Кіріспе

Британдық Ицени тайпасының патшайымы (ө. 60/61) осы сөздің басқа қолданыстары (осылай және Боадицея, Будикка, Будицея және т.б. деп жазылады) Будика немесе Будикка (Boudica немесе Boudicca, бритон тілінен алынған *boudi 'жеңіс, жеңіс' + *kā 'иелену' жұрнағы, яғни 'Жеңімпаз әйел', латын тіліндегі хроникаларда Боадицея немесе Будицея, ал валлий тілінде Буддуг деп аталады) – ежелгі британдық Ицени тайпасының патшайымы, ол 60 немесе 61 жылы Рим империясының жаулап алушы күштеріне қарсы сәтсіз көтеріліс ұйымдастырды. Ол Ұлыбританияның ұлттық қаһарманы және әділдік пен тәуелсіздік үшін күрестің символы саналады. Будиканың күйеуі Прасутаг, оның екі қызы болды, Римнің номиналды түрдегі одақтасы ретінде билік етті. Ол өсиетімен патшалығын қыздарына және Рим императорына бөліп берді. Ол қайтыс болғаннан кейін өсиеті орындалмады, патшалық Римге қосылып, оның мүлкі тартылып алынды. Рим тарихшысы Тацит Будиканы қамшылап, қыздарын зорлағанын жазды. Тарихшы Кассиус Дионың айтуынша, бұрынғы Римнің ықпалды британдықтарға берген сыйлықтары тәркіленді, ал римдік қаржыгер және философ Сенека, қарсылық көрсеткен британдықтарға берген қарыздарын қайтарып алды. 60/61 жылдары Будика Ицени және басқа британдық тайпаларды көтеріліске бастады. Олар бұрын Тринованттардың астанасы болған Камулодунумды (қазіргі Колчестер) қиратты, бірақ сол кезде ол римдік сарбаздарға арналған колония (Рим) еді. Римдік губернатор Гай Суетоний Паулин бүлік туралы естігенде Мона аралынан (қазіргі Англси) 20 жылдық сауда орталығы болған Лондондинийге, бүлікшілердің келесі мақсатына асықты. Елді мекенді қорғау мүмкін болмағандықтан, ол оны эвакуациялап, тастап кетті. Будиканың әскері IX Испания легионының жасағын жеңіп, Лондондиний мен Веруламиумды өртеп жіберді. Барлығы Будиканың ізбасарлары 70 000–80 000-ға жуық римдіктер мен британдықтарды өлтірді. Суетоний осы уақытта күштерін қайта жинап, мүмкін Батыс Мидлендсте, санын еселеп басып, британдықтарды шешулі түрде жеңді. Будика одан кейін аурудан немесе өз-өзіне қол жұмсаудан қайтыс болды. 60/61 жылғы дағдарыс Неронды Британиядан барлық императорлық әскерін шығаруды қарастыруға мәжбүр етті, бірақ Суетонийдің Будиканы жеңуі провинцияның римдік бақылауын нығайтты. Бұл оқиғаларға қызығушылық ағылшын Ренессансында қайта жанданып, Будиканың Виктория дәуірінде және Ұлыбританиядағы мәдени символ ретінде танылуына әкелді.

Тарихи дереккөздер

Будиканның Рим империясына қарсы көтерілісі үш римдік тарихшы жазған классикалық ежелгі төрт еңбекте айтылады: Тациттің «Агрикола» (шамамен 98 ж.) және «Анналдары» (шамамен 110-шы жылдары); Суетонийдің «Цезарьлердің өмірі» (121 ж.) еңбегіндегі көтеріліс туралы айтылуы; және Кассий Дионың империя тарихындағы (шамамен 202 – 235 ж.ж.) көтерілістің ең толық, егжей-тегжейлі сипаттамасы. Тацит көтеріліс болғаннан кейін көп жылдар өткен соң жазды, бірақ оның қайын атасы Гней Юлий Агрикола осы кезеңде Британияда Суетоний Паулиннің трибуны ретінде қызмет еткендіктен, оқиғаның куәгері болды. Тацит пен Дио екеуі де Будиканың айтқан соғыс сөздерін баяндайды, бірақ оның сөздері тірі кезінде жазылмаған деп есептеледі. Бұл сөздер қияли болғанымен, оқырмандарға қарсыластардың талаптары мен соғысқа қатысты көзқарастарын салыстыруға, сондай-ақ римдіктерді жауларынан моральдық тұрғыдан жоғары көрсетуге арналған. Осы сөздер Будиканы аңызға айналдырған патриотизм бейнесін қалыптастыруға көмектесті.

Өмірбаян

Будика – Ицени тайпасының патшасы Прасутагустың әйелі, бұл тайпа қазіргі Англияның Норфолк графтығын және көршілес Кембриджшир, Саффолк және Линкольншир графтықтарының аймақтарында қоныстанған.

