Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шығыс герман тайпасы
East Germanic tribe
Вандалдар – қазіргі Польшаның оңтүстігін мекендеген герман халқы. Олар бесінші ғасырда Иберия түбегінде, Жерорта теңізі аралдарында және Солтүстік Африкада вандал патшалықтарын құрды. Вандалдар біздің заманымызға дейінгі екінші ғасырда Одер мен Висла өзендерінің төменгі ағысы аралығындағы аймаққа көшіп келіп, шамамен б.з.д. 120 жылдан бастап Силезияда қоныстанды. Олар Пжеворск мәдениетімен байланысты және олар Лугийлермен бірдей болуы мүмкін. Маркоман соғыстары кезінде Дакияға, ал Үшінші ғасырдағы дағдарыс кезінде Паннонияға кеңейген вандалдар шамамен 330 жылы готтармен Паннонияға шектелді, онда олар Константин Ұлыдан қоныстануға рұқсат алды. 400 жылға таяу, шығыстан ғұндардың шабуылы көптеген герман тайпаларын Рим империясының батысына көшіп кетуге мәжбүр етті. 406 жылы вандалдар, қалған тайпалармен бірге, өздеріне де қауіп төнуі мүмкін деп қорқып, Рейн өзенін кешіп Галлияға өтті. 409 жылы вандалдар Пиреней тауларын басып өтіп Иберия түбегіне енді, онда Хасдингилер мен Силингилер Галлекияда (солтүстік-батыс Иберия) және Бетикада (оңтүстік-орталық Иберия) қоныстанды. Римдіктердің бұйрығымен 418 жылы вестготтар Иберияға басып кірді. Олар өз еріктерімен Гандрихтің үстемдігіне бағынған аландар мен Силинги вандалдарын жартылай қырып салды. Гундерик 419 жылы римдік суэбтер коалициясымен Галекиядан Бетикаға ығыстырылды. 429 жылы, Гензерик патша (428–477 жылдары билеген) басшылығымен вандалдар Солтүстік Африкаға кірді. 439 жылға қарай олар Африканың Рим провинциясын, сондай-ақ Сицилия, Корсика, Сардиния, Мальта және Балеар аралдарын қамтитын патшалықты құрды. Олар Африка провинциясын қайта басып алуға жасалған бірнеше римдік әрекеттерді тойтарды және 455 жылы Рим қаласын тонады. Олардың патшалығы 533–34 жылдардағы Вандал соғысында құлады, онда император Юстиниан I-нің әскерлері провинцияны Шығыс Рим империясы үшін қайта жаулап алды. Вандалдар Римді он төрт күн бойы тонағандықтан, Ренессанс және жаңа заманның жазушылары вандалдарды прототиптік варварлар ретінде сипаттады. Бұл "вандализм" терминінің кез келген мағынасыз қиратуды, әсіресе өнер туындыларын "варварлықпен" бүлдіруді сипаттауға әкелді. Алайда, кейбір қазіргі заманғы тарихшылар вандалдардың Рим мәдениетінің кейбір аспектілерін сақтап, Ежелгі дүниеден ерте орта ғасырға өту кезеңіндегі рөлін атап көрсетті.
The Vandals were a Germanic people who first inhabited what is now southern Poland. They established Vandal kingdoms on the Iberian Peninsula, Mediterranean islands, and North Africa in the fifth century. The Vandals migrated to the area between the lower Oder and Vistula rivers in the second century BC and settled in Silesia from around 120 BC. They are associated with the Przeworsk culture and were possibly the same people as the Lugii. Expanding into Dacia during the Marcomannic Wars and to Pannonia during the Crisis of the Third Century, the Vandals were confined to Pannonia by the Goths around 330 AD, where they received permission to settle from Constantine the Great. Around 400, raids by the Huns from the east forced many Germanic tribes to migrate west into the territory of the Roman Empire and, fearing that they might be targeted next, the Vandals were also pushed westwards, crossing the Rhine into Gaul along with other tribes in 406. In 409, the Vandals crossed the Pyrenees into the Iberian Peninsula, where the Hasdingi and the Silingi settled in Gallaecia (northwest Iberia) and Baetica (south central Iberia). On the orders of the Romans, the Visigoths invaded Iberia in 418. They almost wiped out the Alans and Silingi Vandals who voluntarily subjected themselves to the rule of Hasdingian leader Gunderic. Gunderic was then pushed from Gallaecia to Baetica by a Roman Suebi coalition in 419. In 429, under king Genseric (reigned 428–477), the Vandals entered North Africa. By 439 they established a kingdom which included the Roman province of Africa as well as Sicily, Corsica, Sardinia, Malta and the Balearic Islands. They fended off several Roman attempts to recapture the African province, and sacked the city of Rome in 455. Their kingdom collapsed in the Vandalic War of 533–34, in which Emperor Justinian I's forces reconquered the province for the Eastern Roman Empire. As the Vandals plundered Rome for fourteen days, Renaissance and early modern writers characterized the Vandals as prototypical barbarians. This led to the use of the term "vandalism" to describe any pointless destruction, particularly the "barbarian" defacing of artwork. However, some modern historians have emphasised the role of Vandals as continuators of aspects of Roman culture, in the transitional period from Late Antiquity to the Early Middle Ages.
