жетістігіне құрмет көрсету үшін 20 күндік мереке жариялады. Екінші жорықта әлдеқайда көп күш жұмылдырылды, Цезарь көптеген жергілікті кельт тайпаларын бейбітшілік үшін салық төлеуге және кепілдер беруге мәжбүрледі немесе шақырды. Достық патша Мадубраций тағайындалды, ал оның қарсыласы Кассивеллаун бағындырылды. Кепілдер алынды, бірақ тарихшылар Цезарь Галлияға оралғаннан кейін салық төленді ме, жоқ па деген мәселеде келіспейді. Цезарь ешқандай аумақты жаулап алмады және әскер қалдырмады, бірақ оның клиенттері пайда болды және Британия Римнің ықпал аймағына енді. Август б.з.б. 34, 27 және 25 жылдары жорықтарды жоспарлады, бірақ жағдайлар қолайлы болған жоқ, Британия мен Рим арасындағы қарым-қатынас дипломатия мен саудаға ауысты. Августтың билігінің соңында жазған Страбон саудадан түсетін салықтар кез келген жаулап алудан гөрі көп кіріс әкелетінін айтты. Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, оңтүстік-шығыс Британияда сәнді тауарлардың импорты артқан. Страбон сондай-ақ Августқа елшілік жіберген британ патшаларын атап өтті, ал Августтың өзі "Res Gestae Divi Augusti" еңбегінде оның босқындар ретінде қабылдаған екі британ патшасын еске алады. 16 жылы Германиядағы жорық кезінде Тиберийдің кемелері дауыл кезінде Британияға соғылып, олар монстрлар туралы әңгімелермен оралды. Рим оңтүстік Британиядағы күштер тепе-теңдігін сақтауға тырысқан сияқты, екі күшті патшалықты қолдады: Тассиованның ұрпақтары басқарған Катувеллаун және Коммидің ұрпақтары басқарған Атребат. Бұл саясат 39 немесе 40 жылға дейін сақталды, содан кейін Калигула Катувеллаун әулетінің жер аударылған мүшесін қабылдады және Британияға шабуыл жасауды жоспарлады, бірақ жорық Галлиядан шығар алдында күлкілі жағдайларға ұшырады. 43 жылы Клавдий сәтті шабуыл жасағанда, ол тағы бір қашқан британ билеушісі, Атребаттардың Верикасына көмектесу үшін келді.

Britain was known to the Classical world. The Greeks, the Phoenicians and the Carthaginians traded for Cornish tin in the 4th century BC. The Greeks referred to the Cassiterides, or "tin islands", and placed them near the west coast of Europe. The Carthaginian sailor Himilco is said to have visited the island in the 6th or 5th century BC and the Greek explorer Pytheas in the 4th. It was regarded as a place of mystery, with some writers refusing to believe it existed. The first direct Roman contact was when Julius Caesar undertook two expeditions in 55 and 54 BC, as part of his conquest of Gaul, believing the Britons were helping the Gallic resistance. The first expedition was more a reconnaissance than a full invasion and gained a foothold on the coast of Kent but was unable to advance further because of storm damage to the ships and a lack of cavalry. Despite the military failure, it was a political success, with the Roman Senate declaring a 20 day public holiday in Rome to honour the unprecedented achievement of obtaining hostages from Britain and defeating Belgic tribes on returning to the continent. The second invasion involved a substantially larger force and Caesar coerced or invited many of the native Celtic tribes to pay tribute and give hostages in return for peace. A friendly local king, Mandubracius, was installed, and his rival, Cassivellaunus, was brought to terms. Hostages were taken, but historians disagree over whether any tribute was paid after Caesar returned to Gaul. Caesar conquered no territory and left no troops behind, but he established clients and brought Britain into Rome's sphere of influence. Augustus planned invasions in 34, 27 and 25 BC, but circumstances were never favourable, and the relationship between Britain and Rome settled into one of diplomacy and trade. Strabo, writing late in Augustus's reign, claimed that taxes on trade brought in more annual revenue than any conquest could. Archaeology shows that there was an increase in imported luxury goods in southeastern Britain. Strabo also mentions British kings who sent embassies to Augustus, and Augustus's own [[Res Gestae Divi Augusti refers to two British kings he received as refugees. When some of Tiberius's ships were carried to Britain in a storm during his campaigns in Germany in 16 AD, they came back with tales of monsters. Rome appears to have encouraged a balance of power in southern Britain, supporting two powerful kingdoms: the Catuvellauni, ruled by the descendants of Tasciovanus, and the Atrebates, ruled by the descendants of Commius. This policy was followed until 39 or 40 AD, when Caligula received an exiled member of the Catuvellaunian dynasty and planned an invasion of Britain that collapsed in farcical circumstances before it left Gaul. When Claudius successfully invaded in 43 AD, it was in aid of another fugitive British ruler, Verica of the Atrebates.

Римдіктердің басып кіруі

43 жылы шабуыл жасағын Аулус Плауций басқарды, бірақ қанша легион жіберілгені белгісіз. Бұл соғысқа қатысқан жалғыз легион – болашақ император Веспасиан басқарған II Аугуста легионы. IX Hispana, XIV Gemina (кейін Мартия Виктрикс) және XX Valeria Victrix (кейін Валерия Виктрикс) легиондары 60/61 жылғы Будикан көтерілісі кезінде қызмет еткені белгілі, және олар алғашқы шабуылдан бері болған болуы мүмкін. Бұл нақты емес, өйткені Рим әскері икемді болғандықтан, қажет болған жағдайда бөлімшелер бір жерден екінші жерге ауыстырылатын. IX Hispana тұрақты түрде орналасқан болуы мүмкін, себебі жазбаларда ол 71 жылы Эборакумда (Йорк) және 108 жылы салынған ғимараттағы жазуда көрсетілген, содан кейін империяның шығысында, мүмкін Бар Кохба көтерілісі кезінде жойылған. Жаулап алу әскерлердің бүліктерінен кейінге қалдырылды, сонда императордың босатылған құлы оларды теңізден өтуден және белгілі әлемнің шегінен тыс жердегі науқанға қатысудан қорқуын жеңуге көндірді. Олар үш бөлімде жүзіп, Кенттегі Ричбороға қонған болуы мүмкін; кем дегенде күшінің бір бөлігі Батыс Сассекстегі Фишборн маңына қонған болуы мүмкін. Катувеллаунилер мен олардың одақтастары екі шайқаста жеңілді: біріншісі, Ричбороға Medway өзені арқылы қону болған жағдайда, екіншісі Темза өзенінде. Олардың басшыларының бірі Тогодумн қаза тапты, бірақ оның інісі Каратак басқа жерде қарсылықты жалғастыру үшін аман қалды. Плауций Темзада тоқтады және Клаудиді шақырды, ол артиллерия мен пілдерді қоса алғанда, күшін жеткізіп, Катувеллаун астанасы Камулодунумға (Колчестер) соңғы жорыққа шықты. Веспасиан оңтүстік-батысты бағындырды, Когидубн бірнеше аумақтың достық патшасы етіп тағайындалды және Римнің тікелей бақылауында емес тайпалармен келісімдер жасалды.

Рим билігінің орнауы

Римдіктер аралдың оңтүстігін басып алғаннан кейін, назарын қазіргі Уэльске бұрды. Силурлер, Ордовиктер және Децеанглилер басқыншыларға қарсы тұрып, алғашқы онжылдықтарда римдік әскер назарының орталығында болды. Бірақ Бриганттар мен Ицени сияқты римдік одақтастардың арасында кездейсоқ ұсақ көтерілістер болды. Силурлерді Каратакус басқарды, ол губернатор Публий Осторий Скапулаға қарсы тиімді партизандық соғыс жүргізді. 51 жылы Осторий Каратакусты ашық шайқасқа тартып, жеңіске жетті. Британдық көшбасшы Бриганттарға қашып, олардың патшайымы Картимандуа оны римдіктерге тапсырды. Ол тұтқын ретінде Римге әкелінді, онда Клавдийдің жеңіс шеруінде айтқан сөзі императорды оның өмірін сақтауға көндірді. Силурлер әлі де басылмаған еді, ал Картимандуаның бұрынғы күйеуі Венуций Каратакустың орнына британдық қарсылықтың ең белгілі көшбасшысы болды. Нерон билікке келген кезде Рим Британиясы солтүстікке қарай Линдумға дейін кеңейді. Мавританияны (қазіргі Алжир мен Марокко) жаулап алған Гай Суетоний Паулин Британияның губернаторы болды. 60 және 61 жылдары ол Монаға (Англси) шабуыл жасап, друидтік дінді түпкілікті жоюды көздеді. Паулин әскерін Менай бұғазы арқылы өткізіп, друидтарды қырды және олардың қасиетті тоғайларын өртеді. Паулин Монада жорық жүргізіп жатқанда, Британияның оңтүстік-шығысында Будика жетекшілігімен көтеріліс болды. Ол Ицени патшасы Прасутагтың жақында қайтыс болған әйелі еді. Рим тарихшысы Тацит Прасутаг өсиет қалдырғанда, патшалығының жартысын Неронға бергенін, ал қалғанын тыныш қалдыруды үміттенедін. Бірақ ол жаңылысты. Өсиет орындалғанда, Рим рулардың жерін толығымен зорлықпен тартып алды. Будика наразылық білдірді. Соның салдарынан Рим оны және оның қыздарын жазалап, сауаттандырып, зорлады. Жауап ретінде Иценилер Тринованттармен бірігіп, Камулодум (Колчестер) қаласындағы римдік колонияны қиратты және оны құтқаруға жіберілген IX легионның бір бөлігін жеңді. Паулин көтерілісшілердің келесі мақсаты болған Лондонға (сол кезде Лондиниум деп аталған) аттанды, бірақ оны қорғау мүмкін емес екенін түсінді. Қолдаусыз қалған қала қиратылды, сондай-ақ Веруламиум (Сент-Олбанс) да қирады. Бұл үш қалада 70-80 мың адам қаза тапқан делінеді. Бірақ Паулин әлі де қолда бар үш легионның екеуімен қайта топтасып, шайқас алаңын таңдады және жиырмадан астам есе көп болған көтерілісшілерді Уотлинг көшесіндегі шайқаста жеңді. Будика көп ұзамай өзі уланған немесе аурудан қайтыс болды. Осы уақытта император Нерон Рим әскерін Британиядан толығымен шығарып алуды қарастырды. 69 жылы, "Төрт император жылы" тағы да алабұрлы болды. Римде азаматтық соғыс болған кезде, әлсіз губернаторлар Британиядағы легиондарды бақылай алмады, сондықтан Бриганттардың өкілі Венуций мүмкіндікті пайдаланды. Римдіктер бұрын оны Картимандуадан қорғаған, бірақ бұл жолы оны қорғауға шамасы келмеді. Картимандуа эвакуацияланды, ал Венуций елдің солтүстігін басқаруға қалды. Веспасиан империяны бекіткеннен кейін, оның губернатор ретінде тағайындаған алғашқы екі адамы - Квинт Петилий Цериалис және Секст Юлий Фронтин Бриганттар мен Силурларды бағындыру міндетін алды. Фронтин Рим билігін Оңтүстік Уэльстің барлық аймағына дейін кеңейтті және Долаукотидегі алтын кендері сияқты минералды ресурстарды игеруді бастады. Келесі жылдары римдіктер аралдың көбірек бөлігін басып алып, Рим Британиясының аумағын ұлғайтты. Тарихшы Тациттің күйеуі Губернатор Гней Юлий Агрикола 78 жылы Ордовиктерді жаулап алды. XX Валерия Виктрикс легионымен Агрикола 84 жылы Шотландияның солтүстік-шығысындағы Монс Грапиус шайқасында каледониялықтарды жеңді. Бұл Британиядағы Рим территориясының ең жоғары шегі болды: жеңістен кейін көп ұзамай Агрикола Британиядан Римге қайтарылып алынды, ал римдіктер бастапқыда Форт-Клайд бұғазы бойындағы қорғанысқа қабілетті сызыққа шегінді, басқа шекараларда өте қажет болған әскерді босатты. Рим Британиясының тарихының көп бөлігінде аралда көптеген әскерлер гарнизонға орналастырылды. Бұл императордың провинцияның губернаторы ретінде сенімді ақсақалды тағайындауын қажет етті. Нәтижесінде Веспасиан, Пертинакс және Гордиан I сияқты көптеген болашақ императорлар осы провинцияда губернаторлар немесе легаттар болып қызмет етті.

