Кіріспе

Даниялық автор (1965 жылы туған)

Бьёрн Ломборг (6 қаңтар 1965 жылы туған) – даниялық автор және Копенгаген консенсусы орталығының президенті. Ол Дания үкіметінің Копенгагендегі Экологиялық бағалау институтының (EAI) бұрынғы директоры. Ол өзінің ең көп сатылған «Скептикалық эколог» (2001) кітабымен халықаралық деңгейде танымал болды. Бұл кітаптағы көптеген экологиялық мәселелердің жоғары бағаланғаны туралы талас ғылыми қауымдастық тарапынан сынға алынып, Ломборгқа бұқаралық ақпарат құралдарының назарын аударды. 2002 жылы Ломборг пен Экологиялық бағалау институты Копенгаген консенсусын құрды. 2004 жылы ол Time журналының ең ықпалды 100 адамының тізіміне енді. Оның кейінгі кітабы «Суытып ал» (Cool It, 2007) және оның фильмге бейімделуінде Ломборг жаһандық жылыну туралы көзқарастарын баяндады, олардың көпшілігі климаттың өзгеруі жөніндегі ғылыми консенсусқа қайшы келеді. Бұл көзқарастарға жағымсыз әсерлердің шамадан тыс жоғары бағаланғаны және климаттың өзгеруіне бейімделу есебінен климаттың өзгеруін жеңілдетуге тым көп көңіл бөлінетіні туралы пікірлер кіреді. Ломборг жаһандық жылынудың нақты және адамның әрекетінен туындағанымен келіседі және оның салдары ауыр болады деп санайды, бірақ ғылыми консенсусқа қатысты басқа да келіспеушіліктерін білдіреді. 2009 жылы Business Insider журналы Ломборгты «Жаһандық жылынуға күмәнмен қарайтын 10 ең беделді адамның» бірі деп атады. Ломборгтың көзқарастары мен жұмысы ғылыми қауымдастықтың назарына іліккен. Ғалымдардың көпшілігі «Скептикалық экологқа» теріс реакция білдірді, оның климаттың өзгеруі жөніндегі ұстанымдары сарапшылар тарапынан сынға алынып, таңдап алынған деректерге сүйенгені деп сипатталды.

Мансап

Ломборг Орхус университетінің саясаттану кафедрасында ассистент (1994-1996) және доцент (1997-2005) ретінде статистикадан дәріс берді. 2005 жылдың ақпан айында ол университеттен кетіп, сол жылдың мамыр айында Копенгаген бизнес мектебінің Менеджмент, саясат және философия кафедрасында Саясат қалыптастыру, ғылыми білім және сарапшылардың рөлі бойынша адъюнкт-профессор болды. Карьерасының басында оның кәсіби қызығушылықтары ұжымдық әрекет дилеммаларындағы стратегияларды модельдеу, пропорционалды дауыс беру жүйелерінде партиялық мінез-құлықты модельдеу және мемлекеттік басқаруда сауалнамаларды қолдану болды. 1996 жылы Ломборгтың «Нуклеус және қалқан: қайталамалы тұтқындар дилеммасындағы әлеуметтік құрылымның эволюциясы» атты мақаласы академиялық журналда жарияланды. Кейіннен Ломборгтың қызығушылығы экология саласында статистиканы қолдануға ауысты. 1998 жылы Ломборг Данияның жетекші газеті «Политикенде» қоршаған ортаның жағдайы туралы төрт эссе жариялады, оның сөзінше, бұл «ірі қалалық газеттерде 400-ден астам мақаламен қамтылған қызу пікірталасқа әкелді». Бұл «Скептик-эколог» кітабының пайда болуына әкелді, оның ағылшын тіліне аудармасы 2001 жылы Кембридж университетінің баспасында экологиялық экономика бойынша еңбек ретінде жарияланды. Бұл кітап оған климаттың өзгеруі жөніндегі ғылыми консенсусқа қарсы оппозициялық ретінде халықаралық танымал атақ әкелді. Ол институттағы жұмысы аяқталғанын және академиялық сектордан қоғамдық пікірталасқа тиімдірек үн қоса алатынын айтты. 2020 жылдан бастап Ломборг консервативті саясатты зерттеу орталығы Хувер институтында қонақ зерттеуші болып табылады. 2023 жылы ол Жауапты азаматтық Альянсының құрылтайлық отырысында баяндама жасады.