Көтеріліске әкелген оқиғалар

60/61 жылы қайтыс болғаннан кейін Прасутаг екі қызын және Рим императоры Неронды мұрагер етті. «Біздің барлық мүлігіміз тоналып, ең бағалысы алынып қойылған жоқ па? Ал қалғандары үшін салық төлейміз. Олар үшін жайылымдық жерлерді, егістіктерді, барлық мүлігімізді беруден бөлек, тіпті денеміз үшін де жыл сайын салық төлемейміз бе? Бір рет қожайындарға сатылып кеткеніміз жақсы еді, қазір бостандыққа ие болып, жыл сайын өзімізді құтқаруға мәжбүрміз! Басымызға салық түскен күйі жүруден гөрі, өлтіріліп, қырылысқа ұшырғаніміз жақсы еді! Өлім тіпті құлдарды да азат етеді, бірақ римдіктер үшін тірі болмағандар да олардың пайдасына жұмыс істейді. Бізде ақша жоқ (қайдан табамыз, неге табылмасын?), бірақ кісі өлтірушілердің құрбандары сияқты жалаңаш қалдық, тоналып, қорландық. Римдіктер осыдан бастап осылай қатыгездік көрсетсе, уақыт өте келе олардан мейірімділік күтуге бола ма? Тацит римдіктердің келесі әрекеттерін сипаттап, ауылды тонау, патшаның үйін шабуылдау, Будика мен оның қыздарына жасалған қатыгездік туралы айтты. Тацитке сәйкес, Будика қамшымен ұрылып, қыздары зорталған. Дио Будиканың британдық жеңіс құдайы Андрастеге әскеріне көмек сұрағанын мәлімдеді. Көтеріліс басталғаннан кейін, Лондондағы 200 қосымша әскерден басқа, көмекке келген рим әскері болмады, олар Будиканың әскерімен шайқасуға дайын емес еді. Камулодунум бүлікшілердің қолына тиді. Алғашқы шабуылдан аман қалған тұрғындар екі күн бойы Клавдийдің ғибадатханасында жасырынып, содан кейін өлтірілді. Квинт Петилий Цериалис, IX Испан легионының қолбасшысы, Камулодунумды азат етуге тырысты, бірақ ауыр жеңіліске ұшырады. Оның жаяу әскерінің бәрі қаза тауып, тек қолбасшы мен оның әскерінің бір бөлігі ғана қашып құтылды. Осы оқиғадан кейін, көтеріліске себеп болған Катус Дециан Галлияға қашып кетті. Суетоний Мона аралына қарсы жорық жүргізіп жатқанда, Ицендердің көтерілісі туралы хабарды естіп, Монада гарнизон қалдырып, Будикамен күресу үшін оралды. Лондонның солтүстік-батысындағы қираулар туралы мәлімет бар, бірақ олардың ауқымы белгісіз. Дио мен Тацит бүлікшілердің шамамен 80 000 адамды өлтіргенін хабарлады. Дионың айтуынша, ең құрметті әйелдер тікенекке тігіліп, көкіректері кесіліп, аузына тігілген, содан кейін қасиетті орындарда, әсіресе Андрастең тоғайларында «құрбандықтар, тойлар және ұятсыз істер» жасалған.

Жеңілісі мен өлімі

Светоний әскерін қайта жинады. Ол белгісіз жерде шамамен 10 мың сарбаздан тұратын әскер жинап, артында орман болатын тар шатқалда бекінді. Римдіктер жердің мүмкіндіктерін пайдаланып, британдықтарға сүңгі жибін лақтырып, содан кейін үшбұрыш тәрізді формациямен шабуылға шығып, кавалериясын қолданды. Бірақ Будиканың әскері талқандалды, Тациттың мәлімдемесінше, әйелдер мен жануарлар да аман қалмады. Тацит Будиканың өз-өзін улағанын айтады; Дио оның ауырып қайтыс болғанын, кейін оған зәулім жерлеу рәсімі жасалғанын хабарлайды. Бұл әңгімелер бір-бірінсіз келісе алады деген пікір бар.

Атауы

Будика – құрметті атау болған болуы мүмкін, онда оның өмірінің көп бөлігінде таныс болған нақты аты белгісіз. Ағылшын тіл білгісі және аудармашысы Кеннет Джексон Будика есімінің Уэльс (Буддуг) және Ирландия (Буаидхеах) тілдеріндегі кейінгі дамуға негізделген *boudīkā 'жеңімпаз' деген прото-келттік әйел есімінен шыққан деген қорытындыға келді. Бұл, өз кезегінде, кельт сөзі *boudā 'жеңіс'тен туындаған, ал осы есімнің Common Brittonic (Британ кельт тілі) тіліндегі дұрыс жазылуы – Будика, деп айтылады. Тарихи тұрғысынан дұрыс Будиканың нұсқалары: Будикка, Бондука, Боадицея және Будуика. Оның аты галл тілінде Бурдодағы Будига, Лузитаниядағы Будика және Алжирдегі Бодикка деп жазылған. Дио Будика есімін Buduica деп қате жазған. Ал Боадицея 17 ғасырда алғаш рет пайда болғанда оның нақты жазылуы толығымен жасырын қалды. Беданың «Англия халқының шіркеу тарихы» (731) және 9 ғасырдағы Уэльс монахы Неннийдің «Historia Brittonum» еңбегі 60/61 жылдардағы көтеріліске сілтеме жасайды, бірақ Будика туралы есімді атамайды. Флоренциялық ғалым Петруччо Убальдинидің «Англия мен Шотландия корольдығының асыл әйелдерінің өмірі» (1591) атты еңбегінде Будикаға негізделген «Воадиция» және «Бундуика» атты екі әйел кейіпкері бар. Осы есімнің бір түрі Якоб дәуірінде жазылған Bonduca (1612) пьесасында қолданылды, бұл трагикомедияның көптеген ғалымдар Джон Флетчердің жазғанын мойындайды, онда кейіпкерлердің бірі Будика болды. Ағылшын композиторы Генри Перселл 1695 жылы осы пьесаның «Бондука» немесе «Британдық қаһарман қызы» деген нұсқасын музыкаға қойды. Хордың бірі – «Британдықтар, соққы беруге дайын!» деген ән 18 және 19 ғасырларда Ұлыбританияда танымал патриоттық әнге айналды.