After capturing the south of the island, the Romans turned their attention to what is now Wales. The Silures, Ordovices and Deceangli remained implacably opposed to the invaders and for the first few decades were the focus of Roman military attention, despite occasional minor revolts among Roman allies like the Brigantes and the Iceni. The Silures were led by Caratacus, and he carried out an effective guerrilla campaign against Governor Publius Ostorius Scapula. Finally, in 51, Ostorius lured Caratacus into a set piece battle and defeated him. The British leader sought refuge among the Brigantes, but their queen, Cartimandua, proved her loyalty by surrendering him to the Romans. He was brought as a captive to Rome, where a dignified speech he made during Claudius's triumph persuaded the emperor to spare his life. The Silures were still not pacified, and Cartimandua's ex husband Venutius replaced Caratacus as the most prominent leader of British resistance. On Nero's accession, Roman Britain extended as far north as Lindum. Gaius Suetonius Paulinus, the conqueror of Mauretania (modern day Algeria and Morocco), then became governor of Britain, and in 60 and 61 he moved against Mona (Anglesey) to settle accounts with Druidism once and for all. Paulinus led his army across the Menai Strait and massacred the Druids and burnt their sacred groves. While Paulinus was campaigning in Mona, the southeast of Britain rose in revolt under the leadership of Boudica. She was the widow of the recently deceased king of the Iceni, Prasutagus. The Roman historian Tacitus reports that Prasutagus had left a will leaving half his kingdom to Nero in the hope that the remainder would be left untouched. He was wrong. When his will was enforced, Rome responded by violently seizing the tribe's lands in full. Boudica protested. In consequence, Rome punished her and her daughters by flogging and rape. In response, the Iceni, joined by the Trinovantes, destroyed the Roman colony at Camulodunum (Colchester) and routed the part of the IXth Legion that was sent to relieve it. Paulinus rode to London (then called Londinium), the rebels' next target, but concluded it could not be defended. Abandoned, it was destroyed, as was Verulamium (St. Albans). Between seventy and eighty thousand people are said to have been killed in the three cities. But Paulinus regrouped with two of the three legions still available to him, chose a battlefield, and, despite being outnumbered by more than twenty to one, defeated the rebels in the Battle of Watling Street. Boudica died not long afterwards, by self administered poison or by illness. During this time, the Emperor Nero considered withdrawing Roman forces from Britain altogether. There was further turmoil in 69, the "Year of the Four Emperors". As civil war raged in Rome, weak governors were unable to control the legions in Britain, and Venutius of the Brigantes seized his chance. The Romans had previously defended Cartimandua against him, but this time were unable to do so. Cartimandua was evacuated, and Venutius was left in control of the north of the country. After Vespasian secured the empire, his first two appointments as governor, Quintus Petillius Cerialis and Sextus Julius Frontinus, took on the task of subduing the Brigantes and Silures respectively. Frontinus extended Roman rule to all of South Wales, and initiated exploitation of the mineral resources, such as the gold mines at Dolaucothi. In the following years, the Romans conquered more of the island, increasing the size of Roman Britain. Governor Gnaeus Julius Agricola, father in law to the historian Tacitus, conquered the Ordovices in 78. With the XX Valeria Victrix legion, Agricola defeated the Caledonians in 84 at the Battle of Mons Graupius, in north east Scotland. This was the high water mark of Roman territory in Britain: shortly after his victory, Agricola was recalled from Britain back to Rome, and the Romans initially retired to a more defensible line along the Forth–Clyde isthmus, freeing soldiers badly needed along other frontiers. For much of the history of Roman Britain, a large number of soldiers were garrisoned on the island. This required that the emperor station a trusted senior man as governor of the province. As a result, many future emperors served as governors or legates in this province, including Vespasian, Pertinax, and Gordian I.

Оңтүстік Шотландияны басып алу және одан шегіну

Агриколаның қайтарылып алынғанынан кейінгі онжылдықтар туралы ешқандай тарихи дерек жоқ. Тіпті оның орнын басатын адамның аты-жөні де белгісіз. Археология көрсеткендей, Форт-Клайд аралының оңтүстігіндегі кейбір римдік бекіністер қайта салынған және кеңейтілген; ал басқалары тасталған сияқты. 87 жылы шекара Стэнгейтке біріктірілді. 100 жылға дейінгі жылдары Шотландияның төмендіктеріндегі жергілікті елді мекендерінде айналымда болған римдік монеталар мен қыш ыдыстар табылды, бұл римдік мәдениеттің таралуын көрсетеді. Бұл дәуірдегі ең маңызды деректер – Нортумберлендтегі Виндоланда бекінісінен табылған жазу тақташалары, олардың көпшілігі 90–110 жылдармен байланысты. Бұл тақташалар Рим империясының шетіндегі римдік бекіністің жұмыс істегенін көрсетеді, онда офицерлердің әйелдері әдепті қоғамды сақтап, саудагерлер, тасымалдаушылар және әскери қызметкерлер бекіністің жұмыс істеуін және жабдықталуын қамтамасыз етті. Шамамен 105 жылы пиктілер тарапынан ауыр соққы болған көрінеді: бірнеше римдік бекіністер өртпен жойылды, Тримонттиумда (қазіргі Ньюстед, Шотландияның оңтүстік-шығысында) адам сүйектері мен зақымдалған қару-жарақ табылды, бұл кем дегенде сол жердегі қақтығысты көрсетеді. Сонымен қатар, Германиядан қосымша күштер жіберілгеніне байланысты деректер бар, ал сол кезеңдегі белгісіз британ соғысы Киринея трибунының қабірінде еске алынған. Траянның Дакиядағы соғыстары аймақтағы әскерлерді азайтуға немесе тіпті толыққанды шегінуге және пиктілердің бекіністерді қиратуына әкелген болуы мүмкін, әскери жеңіліс тіркелмеген. Римдіктер реттелген шегіну кезінде өз бекіністерін қиратуға да бейім болған, осылайша жауға ресурстарды беруден сақтану үшін. Қай жағдайда болса да, шекара сол уақытта Солвей-Тайн аралындағы Стенгейт желісіне қарай оңтүстікке жылжуы мүмкін. Адрианның билігінің басында (117) жаңа дағдарыс болды: солтүстіктегі көтеріліс, ол Квинт Помпей Фалькомен басылды. 120 жылы Рим провинцияларына жасаған танымал сапарында Британияға келген Адриан Стенгейт шекарасының жанында үлкен қорғаныс қабырғасын салуды бұйырды, кейінгі ұрпақтарға Адриан қабырғасы ретінде белгілі болды. Адриан бұл жұмысты жүргізу үшін Аулус Платорий Непосты губернатор етіп тағайындады, ол өзімен бірге Германияның төменгі бөлігінен VI Виктрикс легионымен келді. Бұл әйгілі Легион IX Hispana-ның орнын басты, оның жоғалуы көп талқыланды. Археология II ғасырдың бірінші жартысында Шотландиядағы саяси тұрақсыздықтың жоғары болғанын көрсетеді, ал осы кезеңдегі шекараның өзгеруі осы контексте қарастырылуы керек. Антонин Пийдің (138–161) билігінде Адриан шекарасы қысқа уақытқа солтүстікке қарай Форт-Клайд аралына дейін кеңейтілді, онда Антонин қабырғасы 142 жылы Шотландияның төмендіктерін жаңа губернатор Квинт Лоллиус Урбикус қайта басып алғаннан кейін салынды. Шотландияны Антониннің алғашқы оккупациясы 155–157 жылдары Бриганттардың көтерілісінен кейін аяқталды. Көмек күштерін жіберудің мүмкіндіктері шектеулі болғандықтан, римдіктер әскерлерін оңтүстікке жылжытты, ал бұл көтеріліс губернатор Гней Юлий Веруспен басылды. Бір жыл ішінде Антонин қабырғасы қайта басып алынды, бірақ 163 немесе 164 жылы ол тасталды. Екінші оккупация, мүмкін, Антониннің Вотадиндерді қорғау жөніндегі міндеттемелерімен немесе империяны кеңейтудегі мақтанышымен байланысты болды, өйткені Адриан шекарасына кері қайтқанда, оның өлімінен кейін көп ұзамай, Антонин қабырғасының тиімділігін объективті түрде бағалауға болады. Римдіктер бұл уақытта Шотландиядан толығымен шыққан жоқ: Ньюстедтегі үлкен бекініс кем дегенде 180 жылға дейін жеті кішігірім бекеттермен бірге сақталды. 163/4 жылы шекараны Адриан қабырғасына қайтарудан кейінгі жиырма жылдық кезеңде Рим континенттік мәселелерге, негізінен Дунай провинцияларындағы проблемаларға көңіл бөлді. Осы кезде Британияда көмілген монеталардың санының артуы толық бейбітшілікке қол жеткізілмегенін көрсетеді. Шотландияда римдік күмістен жеткілікті мөлшерде табылды, бұл әдеттегі саудадан гөрі көп нәрсені білдіреді, және римдіктер өздерінің қатал жауына, пиктілерге, келісімшарттарды нығайту үшін, сыйақы төлеп отырған болуы мүмкін. 175 жылы Британияға сарматтардың үлкен атты әскері, 5500 адамнан тұратын, тіркелмеген көтерілістерге қарсы күресетін әскерлерді нығайту үшін келді. 180 жылы пиктілер Адриан қабырғасын бұзып, оның қолбасшысы немесе губернаторы Кассий Дио Коммод билігінің ең ауыр соғысы деп атаған шайқаста қаза тапты. Олпий Марцелл жаңа губернатор ретінде жіберілді және 184 жылы ол жаңа бейбітшілікке қол жеткізді, бірақ өзінің әскерлерінен бүлікке тап болды. Марцеллдің қатаңдығына наразы болған олар, легат Прискты бүлікші губернатор етіп сайлауға тырысты; ол бас тартты, бірақ Марцелл провинцияны тірі қалған күйімен тастап кеткеніне қуанды. Британиядағы рим армиясы өзінің наразылығын жалғастырды: олар 1500 адамнан тұратын делегацияны Римге Тигидий Перреннистің өлім жазасын талап ету үшін жіберді, олардың ойынша, ол бұрын Британиядағы легаттар лауазымына төменгі ранкті әскерилерді тағайындаған. Коммод делегацияны Римнен тыс жерде қарсы алып, Перреннистің өлтірілуіне келісті, бірақ бұл оларды бүліктерінде одан да сенімді етті. Болашақ император Пертинакс (126–193 жылдары өмір сүрген) бүліктерді басу үшін Британияға жіберілді және бастапқыда бақылауды қайтаруға сәттілікке жетті, бірақ әскерлер арасында дүрбелең шықты. Пертинакс шабуылға ұшырап, өлгендей қалдырылды және Римге қайтарылып алуын сұрады, онда ол 192 жылы Коммодтың орнын қысқа мерзімге иеленді.