Экологтың күмәндануы

2001 жылы ол «Скептик-эколог» атты даулы кітабын жариялап, зор назар аударды. Кітаптың негізгі тезисі – қоршаған орта мәселелері бойынша көп таралған талаптар мен болжамдардың көп бөлігі дұрыс емес. Кітап ғылыми қауымдастықтан, оның ішінде Қауіпті ғылымдар одағынан, «Табиғаттан» және «Scientific American» журналынан теріс пікірлер алды. Көптеген ғалымдар оның тұжырымдамаларын жеткіліксіз дәлелдегендігі, деректерді таңдап пайдаланғаны және дереккөздерді дұрыс емес көрсеткендігі үшін сынға алды. Дегенмен, кітап бұқаралық ақпарат құралдарында жақсы қабылданып, Ломборгты халықаралық деңгейде танымал етті.

Ғылыми адалсыздық туралы ресми айыптаулар

"Скептикалық эколог" жарияланғаннан кейін Ломборгты экологиялық ғалымдар тобы ғылыми адалдықсыздыққа ресми айыптады. Олар Данияның Ғылым, технология және инновация министрлігіне (MSTI) бағынышты Данияның ғылыми адалдық жөніндегі комитеттеріне (DCSD) қарсы үш шағым түсірді. Ломборгтан кітапты "талқылау" ретінде қарастыра ма, яғни DCSD-нің қарауына кірмейтін басылым, әлде ғылыми еңбек ретінде қарастыра ма деп сұрады; ол соңғысын таңдап, осылайша кейіннен жүргізілген тергеуге жол ашты. Сол жылдың ақпан айында Ломборг DCSD-ге бақылау жүргізетін MSTI-ге шешімге қарсы шағымдануға өтініш білдірді. 2003 жылдың желтоқсан айында Министрлік кітаптағы қателіктерді құжаттамасыз қалдыру сияқты процедуралық қателіктерді келтіре отырып, DCSD шешімін жойды және DCSD-ні істі қайта қарауға шақырды. 2004 жылдың наурыз айында DCSD шағымдар бойынша әрі қарай шара қолданбауға шешім қабылдады, себебі қайта қарау барлық ықтималдықпен сол қорытындыға әкеледі деп есептеді. Ломборг туралы DCSD-нің бастапқы шешімі 287 даниялық ғалымның, негізінен әлеуметтік ғылымдар өкілдерінің қол қойған петициясына әкелді. Олар DCSD-ні кітапты ғылыми еңбек ретінде бағалағаны үшін сынады, ал петиция авторы оны ғалым емес адамның пікірі деп есептеді. Данияның ғылым, технология және инновация министрі Данияның ғылыми-зерттеу агенттігіне (DRA) DCSD тәжірибесін қарау үшін тәуелсіз жұмыс тобын құруды тапсырды. Осыған жауап ретінде тағы бір топ даниялық ғалымдар, негізінен медицина және табиғат ғылымдарынан, DCSD-нің жұмысын жалғастыруды қолдау үшін 600-дан астам қол жинап, DRA-ға ұсынды. Ломборг "Жаһандық жылыну – шындық және оны адам тудырды. Осы ғасырдың соңына қарай ол адамдар мен қоршаған ортаға елеулі әсер етеді" деген қағидадан бастайды. Ломборг жылынудың салдарынан суық климаттағы жылынуға байланысты экстремалды температурадан болатын өлім-жітімнің жалпы саны азаятынын ұзақ пікір жасайды. Говард Фрильдің 2010 жылы Йель университеті баспасынан шыққан "Ломборгтың алдауы" кітабы Ломборгтың "қолда бар дәлелдерді таңдамалы түрде пайдаланғанын (кейде бұрмалағанын)" талдады. Ломборг 27 беттік жауапта бұл талаптарды жоққа шығарды. Фриль бұл жауапқа қарсы жауап жазып, екі қателігін мойындады, бірақ Ломборгтың аргументтерін қабылдамады.

Құжаттық фильм

Бьёрн Ломборгтің осы аттас кітабынан бейімделген "Cool It" атты деректі фильмінің тақырыбы болды. Фильм АҚШ-та 2010 жылдың 12 қарашасында шықты. Фильм Аль Гордың 2006 жылы "Оскар" жүлдесін алған "Қысық шындық" экологиялық тақырыптағы деректі фильміне қарсы шықты. Rotten Tomatoes сайтынан фильмге медиа сыншылары 51%, ал Metacritic сайтынан 61% баға берді.