Атауы
Этнонимі Саксонда Вандали және Вендиленс ретінде, ескі норвег тілінде Вендилл ретінде және ескі ағылшын тілінде Венд(е)лас ретінде куәландырылған, барлығы *Wanđilaz ретінде реконструкцияланған протогерман тілінің түріне қайта оралады. Атаудың этимологиясы әлі анық емес. Лингвист Владимир Орелдің пікірінше, ол протогерман тіліндегі *wanđaz ('бұрылған, қисайған') сөйлесінен туындауы мүмкін, ол *wenđanan (немесе *winđanan) етістігінен шыққан, яғни 'айналу' дегенді білдіреді. Басқаша айтқанда, бұл *wanđ түбірінен алынған, яғни 'су' дегенді білдіреді, бұл тайпа бастапқыда Лимфьорд (Даниядағы теңіз шығанағы) маңында орналасқан деген идеяға негізделген. Бұл түбір ескі жоғары неміс тіліндегі wentilsēo және ескі ағылшын тіліндегі wendelsǣ сөздерінде де кездеседі, екеуі де сөзбе-сөз 'Вандал теңізі' дегенді білдіреді және Жерорта теңізін белгілейді. Герман мифологиясындағы Аурувандилл кейіпкерін Рудольф Муч 'Нұрлы вандал' деп түсіндірген. Муч Вандал тайпасының аты Аурувандилге немесе Құдайлық егіздерге табынуды көрсетеді деген теорияны ұсынды, мүмкін, Вандал патшалары Аурувандилден тарағандығы туралы мифке байланысты (басқа көптеген герман тайпаларының аттарымен салыстыруға болады). Кейбір ортағасырлық авторлар екі классикалық этнонимді – 'Вандалдар' және Veneti – теңестіріп, екеуін де Батыс славяндарға қатыстырып, Wends терминіне әкелді, ол түрлі славян тілінде сөйлейтін топтар үшін қолданылды және қазір де Лужицалықтар үшін қолданылады. Дегенмен, қазіргі ғалымдар 'Венд' сөзін 'Veneti' сөзінен шығарады және Veneti мен вандалдарды теңемейді. Вандалдардың аты Венделмен байланысты, ол Швецияның Упланд провинциясының аты, сонымен қатар швед тарихындағы Вендел кезеңінің атауы, ол викинг дәуіріне дейінгі герман темір дәуірінің соңына сәйкес келеді. Бұл байланыс ең болмағанда нашар және ықтимал кездейсоқ нәтиже деп есептеледі, бірақ Скандинавия тайпаның Көшпенділер кезеңінен бұрынғы отаны деп саналады.