There is no historical source describing the decades that followed Agricola's recall. Even the name of his replacement is unknown. Archaeology has shown that some Roman forts south of the Forth–Clyde isthmus were rebuilt and enlarged; others appear to have been abandoned. By 87 the frontier had been consolidated on the Stanegate. Roman coins and pottery have been found circulating at native settlement sites in the Scottish Lowlands in the years before 100, indicating growing Romanisation. Some of the most important sources for this era are the writing tablets from the fort at Vindolanda in Northumberland, mostly dating to 90–110. These tablets provide evidence for the operation of a Roman fort at the edge of the Roman Empire, where officers' wives maintained polite society while merchants, hauliers and military personnel kept the fort operational and supplied. Around 105 there appears to have been a serious setback at the hands of the tribes of the Picts: several Roman forts were destroyed by fire, with human remains and damaged armour at Trimontium (at modern Newstead, in SE Scotland) indicating hostilities at least at that site. There is also circumstantial evidence that auxiliary reinforcements were sent from Germany, and an unnamed British war of the period is mentioned on the gravestone of a tribune of Cyrene. Trajan's Dacian Wars may have led to troop reductions in the area or even total withdrawal followed by slighting of the forts by the Picts rather than an unrecorded military defeat. The Romans were also in the habit of destroying their own forts during an orderly withdrawal, in order to deny resources to an enemy. In either case, the frontier probably moved south to the line of the Stanegate at the Solway–Tyne isthmus around this time. A new crisis occurred at the beginning of Hadrian's reign (117): a rising in the north which was suppressed by Quintus Pompeius Falco. When Hadrian reached Britannia on his famous tour of the Roman provinces around 120, he directed an extensive defensive wall, known to posterity as Hadrian's Wall, to be built close to the line of the Stanegate frontier. Hadrian appointed Aulus Platorius Nepos as governor to undertake this work who brought the Legio VI Victrix legion with him from Germania Inferior. This replaced the famous Legio IX Hispana, whose disappearance has been much discussed. Archaeology indicates considerable political instability in Scotland during the first half of the 2nd century, and the shifting frontier at this time should be seen in this context. In the reign of Antoninus Pius (138–161) the Hadrianic border was briefly extended north to the Forth–Clyde isthmus, where the Antonine Wall was built around 142 following the military reoccupation of the Scottish lowlands by a new governor, Quintus Lollius Urbicus. The first Antonine occupation of Scotland ended as a result of a further crisis in 155–157, when the Brigantes revolted. With limited options to despatch reinforcements, the Romans moved their troops south, and this rising was suppressed by Governor Gnaeus Julius Verus. Within a year the Antonine Wall was recaptured, but by 163 or 164 it was abandoned. The second occupation was probably connected with Antoninus's undertakings to protect the Votadini or his pride in enlarging the empire, since the retreat to the Hadrianic frontier occurred not long after his death when a more objective strategic assessment of the benefits of the Antonine Wall could be made. The Romans did not entirely withdraw from Scotland at this time: the large fort at Newstead was maintained along with seven smaller outposts until at least 180. During the twenty year period following the reversion of the frontier to Hadrian's Wall in 163/4, Rome was concerned with continental issues, primarily problems in the Danubian provinces. Increasing numbers of hoards of buried coins in Britain at this time indicate that peace was not entirely achieved. Sufficient Roman silver has been found in Scotland to suggest more than ordinary trade, and it is likely that the Romans were reinforcing treaty agreements by paying tribute to their implacable enemies, the Picts. In 175, a large force of Sarmatian cavalry, consisting of 5,500 men, arrived in Britannia, probably to reinforce troops fighting unrecorded uprisings. In 180, Hadrian's Wall was breached by the Picts and the commanding officer or governor was killed there in what Cassius Dio described as the most serious war of the reign of Commodus. Ulpius Marcellus was sent as replacement governor and by 184 he had won a new peace, only to be faced with a mutiny from his own troops. Unhappy with Marcellus's strictness, they tried to elect a legate named Priscus as usurper governor; he refused, but Marcellus was lucky to leave the province alive. The Roman army in Britannia continued its insubordination: they sent a delegation of 1,500 to Rome to demand the execution of Tigidius Perennis, a Praetorian prefect who they felt had earlier wronged them by posting lowly equites to legate ranks in Britannia. Commodus met the party outside Rome and agreed to have Perennis killed, but this only made them feel more secure in their mutiny. The future emperor Pertinax (lived 126–193) was sent to Britannia to quell the mutiny and was initially successful in regaining control, but a riot broke out among the troops. Pertinax was attacked and left for dead, and asked to be recalled to Rome, where he briefly succeeded Commodus as emperor in 192.

3 ғасыр

Коммодтың өлімі соғыс бастаған оқиғалар тізбегін қозғады. Пертинакстың қысқа билігінен кейін императорлық таққа таласушылар пайда болды, олардың ішінде Септимий Север және Клодий Альбин болды. Альбин Британияның жаңа губернаторы еді және бұрынғы көтерілістерден кейін жергілікті халықтың құрметін жеңіп алғандай көрінді; ол сондай-ақ үш легионды бақылап, оны күшті үміткер етті. Альбин шығыстағы Песценний Нигерге қарсы күресте Северге қолдау көрсетуге келісті, ал Нигерді бейтараптандырғаннан кейін, Север Альбинге бұрылып, оған қарсы шықты; Альбин өзінің келесі мақсаты екенін сезіп, соғысқа дайындалып жатқан болуы мүмкін. Альбин 195 жылы Галлияға өтті, онда провинциялар да оған жақсы қатысты және Лугдунумда орналасты. Север 196 жылдың ақпанында келді, ал одан кейін болған шайқас шешуші болды. Альбин жеңіске жақын келді, бірақ Север күшін арттырып, британдық губернатор өзін-өзі өлтірді. Север Альбиннің жақтастарын тазартып, жаза ретінде Британиядағы үлкен жерлерді тартып алды. Альбин Рим Британиясының басты мәселесін көрсетті. Қауіпсіздікті сақтау үшін провинцияда үш легион болуы қажет еді, бірақ осы күштерге қолбасшылық ету амбициялы қарсыластар үшін өте қолайлы база болды. Осы легиондарды басқа жерге жөнелтсе, арал гарнизонсыз қалып, провинция жергілікті кельт тайпаларының көтерілісіне және пикттер мен скоттардың шапқыншылығына қарсы қорғанышсыз болар еді. Альбиннің болмауы кезінде Солтүстік Британияда тәртіпсіздік орнады деген пікір бар. Кассий Дион жаңа губернатор Вирий Лупустың солтүстік тайпадан бейбітшілік сатып алуға мәжбүр болғанын жазды. Кейін тағайындалған әскери салада көзге түскен губернаторлардың тізбегі Римнің жаулары қиын сынаққа тап болғанын көрсетеді, ал 207 жылы Люций Альфен Сенецийдің Римге жолдаған есебінде варварлар «көтеріліс көтеріп, жерді басып алып, олжа жинап, қиратушылық тудырды» делінген. Әрине, көтеріліс үшін адамның азаматтығы болуы керек – маэата тайпалары өздерін мұндай санамады. Сенеций күштерді күшейтуді немесе императорлық экспедицияны сұрады, ал Северус 62 жасқа толғанға қарамастан, соңғысын таңдады. Археологиялық зерттеулер Сенеций Адриан қабырғасының қорғанысын және одан тыс бекіністерді қайта жаңартып жатқанын көрсетті, ал Северус Британияға келгенде жау тайпалары бейбітшілікке келісуге мәжбүр болды. Император жеңіссіз қайтуға ниеттемеген, сондықтан ол өзінің жасөспірім ұлдары Караккалла мен Гетаға жаушыл варварлық жерді басқару тәжірибесін сыйлағысы келген болуы мүмкін. Северус басқарған Каледонияға жасалған шабуыл 208 немесе 209 жылдары солтүстікке қарай жылжыды, қабырғадан өтіп, Агрикола қолданған маршрутпен Шығыс Шотландия арқылы өтті. Солтүстік тайпалардың жазалайтын партизандық шабуылдарына ұшырап, қиын жер бедеріне тоқталған Северус каледониялықтарды шайқаста жеңе алмады. Императордың әскері солтүстікке қарай Тай өзеніне дейін жетті, бірақ шабуылдан көп нәтиже шыққан сияқты көрінбейді, өйткені каледониялықтармен бейбітшілік келісімдеріне қол қойылды. 210 жылы Северус Йоркке оралды, ал шекара тағы да Адриан қабырғасына дейін жетті. Ол Britannicus атағын алды, бірақ бұл атақ империя билігінен тыс қалған, бағындырылмаған солтүстікке қатысты көп нәрсе білдірмеді. Содан кейін солтүстіктегі тағы бір тайпа – маэаталар соғысқа шықты. Каракалла жазалау экспедициясымен кетіп қалды, бірақ келесі жылы оның ауырып қалған әкесі қайтыс болды, ал ол ағасымен бірге таққа таласу үшін провинцияны тастап кетті. Соңғы әрекеттерінің бірі ретінде Северус Британияны Britannia Superior және Britannia Inferior деп бөліп, Британиядағы күшті және бүлікшіл губернаторлардың мәселесін шешуге тырысты. Бұл амалдар шамамен бір ғасыр бойы бүліктердің алдын алды. Тарихи дереккөздерде «Ұзақ бейбітшілік» деп аталатын келесі онжылдықтар туралы аз мәлімет бар. Дегенмен, осы кезеңнен табылған көмілген қазыналардың саны көбейді, бұл тосын толқулардың жалғасуын көрсетеді. Оңтүстік Британияның жағалауында қарақшылықты бақылау үшін қамалдар тізбегі салынды; келесі жүз жылда олардың саны көбейіп, Саксон жағалауындағы қамалдарға айналды. III ғасырдың ортасында Рим империясы варварлық шабуылдар, көтерілістер және жаңа императорлық талапкерлермен шайқалып қалды. Британия бұл қиындықтардан аулақ болды, бірақ инфляцияның өсуі экономикалық әсерін тигізді. 259 жылы Постумның Галлиенге қарсы көтерілісінен кейін «Галлия империясы» құрылды. Британия 274 жылға дейін оның құрамында болды, одан кейін Аврелиан империяны қайта біріктірді. 280 жыл шамасында жартылай британдық офицер Боноз Римнің Рейн флотының басшысы болды, ал немістер оны тікелей якорьде өртеп жіберді. Жазадан қашу үшін ол Колония Агриппинада (Кёльн) император деп жариялады, бірақ Марк Аврелий Пробус оны жеңді. Содан кейін британдық провинциялардың бірінің аты-жөні белгісіз губернаторы да көтеріліс жасауға тырысты. Пробус оны вандалдар мен бургундтардың тәртіпсіз әскерлерін арна арқылы жіберіп бастырды. 286 жылдан 296 жылға дейін қысқа ғасырлық Британия империясын құрған Караузий көтерілісі болды. Караузий Британия флотының менапиандық теңіз командирі болды, император Максимианның франк және саксон қарақшыларына көмектескені және қайтарылған қазынаны жымқырғаны үшін өлім жазасы туралы шешімді білгеннен кейін ол көтеріліске шықты. Ол Британия провинцияларының барлығын және Солтүстік Галлияның бір бөлігін бақылауға алды, ал Максимиан басқа көтерілістермен айналысты. 288 жылы жасалған шабуыл оны тақтан түсіре алмады және бейресми бейбітшілік орнады, Караузий монеталар шығарып, ресми мойындылықты шақырып алды. 293 жылы кіші император Констанций Хлор екінші шабуылды бастады, Гезориак (Булонь-сюр-Мер) портын құрсап алды. Ол түскеннен кейін Констанций оның басқа Галлиялық иеліктеріне және франк одақтастарына шабуыл жасады, ал Караузий оның қазынашысы Аллектпен құлатылды. Юлий Асклепиодот Саутгемптонға жақын жерде шабуыл жасады және Аллектті жер шайқасында жеңді.