Копенгаген консенсусы

Ломборг пен Қоршаған ортаны бағалау институты 2002 жылы Копенгаген консенсусын құрды, ол әл-ауқат экономикасы теориясына негізделген әдістемелерді қолдана отырып, жаһандық әл-ауқатты ілгерілетудің басымдықтарын белгілеуге тырысады. Көрнекті экономистерден құралған комиссия әр төрт жылда бір рет бірқатар проблемаларды бағалау және олардың рейтингісін белгілеу үшін жиналды. Жобаны негізінен Дания үкіметі қаржыландырып, The Economist журналы демеушілік етті. Экономистердің алғашқы бағалау қорытындыларын жинақтаған «Глобалды дағдарыстар, жаһандық шешімдер» атты кітапты 2004 жылдың қазан айында Кембридж университетінің баспасында Ломборг басып шығарды. 2006 жылы Ломборг жаңадан құрылған Копенгаген консенсусы орталығының директоры болды, бұл Дания үкіметі қаржыландыратын институт, EAI мандатын дамытуға және бастапқы Копенгаген консенсусы конференциясын кеңейтуге бағытталған. Дания 2012 жылы қаржыландыруды тоқтатты, ал орталықты жабу қаупі төнді. Орталықтың штаб-пәтері Массачусетс штатының Лоуэлл қаласында орналасқан «Жүктерді тасымалдау орталығынан» құрылған, бірақ Ломборгтың өзі Чехияның Прага қаласында орналасқан. 2015 жылы Ломборг орталықтың қаржысын «жеке сыйлықтардан жылына 1 миллион доллардан астам емес» деп сипаттады. 2015 жылдың 21 қазанында ұсынылған қаржы қайтарылып алынды. 2015 жылдың сәуірінде Копенгаген консенсус орталығы мен Батыс Австралия университеті арасындағы одақ UWA бизнес мектебіндегі жаңа саясатты зерттеу орталығы – Австралия консенсус орталығын құруды күтіп отырғаны хабарланды. Университет Орталықтың мақсаттарын «Австралия, аймақ және әлем үшін жақсы нәтижеге жету үшін ұсыныстарға экономикалық көзқараспен қарау, әр доллар жұмсалған сайын ең көп әлеуметтік құндылық беретін бастамаларға басымдық беру» деп сипаттады. Бұл тағайындау қатты сынға ұшырады, әсіресе ағып шыққан құжаттар Австралия үкіметі UWA-ға жақындап, Консенсус орталығын қаржыландыруды ұсынғанын көрсетті, бұл ақпаратты кейіннен UWA-ның аға оқытушысы растады. Хабарларға қарағанда, Ломборгтың жоғарылауына тікелей Премьер-министр Тони Эбботтың кеңсесі жауапты. Орталықтың жалпы қаржысының 4 миллион долларын Австралияның федералды үкіметі қамтамасыз етуі керек еді, ал UWA орталыққа ешқандай қаржы бөлмеді. 2015 жылдың 8 мамырында UWA Австралиялық консенсус орталығын өткізу туралы келісімшартты «жоспарланған орталық тұрақсыз және академиялық қолдаусыз» деп тоқтатты. Бұл оқиға келесі күні The Australian газетінде жарияланды, бірақ ол «академиялық пікірталас» деп сипатталды, Бьорн Ломборгтың қатысуы туралы ештеңе айтылмады және университет тарапынан Орталыққа деген бастамашылық тілек ретінде көрсетілді. Келесі аптада The Guardian газетінде екі Флиндерс университетінің академигінен және қызметкерлердің бұл идеяны толығымен қабылдамағанын көрсететін ішкі құжаттан үзінді келтірілді. Флиндерс қызметкерлері мен студенттері ғылыми сенімі жоқ, академиялық заңдылығы жоқ және Эббот федералды үкіметімен Орталықты құру процесінің саяси сипаты бар деп атап, Ломборгпен кез-келген орталықты немесе кез-келген серіктестікті құруға қарсы күресуге уәде берді. Австралиялық жастар климаттық коалициясы мен 350.org ұлттық науқанды бастады, бұл науқанда қызметкерлер мен студенттер Ломборгтан бас тартуға қолдау көрсетті. 2015 жылдың 21 қазанында білім министрі Саймон Бирмингем сенаттың комитетіне ұсынылған қаржыландыру қайтарылып алынғанын айтты. Кейіннен Австралия үкіметі өзінің бастапқы міндеттемесін орындап, шығындарды жабу үшін қаражатты тікелей Орталыққа аударатын-алмауы белгісіз болды.