18-19 ғасырлардағы сурет

XVIII ғасырдың соңында Будика ағылшын ұлттығының идеяларын дамытуға пайдаланылды. Осы кезеңде Будиканың бейнеленген суреттері – Эдвард Барнардтың «Англияның жаңа, толық және нақты тарихы» (1790) және Томас Стотардтың патшайымды классикалық қаһарман ретінде салған суреті – тарихи дәлдіктен мүлдем алыс болды. Роберт Хавеллдің Чарльз Гамильтон Смиттің «Британ аралдарының түпкі тұрғындарының киім-кешегі, ең ерте заманнан бастап VI ғасырға дейін» (1815) еңбегіндегі Будиканың суреті оны тарихи тұрғыдан дәл бейнелеуге жасалған алғашқы тырастың бірі болды. Каупердің 1782 жылғы «Боадицея: Ода» поэмасы – британдықтардың қарсыласуын жақтаған ең танымал әдеби туынды болды және британдық империялық кеңею идеяларын қалыптастыруға көмектесті. Осының нәтижесінде Будика британдық мәдени иконаға айналып, ұлттық қаһарман ретінде танылды. Торникрофттың ең маңызды туындысы 1856-1871 жылдар аралығында жасалып, 1896 жылы қорытылып, 1902 жылы Вестминстер көпірінің қасындағы Виктория жағалауына орнатылды.

ХХ ғасыр қазіргі заман

Бұрын Будика Лондонның Кингс-Кросс станциясындағы 9 және 10 платформа арасындағы жерге жерленген деп есептелген. Мұндай дәлел жоқ, және бұл, басымен, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ойлап табылған нәрсе болуы мүмкін. Колчестер қала әкімдігінде Будиканың 1902 жылы Л. Дж. Уоттс жасаған толық мөлшердегі мүсіні оңтүстік фасадында орналасқан. Оның тағы бір бейнесі Клейтон мен Белл жасаған кеңес залындағы витражды терезеде сақталған. Суфражистер Будиканы әйелдердің сайлау құқығы үшін күрестің біріккен символы ретінде қабылдады. 1908 жылы "Боадицея туы" Әйелдер Сайлау Құқығының Ұлттық Одағының бірнеше шерулерінде көтерілді. Ол Сисили Гамильтонның "Ұлы әйелдер парады" атты пьесасында кейіпкер ретінде пайда болады, ол 1909 жылғы қарашада Лондонның Скала театрында ұлттық турнеден бұрын қойылды, ал 1909 жылғы жарияламада "мәңгілік әйел, ошақтың қорғаушысы, оның құрметін қорғаушы және қорлаушылардың кек алушысы" деп сипатталды. "Көпшілікке көрінбейтін аз топ" Будиканы кельт Уэльсінің қаһарманы деп жариялады. Дэвид Ллойд Джордж 1916 жылы Кардифф қалалық залындағы Мәрмәр залда Будиканың мүсінін ашты, бірақ бұл таңдау көпшілік дауыс беруде аз қолдау тапты. Будика көтерілісі туралы тұрақты көрмелер Лондон мұражайында, Колчестер қамалы мұражайында және Веруламиум мұражайында орналасқан. "Будика жолы" деп аталатын ұзақ қашықтықтағы жаяу жолы Норфолк графтығындағы Норвич пен Дисс арасындағы ауылдық жерлерден өтеді.

Кино мен теледидарда

Боадицея (1927), Синклер Хиллдің режиссерлігімен және Филис Нилсон Терридің қатысуымен түсірілген британдық үнсіз тарихи фильм. "Жауынгер патшайым" (1978), Мартин Меллетт жасаған, Сиан Филлипс басты рөлде сомдаған британдық телесериал. Будика (2003), Билл Андерсон режиссерлік еткен және Алекс Кингстонның басты рөлде ойнаған британдық тарихи телефильм. Будика (2023), Джесси В. Джонсонның режиссерлігімен және Ольга Куриленконың қатысуымен түсірілген британдық әрекет-драма фильмі.