The death of Commodus put into motion a series of events which eventually led to civil war. Following the short reign of Pertinax, several rivals for the emperorship emerged, including Septimius Severus and Clodius Albinus. The latter was the new governor of Britannia, and had seemingly won the natives over after their earlier rebellions; he also controlled three legions, making him a potentially significant claimant. His sometime rival Severus promised him the title of Caesar in return for Albinus's support against Pescennius Niger in the east. Once Niger was neutralised, Severus turned on his ally in Britannia; it is likely that Albinus saw he would be the next target and was already preparing for war. Albinus crossed to Gaul in 195, where the provinces were also sympathetic to him, and set up at Lugdunum. Severus arrived in February 196, and the ensuing battle was decisive. Albinus came close to victory, but Severus's reinforcements won the day, and the British governor committed suicide. Severus soon purged Albinus's sympathisers and perhaps confiscated large tracts of land in Britain as punishment. Albinus had demonstrated the major problem posed by Roman Britain. In order to maintain security, the province required the presence of three legions, but command of these forces provided an ideal power base for ambitious rivals. Deploying those legions elsewhere would strip the island of its garrison, leaving the province defenceless against uprisings by the native Celtic tribes and against invasion by the Picts and Scots. The traditional view is that northern Britain descended into anarchy during Albinus's absence. Cassius Dio records that the new Governor, Virius Lupus, was obliged to buy peace from a fractious northern tribe known as the Maeatae. The succession of militarily distinguished governors who were subsequently appointed suggests that enemies of Rome were posing a difficult challenge, and Lucius Alfenus Senecio's report to Rome in 207 describes barbarians "rebelling, over running the land, taking loot and creating destruction". In order to rebel, of course, one must be a subject – the Maeatae clearly did not consider themselves such. Senecio requested either reinforcements or an Imperial expedition, and Severus chose the latter, despite being 62 years old. Archaeological evidence shows that Senecio had been rebuilding the defences of Hadrian's Wall and the forts beyond it, and Severus's arrival in Britain prompted the enemy tribes to sue for peace immediately. The emperor had not come all that way to leave without a victory, and it is likely that he wished to provide his teenage sons Caracalla and Geta with first hand experience of controlling a hostile barbarian land. An invasion of Caledonia led by Severus and probably numbering around 20,000 troops moved north in 208 or 209, crossing the Wall and passing through eastern Scotland on a route similar to that used by Agricola. Harried by punishing guerrilla raids by the northern tribes and slowed by an unforgiving terrain, Severus was unable to meet the Caledonians on a battlefield. The emperor's forces pushed north as far as the River Tay, but little appears to have been achieved by the invasion, as peace treaties were signed with the Caledonians. By 210 Severus had returned to York, and the frontier had once again become Hadrian's Wall. He assumed the title Britannicus but the title meant little with regard to the unconquered north, which clearly remained outside the authority of the Empire. Almost immediately, another northern tribe, the Maeatae, went to war. Caracalla left with a punitive expedition, but by the following year his ailing father had died and he and his brother left the province to press their claim to the throne. As one of his last acts, Severus tried to solve the problem of powerful and rebellious governors in Britain by dividing the province into Britannia Superior and Britannia Inferior. This kept the potential for rebellion in check for almost a century. Historical sources provide little information on the following decades, a period known as the Long Peace. Even so, the number of buried hoards found from this period rises, suggesting continuing unrest. A string of forts were built along the coast of southern Britain to control piracy; and over the following hundred years they increased in number, becoming the Saxon Shore Forts. During the middle of the 3rd century, the Roman Empire was convulsed by barbarian invasions, rebellions and new imperial pretenders. Britannia apparently avoided these troubles, but increasing inflation had its economic effect. In 259 a so called Gallic Empire was established when Postumus rebelled against Gallienus. Britannia was part of this until 274 when Aurelian reunited the empire. Around the year 280, a half British officer named Bonosus was in command of the Roman's Rhenish fleet when the Germans managed to burn it at anchor. To avoid punishment, he proclaimed himself emperor at Colonia Agrippina (Cologne) but was crushed by Marcus Aurelius Probus. Soon afterwards, an unnamed governor of one of the British provinces also attempted an uprising. Probus put it down by sending irregular troops of Vandals and Burgundians across the Channel. The Carausian Revolt led to a short lived Britannic Empire from 286 to 296. Carausius was a Menapian naval commander of the Britannic fleet; he revolted upon learning of a death sentence ordered by the emperor Maximian on charges of having abetted Frankish and Saxon pirates and having embezzled recovered treasure. He consolidated control over all the provinces of Britain and some of northern Gaul while Maximian dealt with other uprisings. An invasion in 288 failed to unseat him and an uneasy peace ensued, with Carausius issuing coins and inviting official recognition. In 293, the junior emperor Constantius Chlorus launched a second offensive, besieging the rebel port of Gesoriacum (Boulogne sur Mer) by land and sea. After it fell, Constantius attacked Carausius's other Gallic holdings and Frankish allies and Carausius was usurped by his treasurer, Allectus. Julius Asclepiodotus landed an invasion fleet near Southampton and defeated Allectus in a land battle.

Диоклетианның реформалары

Диоклетиан реформаларының бір бөлігі ретінде, Рим Британиясының провинциялары 318 жылдан 331 жылға дейін, Аугуста Треверорумда (Триер) орналасқан Юниус Басс басқарған преториан префектіне бағынышты викарий басқаратын епархия ретінде ұйымдастырылды. Викарий епархияның бас қаласы Лондиниумда орналасқан. Лондиниум мен Эборакум провинциялық астаналар мәртебесін сақтап, аумақ әкімшілік тиімділікті арттыру үшін кішігірім провинцияларға бөлінді. Провинцияның азаматтық және әскери билігі енді бір лауазымды тұлғаға жүктелмеді, губернатордың әскери басқару құқығы алынып, 314 жылы Дукс Британиарумға берілді. Провинция губернаторы көбірек қаржылық міндеттерді мойнына алды (Қазына министрлігінің прокурорлары 4 ғасырдың алғашқы үш онжылдығында біртіндеп таратылды). Дукс, негізінен Адриан қабырғасы бойындағы солтүстік аймақтағы әскерлердің бас қолбасшысы болды және оның міндеттеріне шекараны қорғау кірді. Ол жоғары тұрған басшыларынан алыс болғандықтан, айтарлықтай тәуелсіздікке ие болды. Викарийдің міндеттеріне губернаторлардың қызметін бақылау және үйлестіру, Қазынашылық пен Корольдік иеліктердің күнделікті жұмысына араласпай, олардың өз әкімшілік инфрақұрылымын бақылау, сондай-ақ қарулы күштердің аймақтық жабдықтаушысы ретінде әрекет ету кірді. Қысқасы, ол жоғары биліктегі жалғыз азаматтық лауазымды тұлға ретінде әкімшілікке жалпы бақылау жасады, сонымен қатар префектура құрамындағы губернаторларға тікелей, бірақ толық емес бақылауды жүзеге асырды; ал қалған екі қаржылық бөлімге мұндай бақылау болған жоқ. IV ғасырдың басындағы Верона тізімі, IV ғасырдың соңындағы Секст Руфтың еңбегі және V ғасырдың басындағы Полемий Сильвийдің «Қызметтер тізімі» мен еңбегі төрт провинцияны – Британия I, Британия II, Максима Цезариенсис және Флавия Цезариенсис атауларының әртүрлі нұсқаларында тізімдейді; олардың барлығы бастапқыда атты (эквитер) рангіндегі губернатор (празес) басқарған сияқты. V ғасырғы дереккөздерде Валентия деп аталатын бесінші провинция бар екендігі айтылады, оның губернаторы мен Максимаға консулдық дәреже берілген. Аммиан да Валентияны атап өтеді, оның 369 жылы Ұлы Қақтығыс басып алынғаннан кейін граф Теодосий құрғандығын сипаттайды. Аммиан оны бұрын жоғалған провинцияның қайта құрылуы деп есептеді, бұл кейбір зерттеушілерді бұрынғы бесінші провинция басқа атаумен болған деген ойға жетеледі (мысалы, жұмбақ «Веспасиана»?), ал басқалары Валентияны Адриан қабырғасының сыртында, Антонин қабырғасының оңтүстігіндегі тасталған аумақта орналастыруға бейім. Бұл кезеңдегі провинциялар мен провинциялық астаналарды қайта құру ішінара шіркеулік жазбаларға сүйенеді. Алғашқы епископтар императорлық иерархияны еліктеген деген болжамға сүйене отырып, ғалымдар 314 жылғы Арль кеңесіне қатысқан епископтардың тізімін пайдаланады. Тізімде бұрмалаушылықтар бар: британдық делегация құрамында Эборакум епископы «Эборий» және «Лондиниумнан» екі епископ (біреуі de civitate Londinensi, екіншісі de civitate colonia Londinensium) бар. Efn «Nomina Episcoporum, cum Clericis Suis, Quinam, et ex Quibus Provinciis, ad Arelatensem Synodum Convenerint» («Арль синодына келген епископтардың есімдері және олардың қай провинциядан келгендері») Тэкерри Сельдендегі Консилиядан, Камалодун және Спельман Колония Камелодуни (барлығы Колчестердің әртүрлі атаулары); Гейл мен Бингем колония Линди және Генри Колония Линдумды ұсынды (екеуі де Линкольн); ал епископ Стиллингфлит пен Фрэнсис Такеррей оны «Civ. Col. Londin.» үшін «Civ. Col. Leg. II» (Керлеон) жазу қатесі ретінде оқыды. Верона тізіміне сүйене отырып, кейбір қолжазбаларда епископтарды ертіп келген діни қызметкер мен диакон төртінші провинцияға жатқызылады. XII ғасырда Уэльстің Джеральды ертедегі британ шіркеуінің ескі метрополиттік орындықтарын сипаттады. Ол Британия Приманы Уэльсте және Батыс Англияда «Urbs Legionum» (Кэрлеон) астанасымен орналастырды; Британия Секунда Кент пен Оңтүстік Англияда «Дороберния» (Кентербери) астанасымен; Флавия Мерсияда және Орталық Англияда «Лондония» (Лондон) астанасымен; «Максимия» Солтүстік Англияда «Эборакум» (Йорк) астанасымен; және Валентия «Албанияда, қазіргі Шотландияда» Сент-Эндрюс астанасымен. Қазіргі ғалымдар соңғысын күмәндандырады: кейбіреулер Валентияны Адриан қабырғасында немесе одан да алыс орналастырса, Сент-Эндрюс тіпті Антонин қабырғасынан да алыс және Джеральд саяси себептермен өзінің шіркеуінің ежелгілігін қолдаған сияқты. Қазіргі заманғы кең таралған реконструкция консулдық провинция Максиманы Лондиниумда, оның епархиялық викарийдің орналасқан жері ретіндегі мәртебесіне сүйене отырып орналастырады; Джеральдің дәстүрлі есебіне сәйкес Приманы батыста орналастырады, бірақ оның астанасын Добуннидің Кориниумына (Сиренчестер) ауыстырады, ол провинциялық ректор Луций Септимийге сілтеме жасайтын артефакт табылған жерге; Флавияны Максиманың солтүстігіне, оның астанасын Линдүм Колонияға (Линкольн) Арль епископтар тізімінен алынған бір түзетуге сәйкес орналастырады; және Секунданы солтүстікте Эборакум (Йорк) астанасымен орналастырады. Валентияны әртүрлі жерлерге орналастырады: Солтүстік Уэльсте Деваның (Честер) маңында; Адриан қабырғасының жанында Лугувалиумда (Карлайл); және екі қабырғаның арасында Дере Стрит бойында.