Климаттың өзгеруі туралы пікірлер

[[Файл:Глобалды жылыну үзілісі.gif|thumb|2010 жылдары Ломборг атап көрсеткен жаһандық жылынудың «үзілісі» суреті. Ломборг климаттың өзгеруі болып жатыр және адамдар оған жауапты деп санайды, бірақ оның салдары мен экономикалық әсерлері теріс болады деп күмәнданады. Оның пікірінше, қаржыны азайтуға емес, басқа салаларға жұмсаған дұрыс. Ол Киото протоколына қарсы болды. Оны климаттың өзгеруін азайту саясатының экономикалық шығындарын артық көрсеткендігі үшін айыптады. Ломборгтың The Wall Street Journal және The Daily Telegraph сияқты газеттерде жарияланған бірнеше мақалаларын Climate Feedback – климаттың өзгеруі туралы маңызды ақпараттардың сенімділігін бағалайтын ғалымдардың халықаралық желісі тексерді. Climate Feedback сарапшылары мақалалардың ғылыми сенімділігі «төмен» және «өте төмен» аралығында екенін анықтады. Climate Feedback сарапшылары бір жағдайда Ломборгтың «дәлелдерді таңдап алумен» айналысқанын, үшінші жағдайда «[оның] мақаласы қолда бар ғылыми деректермен мүлдем келіспейді, ал автор өз мәлімдемелерін растау үшін жеткілікті дәлелдер келтірмейді», ал төртінші жағдайда «Автор, Бьорн Ломборг, осы нақты зерттеуді таңдап алып, климат саясатының тиімділігіне қарсы кең ауқымды аргументтерін қолдану үшін пайдаланады. Сонымен қатар, ол болашақтағы климаттың өзгеруін тежеу мүмкіндігін азайту үшін Париж келісімін бұрмалап көрсетеді» деген қорытындыға келді.

Жеке өмір

Ломборг - гей және вегетариан. Қоғамдық тұлға ретінде ол Данияда гомосексуализм туралы ақпараттық науқандарға қатысып келеді және былай дейді: "Менің ойымша, қоғамда гей екенін ашып айту – азаматтық жауапкершілік. Гей әлемінің қаншалықты әртүрлі екенін көрсету маңызды, өйткені оны ескіше стереотиптермен сипаттау мүмкін емес. Ол парадтағы шапақ киген гейлерден бастап, кеңседе костюм-байлауымен жүретін жас кәсіпкерлерге дейін, және олардың арасындағы барлық түрлерін қамтиды".

БАҚ-тағы пікірлер

2001 жылы «Скептикалық эколог» кітабы жарық көргеннен кейін Ломборг бұқаралық ақпарат құралдарында қатаң тексеруге және сынға ұшырады. Оның ғылыми біліктілігі мен адалдығы ғылыми қауымдастық сияқты сыналып, бірақ кейбір танымал БАҚ оны қолдады. Журналға да осы сынға жауап жарияланды. «Экономист» Ломборгты қорғап, «Scientific American» журналында Ломборгты сынаған сарапшылар тобының жақтық екенін және Ломборгтың кітабына нақты қарсылық көрсетпегенін мәлімдеді. «Экономист» комиссия пікіріне ешқандай тексеру жүргізілмегенін, ал Ломборгтың жауаптары жарияланбағанын айтты. Пенн мен Теллер: Ақылға сыймас! – АҚШ-тың Showtime телеарнасының «Экологиялық дабыл» атты эпизодында Ломборг экологтардың экологиялық мәселелерді бағалауда шығын-пайда талдауын қабылдаудан бас тартуын сынап, кейбір мәселелерге басқаларына қарағанда артықшылық беру қажеттігін атап өтті. Rolling Stone журналы: «Ломборг интернет дәуірінің технологиялық оптимизмін планета тағдырына деген солшыл көзқараспен біріктірудің керемет жетістігін іске асырды». Қауіптенген ғалымдар одағы «Скептикалық экологты» сынға алып, оны «сертсіз ақаулы және сенімді ғылыми талдаудың негізгі стандарттарына сай келмейтін» деп айыптады, сондай-ақ Ломборгты деректерді әдейі бұрмалап көрсетуде, кемшін логика қолдануда және сарапшылар қараған жоқ әдебиеттерге таңдамалы түрде сілтеме жасауда айыптады. Сараптаманы Питер Глейк, Джерри Д. Махлман, Эдвард О. Уилсон, Томас Лавджой, Норман Майерс, Джефф Харви және Стюарт Пимм жүргізді. The New York Times «Жалған дабыл» кітабын сынға алып, былай деді: «Бұл кітап аз білім қауіпті деген мақалды дәлелдейді. Бұл номиналды түрде ауаның ластануы туралы. Ал шын мәнінде бұл – сананың ластануы туралы». Сараптаманы Нобель сыйлығының лауреаты Джозеф Стиглиц жүргізді.