The ethnonym is attested as Wandali and Wendilenses by Saxo, as Vendill in Old Norse, and as Wend(e)las in Old English, all going back to a Proto Germanic form reconstructed as *Wanđilaz. The etymology of the name remains unclear. According to linguist Vladimir Orel, it may stem from the Proto Germanic adjective *wanđaz ('turned, twisted'), itself derived from the verb *wenđanan (or *winđanan), meaning 'to wind'. Alternatively, it has been derived from a root *wanđ , meaning 'water', based on the idea that the tribe was originally located near the Limfjord (a sea inlet in Denmark). The stem can also be found in Old High German wentilsēo and Old English wendelsǣ, both literally meaning 'Vandal sea' and designating the Mediterranean Sea. The Germanic mythological figure of Aurvandill has been interpreted by Rudolf Much to mean 'Shining Vandal'. Much forwarded the theory that the tribal name Vandal reflects worship of Aurvandil or the Divine Twins, possibly involving an origin myth that the Vandalic kings were descended from Aurvandil (comparable to the case of many other Germanic tribal names). Some medieval authors equated two classical ethnonyms, "Vandals" and Veneti, and applied both to West Slavs, leading to the term Wends, which has been used for various Slavic speaking groups and is still used for Lusatians. However, modern scholars derive "Wend" from "Veneti", and do not equate the Veneti and Vandals. The name of the Vandals has been connected to that of Vendel, the name of a province in Uppland, Sweden, which is also eponymous of the Vendel Period of Swedish prehistory, corresponding to the late Germanic Iron Age leading up to the Viking Age. The connection is considered tenuous at best and more plausibly the result of chance, though Scandinavia is considered the probable homeland of the tribe prior to the Migration Period.
Жіктеу
Вандалдар ақырында Германиядан тыс жерде қоныстанғандықтан, ежелгі римдік авторлар оларды германдықтар деп санамаған. Сонымен қатар, шығыс герман тілінде сөйлейтін готтар мен скандинавиялықтар (алғашқы скандинавтар) да римдіктер тарапынан германдықтардың қатарына қосылмаған. Вандалдар герман тілінде сөйлегендіктен (көбінесе вандалдық тілінде) және ерте герман мәдениетіне жатқандықтан, қазіргі ғалымдар оларды герман халқы деп жіктемелейді.
As the Vandals eventually came to live outside of Germania, they were not considered Germani by ancient Roman authors. Neither another East Germanic speaking group, the Goths, nor Norsemen (early Scandinavians), were counted among the Germani by the Romans. Since the Vandals spoke a Germanic language (mainly:Vandalic) and belonged to early Germanic culture, they are classified as a Germanic people by modern scholars.
Ерте классикалық көздер
Вандалдар туралы ең алғашқы айтылымдар Плиний Ескіден келген, ол «вандильдер» терминін барлық герман халықтарының ірі топтарының бірін анықтау үшін кең түрде қолданған. Ол бұл санатқа бургундтар, варин тайпалары, карин (басқаша белгісіз) және гутон тайпаларын жатқызады. Тацит «вандилийлерді» есімімен атаған, бірақ тек герман халықтарының тегі туралы аңызды баяндайтын бір бөлімде ғана. Ол оларды марсилер, гамбривтер, суэбтермен бірге осы халықтардың ең ежелгі тармақтарының бірі саналатын топтардың бірі деп атайды, бірақ олардың қайда мекен еткенін немесе осы санатқа қай халықтар кіретінін көрсетпейді. Алайда, Тацит пен Птолемей осы кезеңде варин, бургунд және гутон тайпаларының орналасқан жерлері туралы мәлімет береді, және бұл деректер вандалдардың осы кезеңде Одер және Висла өзендері арасында өмір сүргенін көрсетеді. Птолемей сонымен қатар кейін вандалдардың қатарына қосылған силингтер тайпасының Эльбада тұратын суэбтер болған семнондардан оңтүстікке қарай, Одерге дейін созылып жатқан жерде мекен еткенін айтады. Кейін Карфагенге шабуыл жасаған хасдинг тайпасы 2-ші ғасырға дейін және Маркоман соғыстары кезінде жазбаларда кездеспейді. Лакрингтер 3-ші ғасырдың жазбаларында айтылады.
The earliest mention of the Vandals is from Pliny the Elder, who used the term Vandili in a broad way to define one of the major groupings of all Germanic peoples. Tribes within this category who he mentions are the Burgundiones, Varini, Carini (otherwise unknown), and the Gutones. Tacitus mentioned the Vandilii, but only in a passage explaining legends about the origins of the Germanic peoples. He names them as one of the groups sometimes thought to be one of the oldest divisions of these peoples, along with the Marsi, Gambrivii, Suebi but does not say where they live, or which peoples are within this category. On the other hand, Tacitus and Ptolemy give information about the position of Varini, Burgundians, and Gutones in this period, and these indications suggest that the Vandals in this period lived between the Oder and Vistula rivers. Ptolemy furthermore mentioned the Silingi who were later counted as Vandals, as living south of the Semnones, who were Suebians living on the Elbe, and stretching to the Oder. The Hasdingi, who later led the invasion of Carthage, do not appear in written records until the 2nd century and the time of the Marcomannic wars. The Lacringi appear in 3rd century records.