As part of Diocletian's reforms, the provinces of Roman Britain were organized as a diocese governed by a vicarius under a praetorian prefect who, from 318 to 331, was Junius Bassus who was based at Augusta Treverorum (Trier). The vicarius was based at Londinium as the principal city of the diocese. Londinium and Eboracum continued as provincial capitals and the territory was divided up into smaller provinces for administrative efficiency. Civilian and military authority of a province was no longer exercised by one official and the governor was stripped of military command which was handed over to the Dux Britanniarum by 314. The governor of a province assumed more financial duties (the procurators of the Treasury ministry were slowly phased out in the first three decades of the 4th century). The Dux was commander of the troops of the Northern Region, primarily along Hadrian's Wall and his responsibilities included protection of the frontier. He had significant autonomy due in part to the distance from his superiors. The tasks of the vicarius were to control and coordinate the activities of governors; monitor but not interfere with the daily functioning of the Treasury and Crown Estates, which had their own administrative infrastructure; and act as the regional quartermaster general of the armed forces. In short, as the sole civilian official with superior authority, he had general oversight of the administration, as well as direct control, while not absolute, over governors who were part of the prefecture; the other two fiscal departments were not. The early 4th century Verona List, the late 4th century work of Sextus Rufus, and the early 5th century List of Offices and work of Polemius Silvius all list four provinces by some variation of the names Britannia I, Britannia II, Maxima Caesariensis, and Flavia Caesariensis; all of these seem to have initially been directed by a governor (praeses) of equestrian rank. The 5th century sources list a fifth province named Valentia and give its governor and Maxima's a consular rank. Ammianus mentions Valentia as well, describing its creation by Count Theodosius in 369 after the quelling of the Great Conspiracy. Ammianus considered it a re creation of a formerly lost province, leading some to think there had been an earlier fifth province under another name (may be the enigmatic "Vespasiana"? ), and leading others to place Valentia beyond Hadrian's Wall, in the territory abandoned south of the Antonine Wall. Reconstructions of the provinces and provincial capitals during this period partially rely on ecclesiastical records. On the assumption that the early bishoprics mimicked the imperial hierarchy, scholars use the list of bishops for the 314 Council of Arles. The list is patently corrupt: the British delegation is given as including a Bishop "Eborius" of Eboracum and two bishops "from Londinium" (one de civitate Londinensi and the other de civitate colonia Londinensium). Efn |"Nomina Episcoporum, cum Clericis Suis, Quinam, et ex Quibus Provinciis, ad Arelatensem Synodum Convenerint" ["The Names of the Bishops with Their Clerics who Came Together at the Synod of Arles and from which Province They Came"] from the Consilia in Thackery Selden Col. or Colon. Camalodun., and Spelman Colonia Cameloduni (all various names of Colchester); Gale and Bingham offered colonia Lindi and Henry Colonia Lindum (both Lincoln); and Bishop Stillingfleet and Francis Thackeray read it as a scribal error of Civ. Col. Londin. for an original Civ. Col. Leg. II (Caerleon). On the basis of the Verona List, the priest and deacon who accompanied the bishops in some manuscripts are ascribed to the fourth province. In the 12th century, Gerald of Wales described the supposedly metropolitan sees of the early British church established by the legendary SS Fagan and "Duvian". He placed Britannia Prima in Wales and western England with its capital at "Urbs Legionum" (Caerleon); Britannia Secunda in Kent and southern England with its capital at "Dorobernia" (Canterbury); Flavia in Mercia and central England with its capital at "Lundonia" (London); "Maximia" in northern England with its capital at Eboracum (York); and Valentia in "Albania which is now Scotland" with its capital at St Andrews. Modern scholars generally dispute the last: some place Valentia at or beyond Hadrian's Wall but St Andrews is beyond even the Antonine Wall and Gerald seems to have simply been supporting the antiquity of its church for political reasons. A common modern reconstruction places the consular province of Maxima at Londinium, on the basis of its status as the seat of the diocesan vicarius; places Prima in the west according to Gerald's traditional account but moves its capital to Corinium of the Dobunni (Cirencester) on the basis of an artifact recovered there referring to Lucius Septimius, a provincial rector; places Flavia north of Maxima, with its capital placed at Lindum Colonia (Lincoln) to match one emendation of the bishops list from Arles; and places Secunda in the north with its capital at Eboracum (York). Valentia is placed variously in northern Wales around Deva (Chester); beside Hadrian's Wall around Luguvalium (Carlisle); and between the walls along Dere Street.

4 ғасыр

Император Констанций 306 жылы денсаулығы нашар болғанына қарамастан, солтүстік Британияны басып алу мақсатымен әскермен Британияға оралды, ал провинциялық қорғаныс алдыңғы жылдары жаңартылған еді. Оның жорықтары туралы археологиялық деректер аз, бірақ тарихи мәліметтердің фрагменттері оның Британияның солтүстігіне жеткенін және оңтүстікке қайтқанға дейін жаздың басында маңызды шайқаста жеңіске жеткенін көрсетеді. Оның ұлы Константин (кейіннен Ұлы Константин) әкесінің қасында солтүстік Британияда бір жыл өткізіп, жаз және күз айларында Адриан қабырғасының ар жағындағы пикттерге қарсы күресті. Констанций 306 жылы шілдеде ұлының қасында Йоркте қайтыс болды. Константин, бұрынғы узурпатор Альбиннан өзгеше, империялық таққа жол ашу үшін Британияны бастапқы нүкте ретінде пайдаланды. Ғасырдың ортасында провинция бірнеше жыл бойы Констанс қайтыс болғаннан кейін оның орнына келген узурпатор Магненцийге адал болды. 353 жылы Монс-Селеук шайқасында Магненций жеңіліп, қаза тапқаннан кейін Констанций II өзінің бас императорлық нотариусы Паулюс Катенаны Магненцийдің жақтастарын іздеу үшін Британияға жіберді. Тергеу бүлікшілдікке ұласып, викарий Флавий Мартин араласуға мәжбүр болды. Паулюс Мартинды сатқындықпен айыптап, кек қайтарғанда, викарий Паулюсқа қылышпен шабуыл жасап, оны өлтіруге тырысты, бірақ соңында өзін-өзі өлтірді. 4-ғасырдың басында шығыста сакстар, батыста скоттар (ирландтар) шабуылдары күшейді. 280 жылдар шамасында жағалауды қорғау үшін бірқатар бекіністер салынды, бірақ бұл дайындықтар 367 жылы сакстар, пиктер, скоттар және аттакотилердің бірлескен шабуылы кезінде, Адриан қабырғасындағы гарнизонның наразылығымен бірге, Рим Британиясын әлсіз қалдырды. Басқыншылар Британияның батыс және солтүстік аймақтарын басып алып, қалаларды тонады. Бұл дағдарыс, кейде варварлардың қастандығы немесе Ұлы қастандық деп аталады, 368 жылдан бастап граф Феодосий әскери және азаматтық реформалар сериясымен шешілді. Феодосий Бонониядан (Булонь-сюр-Мер) өтіп, Лондиниумға (Лондон) аттанды, онда ол басқыншылармен күресіп, өзінің базасын құрды. Дезертирлерге кешірім жарияланды, бұл Феодосийге тасталған бекіністерді қайта жарақтандыруға мүмкіндік берді. Жыл соңына қарай Адриан қабырғасы қайта басып алынып, тәртіп орнатылды. Британияда кең ауқымды қайта ұйымдастыру жүргізілді, соның ішінде алыс солтүстікті жақсы басқару үшін Валентия деп аталатын жаңа провинция құрылды. Жаңа Dux Britanniarum (Британияның басшысы) – Дульцитий тағайындалды, ал Цивилис жаңа азаматтық басқарманы басқарды. Тағы бір императорлық узурпатор Магнус Максимус 383 жылы Солтүстік Уэльстегі Сегонтиумда (Кернарфон) көтеріліс туын көтеріп, Англия арнасын кешіп өтті. Максимус батыс империясының көп бөлігін бақылап, 384 жылы пиктер мен скоттарға қарсы сәтті жорық жүргізді. Оның континенттік іс-қимылдары үшін Британиядан әскерлер қажет болды, және бұл кезеңде Честердегі және басқа жерлердегі бекіністер тасталып кеткен сияқты, бұл ирландтардың Солтүстік Уэльске шабуыл жасап, қоныстануына себеп болды. Оның билігі 388 жылы аяқталды, бірақ барлық британдық әскерлер қайтып келмеген болуы мүмкін: империяның әскери ресурстары Рейн және Дунай бойындағы шекке дейін созылған еді. 396 жыл шамасында Британияға тағы да варварлардың шабуылдары жасалды. Стилихо жазалау экспедициясын басқарды. 399 жылға қарай бейбітшілік орнаған сияқты, және бұдан әрі гарнизон орнату бұйрығы берілмеген болуы мүмкін; 401 жылы Аларик I-ге қарсы соғысқа көмектесу үшін тағы да әскерлер шығарылды.

Emperor Constantius returned to Britain in 306, despite his poor health, with an army aiming to invade northern Britain, the provincial defences having been rebuilt in the preceding years. Little is known of his campaigns with scant archaeological evidence, but fragmentary historical sources suggest he reached the far north of Britain and won a major battle in early summer before returning south. His son Constantine (later Constantine the Great) spent a year in northern Britain at his father's side, campaigning against the Picts beyond Hadrian's Wall in the summer and autumn. Constantius died in York in July 306 with his son at his side. Constantine then successfully used Britain as the starting point of his march to the imperial throne, unlike the earlier usurper, Albinus. In the middle of the century, the province was loyal for a few years to the usurper Magnentius, who succeeded Constans following the latter's death. After the defeat and death of Magnentius in the Battle of Mons Seleucus in 353, Constantius II dispatched his chief imperial notary Paulus Catena to Britain to hunt down Magnentius's supporters. The investigation deteriorated into a witch hunt, which forced the vicarius Flavius Martinus to intervene. When Paulus retaliated by accusing Martinus of treason, the vicarius attacked Paulus with a sword, with the aim of assassinating him, but in the end he committed suicide. As the 4th century progressed, there were increasing attacks from the Saxons in the east and the Scoti (Irish) in the west. A series of forts had been built, starting around 280, to defend the coasts, but these preparations were not enough when, in 367, a general assault of Saxons, Picts, Scoti and Attacotti, combined with apparent dissension in the garrison on Hadrian's Wall, left Roman Britain prostrate. The invaders overwhelmed the entire western and northern regions of Britannia and the cities were sacked. This crisis, sometimes called the Barbarian Conspiracy or the Great Conspiracy, was settled by Count Theodosius from 368 with a string of military and civil reforms. Theodosius crossed from Bononia (Boulogne sur Mer) and marched on Londinium where he began to deal with the invaders and made his base. An amnesty was promised to deserters which enabled Theodosius to regarrison abandoned forts. By the end of the year Hadrian's Wall was retaken and order returned. Considerable reorganization was undertaken in Britain, including the creation of a new province named Valentia, probably to better address the state of the far north. A new Dux Britanniarum was appointed, Dulcitius, with Civilis to head a new civilian administration. Another imperial usurper, Magnus Maximus, raised the standard of revolt at Segontium (Caernarfon) in north Wales in 383, and crossed the English Channel. Maximus held much of the western empire, and fought a successful campaign against the Picts and Scots around 384. His continental exploits required troops from Britain, and it appears that forts at Chester and elsewhere were abandoned in this period, triggering raids and settlement in north Wales by the Irish. His rule was ended in 388, but not all the British troops may have returned: the Empire's military resources were stretched to the limit along the Rhine and Danube. Around 396 there were more barbarian incursions into Britain. Stilicho led a punitive expedition. It seems peace was restored by 399, and it is likely that no further garrisoning was ordered; by 401 more troops were withdrawn, to assist in the war against Alaric I.

Рим билігінің соңы

Михаил Ростовцевтің еңбегімен танысқан тарихшылардың дәстүрлі көзқарасы V ғасырдың басында кең таралған экономикалық құлдырау болды. Бірақ археологиялық дәлелдер мұны жоққа шығарды, қазіргі талқыланып отырған көзқарас қайта қарастырылуда. Кейбір мәселелерде келісім бар: қалалардағы үйлердің саны азайды, бірақ олар сәндірек болды, жаңа қоғамдық ғимараттар салыну тоқтады, ал бар болғандарының кейбіреулері, қорғаныс құрылыстарын қоспағанда, тасталып кетті. Сонымен қатар, қалалық аумақтарда "қара топырақ" қабаттарының кеңінен таралуы, бау-бақша шаруашылығының өркендегенін көрсетеді. III ғасырдың соңында Сильчестердегі базиликаның өнеркәсіптік мақсатта пайдаланылуы, ресми түрде мақұлданғаны сөзсіз, Рим Британиясының қаласыздану процесінің бастапқы кезеңі болды. Кейбір елді мекендердің тасталуы бұрынғыдай ерте емес екені қазірде анықталды. Көптеген ғимараттар мақсатын өзгертті, бірақ қиратылмады. Барбариялық шабуылдардың саны артты, бірақ олар негізінен осал ауылдық жерлерге бағытталды, қалаларға емес. Мысалы, Чедворт, Ратландтағы Ұлы Кастертон және Глостерширдегі Хаклекотт сияқты кейбір виллаларда осы кезеңде жаңа мозаикалық едендер салынды, бұл экономикалық қиындықтардың шектеулі және жергілікті сипатта болуы мүмкін екенін көрсетеді. Көптеген виллалар 5 ғасырда тасталуға дейін біраз уақыт бұрын тозуға ұшырады. Әйіз Патрик туралы әңгімелер виллалар кем дегенде 430 жылға дейін әлі де тұрғызылғандығын көрсетеді. Бұл кезеңде Веруламиум мен Киренсестерде жаңа ғимараттар салынып жатты. Кентербери, Сиренсестер, Вроксетер, Винчестер және Глостер сияқты кейбір қалалық орталықтар V және VI ғасырларда, ірі шаруашылықтармен қоршалған күйде белсенді болды. Қалалық өмір IV ғасырдың соңына қарай жалпы алғанда қарқынын жоғалтты, ал 378 мен 388 жылдар аралығында соғылған монеталар өте сирек кездеседі, бұл экономикалық құлдыраудың, әскер санының азаюының, сарбаздар мен шенеуніктерге жалақы төлеудегі қиындықтардың немесе Магнус Максимустың 383–87 жылдардағы билігі кезіндегі тұрақсыз жағдайдың салдары болуы мүмкін. 390-шы жылдары монета айналымы жанданды, бірақ бұрынғы онжылдықтардағы деңгейге жетпеді. Мыс монеталар 402 жылдан кейін сирек кездеседі, бірақ қорлардан табылған күміс және алтын монеталар олар провинцияда әлі де болғанын көрсетеді, тіпті олар қолданылмаса да. 407 жылға қарай айналымға түскен жаңа римдік монеталар өте азайып кетті, ал 430 жылға қарай монетаның айырбас құралы ретінде қолданылуы тоқтатылған болуы мүмкін. Дөңгелекте жасалған керамикалық бұйымдардың көптеп өндірілуі де шамамен сол уақытта тоқтады. Байлар металл және шыны ыдыстарды пайдалануын жалғастырды, ал кедейлер қарапайым "сұр керамиканы" пайдаланды немесе былғары немесе ағаш ыдыстарға көшті.

The traditional view of historians, informed by the work of Michael Rostovtzeff, was of a widespread economic decline at the beginning of the 5th century. Consistent archaeological evidence has told another story, and the accepted view is undergoing re evaluation. Some features are agreed: more opulent but fewer urban houses, an end to new public building and some abandonment of existing ones, with the exception of defensive structures, and the widespread formation of "dark earth" deposits indicating increased horticulture within urban precincts. Turning over the basilica at Silchester to industrial uses in the late 3rd century, doubtless officially condoned, marks an early stage in the de urbanisation of Roman Britain. The abandonment of some sites is now believed to be later than had been thought. Many buildings changed use but were not destroyed. There was a growing number of barbarian attacks, but these targeted vulnerable rural settlements rather than towns. Some villas such as Chedworth, Great Casterton in Rutland and Hucclecote in Gloucestershire had new mosaic floors laid around this time, suggesting that economic problems may have been limited and patchy. Many suffered some decay before being abandoned in the 5th century; the story of Saint Patrick indicates that villas were still occupied until at least 430. Exceptionally, new buildings were still going up in this period in Verulamium and Cirencester. Some urban centres, for example Canterbury, Cirencester, Wroxeter, Winchester and Gloucester, remained active during the 5th and 6th centuries, surrounded by large farming estates. Urban life had generally grown less intense by the fourth quarter of the 4th century, and coins minted between 378 and 388 are very rare, indicating a likely combination of economic decline, diminishing numbers of troops, problems with the payment of soldiers and officials or with unstable conditions during the usurpation of Magnus Maximus 383–87. Coinage circulation increased during the 390s, but never attained the levels of earlier decades. Copper coins are very rare after 402, though minted silver and gold coins from hoards indicate they were still present in the province even if they were not being spent. By 407 there were very few new Roman coins going into circulation, and by 430 it is likely that coinage as a medium of exchange had been abandoned. Mass produced wheel thrown pottery ended at approximately the same time; the rich continued to use metal and glass vessels, while the poor made do with humble "grey ware" or resorted to leather or wooden containers.

Рим империясының астындағы Британия

IV ғасырдың соңына қарай Британиядағы римдік билік варварлардың шабуылдарының күшейіп бара жатуынан қысымға ұшырады. Көрінетін болса, тиімді қорғаныс үшін жеткілікті әскер болған жоқ. 407 жылы әскер екі көңілі толмаған узурпаторды билікке көтеріп, содан кейін Константин III атты әскерді император етіп тағайындады. Ол Галлияға өтті, бірақ Гонорийден жеңілді; қанша әскер қалды немесе қайтып келді, немесе Британияда бас қолбасшы қайта тағайындалды ма, белгісіз. 408 жылы саксон шабуылы британдар тарапынан тойтарыс берілген сияқты, ал 409 жылы Зосим жергілікті тұрғындар римдік азаматтық басқаруды қуғандарын жазды. Зосим Армориканың бретон тұрғындарының Бакаудик көтерілісіне сіңіп кеткен болуы мүмкін, себебі ол көтерілістен кейін Армориканың және Галлияның қалған бөлігінің Бреттаниялықтардың үлгісімен қалай ілескенін сипаттайды. 410 жылы император Гонорийден келген хат британдықтардың көмек сұрауын қабылдамау ретінде қарастырылады, бірақ ол Бруттиумға немесе Болоньяға жолданған болуы мүмкін. Әскери және азаматтық үкіметтің императорлық деңгейлері жойылғаннан кейін, басқару және сот муниципалдық билік органдарына өтті, ал бүкіл Британияда жергілікті соғыс басшылары біртіндеп пайда болды, олар әлі де римдік-британдық идеалдар мен дәстүрлерін қолданды. Тарихшы Стюарт Лейкок бұл процесті зерттеді және римдік кезеңге дейінгі және римдік кезеңдегі британдық тайпалардан бастап, римдік кезеңнен кейінгі жергілікті патшалықтарға дейінгі сабақтастықтың элементтерін атап өтті. Британдық дәстүр бойынша, пикттерге, скоттарға және дейзилерге қарсы күреске көмектесу үшін Вортигерн пұтқа табынушы саксондықтарды шақырды. (Германдықтардың Рим Британиясына қоныс аударуы әлдеқайда ертерек басталған болуы мүмкін. Мысалы, 1-ші және 2-ші ғасырларда Британиядағы легиондарды қолдаған германдық көмекшілер туралы жазбалар бар.) Жаңа келгендер көтеріліс шығарып, елді бірқатар соғыстарға тастап, ақырында саксондықтардың 600 жылға дейін төменгі Британияны басып алуына әкелді. Осы уақытта көптеген британиялықтар Бретаньға (оның аты содан шыққан), Галисияға және, мүмкін, Ирландияға қашып кетті. Рим империясының кезеңіндегі Британиядағы маңызды оқиға – 446 жылы саксондықтардың басып кіруіне қарсы көмек сұраған батыс империясының бас қолбасшысы Этийге жол тартпаған британдықтардың арыздары. Тағы бір маңызды оқиға – 577 жылғы Деорхам шайқасы, одан кейін Бат, Циренсестер және Глостер қалалары құлап, саксондықтар батыс теңізіне жетті. Тарихшылар көбінесе король Артурдың тарихилығын жоққа шығарады, ол кейінгі ортағасырлық аңыздарға сәйкес англосаксондық жаулауға қарсылық көрсеткен деп есептеледі.

Towards the end of the 4th century Roman rule in Britain came under increasing pressure from barbarian attacks. Apparently, there were not enough troops to mount an effective defence. After elevating two disappointing usurpers, the army chose a soldier, Constantine III, to become emperor in 407. He crossed to Gaul but was defeated by Honorius; it is unclear how many troops remained or ever returned, or whether a commander in chief in Britain was ever reappointed. A Saxon incursion in 408 was apparently repelled by the Britons, and in 409 Zosimus records that the natives expelled the Roman civilian administration. Zosimus may be referring to the Bacaudic rebellion of the Breton inhabitants of Armorica since he describes how, in the aftermath of the revolt, all of Armorica and the rest of Gaul followed the example of the Brettaniai. A letter from Emperor Honorius in 410 has traditionally been seen as rejecting a British appeal for help, but it may have been addressed to Bruttium or Bologna. With the imperial layers of the military and civil government gone, administration and justice fell to municipal authorities, and local warlords gradually emerged all over Britain, still utilizing Romano British ideals and conventions. Historian Stuart Laycock has investigated this process and emphasised elements of continuity from the British tribes in the pre Roman and Roman periods, through to the native post Roman kingdoms. In British tradition, pagan Saxons were invited by Vortigern to assist in fighting the Picts, Scoti, and Déisi. (Germanic migration into Roman Britannia may have begun much earlier. There is recorded evidence, for example, of Germanic auxiliaries supporting the legions in Britain in the 1st and 2nd centuries.) The new arrivals rebelled, plunging the country into a series of wars that eventually led to the Saxon occupation of Lowland Britain by 600. Around this time, many Britons fled to Brittany (hence its name), Galicia and probably Ireland. A significant date in sub Roman Britain is the Groans of the Britons, an unanswered appeal to Aetius, leading general of the western Empire, for assistance against Saxon invasion in 446. Another is the Battle of Deorham in 577, after which the significant cities of Bath, Cirencester and Gloucester fell and the Saxons reached the western sea. Historians generally reject the historicity of King Arthur, who is supposed to have resisted the Anglo Saxon conquest according to later medieval legends.

Сауда

Рим дәуірінде Ұлыбританияның континенттік саудасы негізінен Оңтүстік Солтүстік теңіз және Шығыс Ла-Манш арқылы жүзеге асырылды, Дувр бұғазына бағытталған және Атлант теңіз жолдары арқылы байланыс шектеулі болды. Ең маңызды британдық порттар Лондон мен Ричборо болды, ал континенттік порттардың Ұлыбританиямен саудаға ең көп қатысқандары Булонь, Шелда өзенінің сағасындағы Домбург пен Колинсплат болды. Ұлыбританияға экспортталған тауарлар: монеталар; керамика, әсіресе Оңтүстік, Орталық және Шығыс Галлиядан келген қызыл жылтыр terra sigillata (самиялық ыдыстар), сондай-ақ Галлия мен Рейн провинцияларынан әртүрлі тауарлар; амфораларда Оңтүстік Испаниядан зәйтүн майы; амфоралар мен бочкаларда Галлиядан шарап; Батыс Жерорта теңізі мен Бретаньнен тұздалған балық өнімдері, бочкалар мен амфораларда; амфораларда Оңтүстік Испаниядан консервіленген зәйтүн; Рейннің орта ағысынан Майеннен лавалық тас ұнтақтағыштар; шыны және кейбір ауыл шаруашылығы өнімдері. Ұлыбританияның экспортын археологиялық зерттеулер арқылы анықтау қиын, бірақ ол күміс, алтын, қорғасын, темір және мыс сияқты металдарды қамтиды. Басқа экспортқа ауыл шаруашылығы өнімдері, остриц және тұз кірген болуы мүмкін, ал үлкен көлемдегі монеталар континентке қайта экспортталды. Бұл өнімдер жеке сауда арқылы, сондай-ақ Рим мемлекетінің әскери күштерін және лауазымды тұлғаларын аралда қолдау үшін жасаған төлемдер мен келісімшарттар, мемлекеттік салық салу және ресурстарды өндіру арқылы қозғалды. Дәлелдерге сүйенсек, Рим Ұлыбританиясының континенттік саудасының негізгі төмендеуі біздің заманымыздың II ғасырының соңында, шамамен 165 жылдан бастап орын алған болуы мүмкін. Рим дәуірінің соңғы кезеңінде британдық ауыл шаруашылығы өнімдері, Рим мемлекеті мен жеке тұтынушылар төлеген ақыға ие болып, солтүстік-батыс континенттік империяның әскери гарнизондарын және қалалық орталықтарын қолдауда маңызды рөл атқарды. Велден темір өңдеу аймағы, Мендип тауларының қорғасын және күміс кен орындары, Корнуолл қалайы кен орындары жеке кәсіпорындар болып көрінеді, олар үкіметтен ақы төлеп жалға алынған. Ұлыбританияда тау-кен өндірісі ұзақ жылдар бойы жүргізілген (Граймс қабірлерін қараңыз), бірақ римдіктер жаңа техникалық білім мен ірікөлді өнеркәсіптік өндірісті енгізіп, оны революцияландырды. Ол гидравликалық кен өндіруді, кенді іздеу үшін беткі қабатты алып тастау және аллювиалды кен орындарын өңдеуді қамтыды. Мұндай ірі операцияларға қажетті су бір немесе бірнеше су құбырымен қамтамасыз етілді, Долаукотиде сақталған су құбыры ерекше әсерлі болды. Көптеген кен іздеу аймақтары қауіпті, таулы жерлерде орналасқан, және, минералды пайдалану Римнің басып алуының негізгі себептерінің бірі болғанымен, бұл аймақтар бағынысқа келгенше күтуге тура келді. III және IV ғасырларда виллалардың жанында шағын қалалар жиі кездеседі. Бұл қалаларда вилла иелері мен шағын фермерлер арнайы құралдар ала алатын. IV ғасырдағы төменгі Ұлыбритания егіншілік жағынан континентке астық экспорттауға жеткілікті деңгейде өркендеген. Бұл өркендеу 300 және 350 жылдар аралығында виллалардың салынуы мен безендірілуінің гүлденуіне себеп болды. Ұлыбританияның қалалары римдік стильдегі қыш ыдыстар мен басқа да тауарларды тұтынды және тауарлардың таралу орталықтары болды. Шропширдегі Врокстерде II ғасырдағы өрт кезінде арыққа құлаған қорлар галликалық самиялық ыдыстар Батыс Мидлендс Мансеттер Хартсхилл өнеркәсібінің араластыру ыдыстарымен бірге сатылып жатқанын көрсетті. Римдік үлгілер ең танымал болды, бірақ ауылдық қолөнершілер әлі де темір дәуірінің Ла Тене көркемдік дәстүрлерінен алынған бұйымдар жасады. Ұлыбританияда көптеген алтын кендері болды, ол римдік басқыншыларды қызықтырды. III ғасырға қарай Ұлыбританияның экономикасы әртүрлі және жақсы қалыптасқан, сауда римдік емес солтүстікке дейін жетті.

During the Roman period Britain's continental trade was principally directed across the Southern North Sea and Eastern Channel, focusing on the narrow Strait of Dover, with more limited links via the Atlantic seaways. The most important British ports were London and Richborough, whilst the continental ports most heavily engaged in trade with Britain were Boulogne and the sites of Domburg and Colijnsplaat at the mouth of the river Scheldt. Exports to Britain included: coin; pottery, particularly red gloss terra sigillata (samian ware) from southern, central and eastern Gaul, as well as various other wares from Gaul and the Rhine provinces; olive oil from southern Spain in amphorae; wine from Gaul in amphorae and barrels; salted fish products from the western Mediterranean and Brittany in barrels and amphorae; preserved olives from southern Spain in amphorae; lava quern stones from Mayen on the middle Rhine; glass; and some agricultural products. Britain's exports are harder to detect archaeologically, but will have included metals, such as silver and gold and some lead, iron and copper. Other exports probably included agricultural products, oysters and salt, whilst large quantities of coin would have been re exported back to the continent as well. These products moved as a result of private trade and also through payments and contracts established by the Roman state to support its military forces and officials on the island, as well as through state taxation and extraction of resources. Evidence has been outlined that suggests that the principal decline in Roman Britain's continental trade may have occurred in the late 2nd century AD, from c. no 165 AD onwards. During the latter part of the Roman period British agricultural products, paid for by both the Roman state and by private consumers, clearly played an important role in supporting the military garrisons and urban centres of the northwestern continental Empire. The Wealden ironworking zone, the lead and silver mines of the Mendip Hills and the tin mines of Cornwall seem to have been private enterprises leased from the government for a fee. Mining had long been practised in Britain (see Grimes Graves), but the Romans introduced new technical knowledge and large scale industrial production to revolutionise the industry. It included hydraulic mining to prospect for ore by removing overburden as well as work alluvial deposits. The water needed for such large scale operations was supplied by one or more aqueducts, those surviving at Dolaucothi being especially impressive. Many prospecting areas were in dangerous, upland country, and, although mineral exploitation was presumably one of the main reasons for the Roman invasion, it had to wait until these areas were subdued. By the 3rd and 4th centuries, small towns could often be found near villas. In these towns, villa owners and small scale farmers could obtain specialist tools. Lowland Britain in the 4th century was agriculturally prosperous enough to export grain to the continent. This prosperity lay behind the blossoming of villa building and decoration that occurred between AD 300 and 350. Britain's cities also consumed Roman style pottery and other goods, and were centres through which goods could be distributed elsewhere. At Wroxeter in Shropshire, stock smashed into a gutter during a 2nd century fire reveals that Gaulish samian ware was being sold alongside mixing bowls from the Mancetter Hartshill industry of the West Midlands. Roman designs were most popular, but rural craftsmen still produced items derived from the Iron Age La Tène artistic traditions. Britain was home to much gold, which attracted Roman invaders. By the 3rd century, Britain's economy was diverse and well established, with commerce extending into the non Romanised north.

Үкімет

Рим империясы кезінде бейбіт провинциялардың басқаруы Сенатқа жүктелді, бірақ Британия сияқты тұрақты гарнизон қажеттілігі болған аймақтар императордың бақылауына берілді. Іс жүзінде императорлық провинцияларды Сенат мүшелері болған және консул лауазымын атқарған резидент-губернаторлар басқарды. Бұл адамдар мұқият таңдалып, әскери жетістіктерімен және басқару қабілеттерімен көзге түсетін. Ұлыбританияда губернатордың рөлі көбінесе әскери болды, бірақ жергілікті клиент-патшалармен дипломатиялық қарым-қатынастарды сақтау, жолдар салу, қоғамдық хабар алмасу жүйесінің жұмыс істеуін қамтамасыз ету, [[цивитастарды қадағалау және маңызды сот істерінде судья ретінде әрекет ету сияқты көптеген басқа міндеттер де оның жауапкершілігінде болды. Әскери науқандарға қатыспаған кезде ол провинцияны аралап, арыз-шағымдарды тыңдап, жаңа әскерлер жинады. Заңдық мәселелерде оған legatus juridicus кеңесшісі көмектесті, ал Британиядағылар, әсіресе тайпаларды императорлық жүйеге біріктіру және олардан салық алудың тиімді әдісін табу қиындықтарына байланысты, белгілі заңгерлер болған көрінеді. Қаржылық басқаруды прокурор жүзеге асырды, оның әр салық жинау өкілінің өзіндік лауазымы болды. Британиядағы әр легионда губернаторға бағынышты қолбасшы болды және соғыс уақытында ол тәртіпсіз аудандарды тікелей басқарғанға ұқсайды. Осы лауазымдардың әрқайсысы әртүрлі провинцияларда екі-үш жылдық қызмет мерзімін білдірді. Бұл лауазымдардың төменгі сатысында барлау ақпаратын жинау, Римге есептер жіберу, әскери жабдықтарды ұйымдастыру және тұтқындармен жұмыс істеумен айналысатын әкімшілік менеджерлер желісі болды. Оларға көмек ретінде әскерден тағайындалған қызметкерлер кеңсе жұмыстарын атқарды. Колчестер, әдетте, Рим Британиясының ең алғашқы астанасы болған, бірақ ол көп ұзамай күшті сауда байланыстарымен Лондонға жол берді. Британиядағы муниципалдық ұйымның әртүрлі формалары цивитастар деп аталды (олар, басқа формалармен қатар, Йорк, Колчестер, Глостер және Линкольн сияқты колонияларға және Веруламиум сияқты муниципалитеттерге бөлінді), және олардың әрқайсысын жергілікті жер иелерінің сенаты басқарды, олар сот және азаматтық істерге қатысты магистраттарды сайлады. Әртүрлі цивитастар Рим мемлекетіне адалдықтарын білдіру, ерекше жағдайларда императорға тікелей өтініштер жіберу және императорлық культке құрмет көрсету үшін жыл сайын провинциялық кеңеске өкілдерін жіберді. IV ғасырдың соңында Рим Британиясының қала халқының саны шамамен 240 000 адамды құрады. Лондон – этникалық жағынан алуан түрлі қала, онда Рим империясының тұрғындары, соның ішінде Британия, континенттік Еуропа, Таяу Шығыс және Солтүстік Африкадан келген адамдар тұрды. Британия мен басқа Рим аумақтарынан, соның ішінде континенттік Еуропадан, Рим Сириясынан, Шығыс Жерорта теңізінен және Солтүстік Африкадан келген қоныс аударулардың арқасында басқа Рим Британиясы қалаларында да мәдени әртүрлілік байқалды. 2012 жылы жүргізілген зерттеуде Рим дәуіріне жататын зерттелген орындардың шамамен 45 пайызында кем дегенде бір Солтүстік Африкадан шыққан адамның қалдықтары табылған.

Under the Roman Empire, administration of peaceful provinces was ultimately the remit of the Senate, but those, like Britain, that required permanent garrisons, were placed under the Emperor's control. In practice imperial provinces were run by resident governors who were members of the Senate and had held the consulship. These men were carefully selected, often having strong records of military success and administrative ability. In Britain, a governor's role was primarily military, but numerous other tasks were also his responsibility, such as maintaining diplomatic relations with local client kings, building roads, ensuring the public courier system functioned, supervising the [[civitas and acting as a judge in important legal cases. When not campaigning, he would travel the province hearing complaints and recruiting new troops. To assist him in legal matters he had an adviser, the legatus juridicus, and those in Britain appear to have been distinguished lawyers perhaps because of the challenge of incorporating tribes into the imperial system and devising a workable method of taxing them. Financial administration was dealt with by a procurator with junior posts for each tax raising power. Each legion in Britain had a commander who answered to the governor and, in time of war, probably directly ruled troublesome districts. Each of these commands carried a tour of duty of two to three years in different provinces. Below these posts was a network of administrative managers covering intelligence gathering, sending reports to Rome, organising military supplies and dealing with prisoners. A staff of seconded soldiers provided clerical services. Colchester was probably the earliest capital of Roman Britain, but it was soon eclipsed by London with its strong mercantile connections. The different forms of municipal organisation in Britannia were known as civitas (which were subdivided, amongst other forms, into colonies such as York, Colchester, Gloucester and Lincoln and municipalities such as Verulamium), and were each governed by a senate of local landowners, whether Brythonic or Roman, who elected magistrates concerning judicial and civic affairs. The various civitates sent representatives to a yearly provincial council in order to profess loyalty to the Roman state, to send direct petitions to the Emperor in times of extraordinary need, and to worship the imperial cult. The urban population of Roman Britain was about 240,000 people at the end of the fourth century. Londinium was an ethnically diverse city with inhabitants from the Roman Empire, including natives of Britannia, continental Europe, the Middle East, and North Africa. There was also cultural diversity in other Roman British towns, which were sustained by considerable migration, from Britannia and other Roman territories, including continental Europe, Roman Syria, the Eastern Mediterranean and North Africa. In a study conducted in 2012, around 45 percent of sites investigated dating from the Roman period had at least one individual of North African origin.

Қасиетті емес

Кельт діни қастасы, британдықтар деп есептелетін друидтер, Клаудиуспен заңсыз деп жарияланды, ал 61 жылы олар Мона (Англси) аралында римдіктердің құртуынан өздерінің қасиетті тоғайларын тиімсіз қорғады. Рим үкімдігі кезінде британдықтар Анкаста сияқты жергілікті кельт құдайларына табынуды жалғастырды, бірақ олар көбінесе римдік баламаларымен, мысалы, Неттлхэмдегі Марс Ригонеметпен біріктірілді. Алдыңғы жергілікті сенімдердің қаншалықты сақталғанын дәл анықтау қиын. 3 санының маңыздылығы, бас және көктемдер сияқты су көздерінің маңыздылығы сияқты белгілі бір еуропалық ритуалдық ерекшеліктер археологиялық жазбаларда сақталған, бірақ римдік жаулап алудан бұрын және кейін Сомерсеттегі Бат ванналарында жасалған құрбандықтардың айырмашылықтары оның толыққанды еместігін көрсетеді. Рим императорына табыну, әсіресе әскери орындарда кеңінен тіркелді. Камулодунумда Клавдийге арналған римдік ғибадатхананың салынуы Будика көтерілісіне әкелген себептердің бірі болды. 3 ғасырға қарай, Сомерсеттегі Паганс Хилл римдік ғибадатханасы бейбіт түрде өмір сүре алды және ол 5 ғасырға дейін солай болды. Пұтқа табынушылық діни амалдар дін қызметкерлерімен қолдау көрсетілді, Вест-Стоу мен Уиллингхем-Фендегі тізбекті тәждер сияқты дін қызметкерлерінің регалияларының құрбандықтарымен Британияда бейнеленді. Митраизм сияқты шығыс культтері де оккупацияның соңына қарай танымал болды. Лондон Митреумі – бұл құпия діндердің әскерлер арасында танымал болуының бір мысалы. Митраға арналған ғибадатханалар сондай-ақ Хадриан қабырғасындағы Виндобалада (Рудчестер Митреумі) және Рим Уэльсіндегі Сегонтиумда (Кэрнарфон Митреумі) әскери контексте де бар.

Христиандық

Британияға христиан діні қашан және қалай келгені белгісіз. Манчестердегі римдік бекінісі Мамуциумда 2-ғасырдағы "сөз шаршысы" табылған. Ол амфораның бір бөлігіне қашалған PATER NOSTER сөзінің анаграммасынан тұрады. Ғалымдар бұл "сөз шаршысының" христиандық артефакт емеуі мүмкін деген мәселені талқылап жүр, бірақ егер ол христиандық артефакт болса, Британиядағы ерте христиандықтың ең ерте мысалдарының бірі болар еді. Британиядағы христиан дініне қатысты ең ерте жазба дәлелі – шамамен 200 жылға жатқан Тертуллианның мәлімдемесі. Онда ол "Испанияның барлық шекараларын, галлдықтардың алуан түрлі тайпаларын және римдіктерге қол жеткізбеген, бірақ Мәсіхке бағынған британдықтардың мекендерін" сипаттаған. Христиандық қауымдастықтарының археологиялық дәлелдері 3- және 4-ғасырларда көріне бастайды. Линкольн мен Сильчестерде кішкентай ағаш шіркеулер болған деген болжам бар, ал Ыклингем мен Ричборо сақшылық бекінісінде крещение тағы табылған. Ыклингемдегі тақ қорғасыннан жасалған және Британ мұражайында сақталуда. Сол Ыклингемде римдік христиан зираты да бар. Колчестердің оңтүстік-батыс шетіндегі Батт-роудта 4-ғасырға жатқан римдік шіркеу және оған байланысты жерлеу орны жаңа полиция бөлімінің құрылысы кезінде табылған. Бұл жерде бұрынғы пұтқа табынушылар зираты орналасқан. Су-Ньютон қазынасы – 4-ғасырдың басындағы христиан күміс шіркеу ыдыстарынан тұратын қазына, ал Лаллингстоун мен Хинтон Сент-Мэридегі римдік виллаларында христиандық қабырға суреттері мен мозаикалары сақталған. Пундберидегі үлкен 4-ғасырлық зираттағы жерлеулердің шығыс-батысқа бағытталуы және қабірлік заттардың жоқтығы оны ерте христиандық жерлеу орны деп жоруға негіз береді, бірақ мұндай жерлеу рәсімдері сол кезеңде пұтқа табынушылар арасында да жиі кездесетін. Британиядағы шіркеу әдеттегі епархиялық жүйені дамытқан сияқты, бұл 314 жылы Галлияда өткен Арль соборындағы жазбалардан көрінеді. Соборға Еуропа мен Солтүстік Африкадан келген отыз бес епархияның епископтары қатысты, оның ішінде Британиядан үш епископ: Йорктік Эборий, Лондондық Реститут және Линкольн епискобы Адельфий. Басқа ерте шіркеулер туралы мәліметтер жоқ, ал ерте шіркеу құрылыстарының қалдықтарын табу қиын. Линкольн форумының ауласындағы шіркеудің болуы және римдік Веруламиумның шетіндегі Сент-Албанның мартириумы ерекше жағдайлар.

It is not clear when or how Christianity came to Britain. A 2nd century "word square" has been discovered in Mamucium, the Roman settlement of Manchester. It consists of an anagram of PATER NOSTER carved on a piece of amphora. There has been discussion by academics whether the "word square" is a Christian artefact, but if it is, it is one of the earliest examples of early Christianity in Britain. The earliest confirmed written evidence for Christianity in Britain is a statement by Tertullian, c. no 200 AD, in which he described "all the limits of the Spains, and the diverse nations of the Gauls, and the haunts of the Britons, inaccessible to the Romans, but subjugated to Christ". Archaeological evidence for Christian communities begins to appear in the 3rd and 4th centuries. Small timber churches are suggested at Lincoln and Silchester and baptismal fonts have been found at Icklingham and the Saxon Shore Fort at Richborough. The Icklingham font is made of lead, and visible in the British Museum. A Roman Christian graveyard exists at the same site in Icklingham. A possible Roman 4th century church and associated burial ground was also discovered at Butt Road on the south west outskirts of Colchester during the construction of the new police station there, overlying an earlier pagan cemetery. The Water Newton Treasure is a hoard of Christian silver church plate from the early 4th century and the Roman villas at Lullingstone and Hinton St Mary contained Christian wall paintings and mosaics respectively. A large 4th century cemetery at Poundbury with its east–west oriented burials and lack of grave goods has been interpreted as an early Christian burial ground, although such burial rites were also becoming increasingly common in pagan contexts during the period. The Church in Britain seems to have developed the customary diocesan system, as evidenced from the records of the Council of Arles in Gaul in 314: represented at the council were bishops from thirty five sees from Europe and North Africa, including three bishops from Britain, Eborius of York, Restitutus of London, and Adelphius, possibly a bishop of Lincoln. No other early sees are documented, and the material remains of early church structures are far to seek. The existence of a church in the forum courtyard of Lincoln and the martyrium of Saint Alban on the outskirts of Roman Verulamium are exceptional.

Қоршаған ортаның өзгеруі

Римдіктер Британияға бірнеше түрді әкелді, соның ішінде қазір сирек кездесетін римдік қызылша (Urtica pilulifera) – солдаттардың қолдарын және аяқтарын жылыту үшін пайдаланған деген есімді, және жеуге жарамды шаян (Helix pomatia). Олар қоянды да әкелген болуы мүмкін деген дәлелдер бар, бірақ ол кішкентай, Оңтүстік Жерорта теңізі түрінен. Қазіргі Британияда кең таралған еуропалық қоян (Oryctolagus cuniculus) 1066 жылғы нормандтардың басып кіруінен кейін континенттен әкелінген деп саналады. Қорап (Buxus sempervirens) римдік кезеңге дейін сирек тіркелген, бірақ қалалар мен виллаларда жиі табылады.

Мұра

Британияны жаулап алған римдіктер кең жол желісін салды, ол кейінгі ғасырларда да пайдаланылды және олардың көптеген бөліктері бүгінге дейін қолданылып келеді. Римдіктер сумен жабдықтау, санитария және сарқынды су жүйелерін де тұрғызды. Лондон (Лондиний), Манчестер (Мамуциум) және Йорк (Эборакум) сияқты Британияның көптеген ірі қалалары римдіктермен негізделген, бірақ римдіктер кеткеннен кейін бастапқы римдік елді мекендер көп ұзамай тасталып кетті. Батыс Рим империясының көптеген басқа аймақтарынан өзгеше, қазіргі басым тіл роман тілі емес, сонымен қатар римдіктерге дейінгі тұрғындардың тілінен туындамаған. Шапқыштық кезінде британ тілі – ортақ бритон тілі болды және римдіктер кеткен соң да солай қалды. Кейіннен ол Cumbric, Cornish, Breton және Welsh сияқты аймақтық тілдерге бөлінді. Бұл тілдерді зерттеу ортақ бритон тіліне шамамен 800 латын сөзі енгенін көрсетеді (бритон тілдеріне қараңыз). Қазіргі басым тіл – ағылшын тілі – 5-шы ғасырдан бастап континенттік Еуропадан аралға көшіп келген герман тайпаларының тілдеріне негізделген.

Жалпы зерттеу

Since the English text consists only of periods, the Kazakh translation will also consist only of periods, maintaining consistency with the provided reference.

. . . . . . . . . . . . . .

Темір дәуірі

Please provide the English text you want me to translate. I need the content of the "English text" section to perform the translation. I will use the "Existing translation reference" only as a guide for terminology, prioritizing the accurate meaning of the original English.

Тарихи дереккөздер мен жазулар

Since no English text was provided, and only placeholder dots exist in both the original and reference translation, I will provide a translation reflecting that emptiness.

. . . . . . . .

Сауда

Since the English text consists only of periods, the Kazakh translation will also consist only of periods, maintaining consistency with the reference translation.

. . . . . . . . . .

Экономика

Since the provided English text and the reference translation are both empty, the translation will also be empty.

. . . . . . . . . . .

Облыстық үкімет

Please provide the English text and the existing translation reference. I need both to complete the translation as requested. I will then provide only the final translated text in Kazakh.

Облыстың дамуы

Please provide the English text you want me to translate. I need the content of the ".". to be able to translate it into Kazakh, even if it's just placeholder text. I will use the existing translation reference you provided *only* for terminology consistency, and prioritize accurate translation of the English meaning.

Британиядағы римдік әскер

Unfortunately, you provided only punctuation and empty lines as the English text. Therefore, a meaningful translation is impossible. I can only replicate the punctuation in Kazakh:

. . . . . . .

Қалалық өмір

Please provide the English text you want me to translate. I need the content of the "..." to begin the translation process. I will use the existing translation reference you provided *only* as a guide for terminology, prioritizing accuracy to the original English meaning.

Ауылдық өмір

Please provide the English text you want me to translate. I need the content of the ".". ".". ".". "." to perform the translation. I will use the existing translation reference you provided *only* for terminology consistency, prioritizing the accurate meaning of the English text.

Дін

Өнер

Please provide the English text and the existing translation reference. I need both to complete the translation as requested. I will then provide only the final translated text in Kazakh.