Тіл
Лугийлер, олар да сол аймақтағы ерте классикалық дереккөздерде еске алынған, вандалдармен бірдей халық болған болуы мүмкін. Лугийлер Страбон, Тацит және Птолемей жазбаларында Висла мен Одер арасындағы тайпалардың ірі тобы ретінде көрсетілген. Страбон мен Птолемей вандалдарды тіліне алмайды, тек лугийлерді ғана атайды. Тацит оларды герман халықтарының тегі туралы айтқанда, олар қайда мекендегенін нақты көрсетпейді, ал Плиний Ескі вандалдарды еске алады, бірақ лугийлерді есімдері жоқ. Уолтер Поль мен Уолтер Гоффарт Птолемейдің силингтерді лугийлерден ажыратқандай көрінетінін, ал 2 ғасырда римдік деректерде пайда болған хастингтер де лугийлерден ерекшеленетінін атап өткен. Гервиг Вольфрам: «Лугийлер мен вандалдар Сілезиядағы Одер өңірінде бір діни қауымдастық құраған, алдымен кельттер, содан кейін германдықтардың билігінде болған» деп мәлімдейді. Пржеворск мәдениетінің өкілдері негізінен өртеу және сирек жерлеу салтын қадағалаған.
The Lugii, who were also mentioned in early classical sources in the same region, are likely to have been the same people as the Vandals. The Lugii are mentioned by Strabo, Tacitus and Ptolemy as a large group of tribes between the Vistula and the Oder. Strabo and Ptolemy do not mention the Vandals at all, only the Lugii, Tacitus mentions them in a passage about the ancestry of the Germanic peoples without saying where they lived, and Pliny the Elder in contrast mentions the Vandals but not the Lugii. Walter Pohl and Walter Goffart have noted that Ptolemy seems to distinguish the Silingi from the Lugii, and in the 2nd century the Hasdings, when they appear in the Roman record, are also distinguished from the Lugii. Herwig Wolfram notes that "In all likelihood the Lugians and the Vandals were one cultic community that lived in the same region of the Oder in Silesia, where it was first under Celtic and then under Germanic domination." The bearers of the Przeworsk culture mainly practiced cremation and occasionally inhumation.
Рим империясына кіріспе
II ғасырда римдік авторлар назарына екі немесе үш түрлі вандал тайпасы түсті: Силингтер, Хасдингтер және, мүмкін, Лакрингтер, олар Хасдингтермен бірге кездеседі. Ерте римдік еңбектерде тек Силингтер туралы айтылған, олар Силезиямен байланысты. Бұл тайпалар Маркоман соғыстары кезінде пайда болды, нәтижесінде кең ауқымда қираулар болды және Рим империясы тарихында Италияға алғашқы шапқышылық жасалды. Маркоман соғыстары (166–180 жж.) кезінде Хасдингтер (немесе Астингтер) Раус және Рапт (немесе Раус және Раптус) патшалары басшылығымен оңтүстікке қарай жылжып, Дакияға Римнің одақтастары ретінде кірді. Бірақ олар Дакияда проблема тудырып, Дунайдың төменгі ағысына қарай жылжыды. Хасдингтермен бірге Лакрингтер де болды, олар да вандалдар болуы мүмкін. Шамамен 271 жылы Рим императоры Аврелиан Дунайдың орта ағысын вандалдардан қорғауға мәжбүр болды. Олар бейбіт келісімге келді және Дунайдың шығыс жағалауында қалды. Содан кейін вандалдар көршілес Паннонияға көшіп, Константин Ұлы (шамамен 330 ж.) оларға Дунайдың оң жағалауында жер бергеннен кейін, алпыс жылға жуық онда тұрды. IV ғасырдың соңы мен V ғасырдың басында император Гонорийдің бас министрі, әйгілі магистр милитум Стилихон (408 ж. қайтыс болды) вандал тегінен шыққан деп сипатталды. 401/402 жылдың қысында вандалдар Рим провинциясы Раетияға шабуыл жасады. Осыдан тарихшы Питер Хизер бұл кезде вандалдар Орта және Жоғарғы Дунай аймағында орналасқан деген қорытындыға келді. Мүмкін, мұндай Орта Дунай вандалдары гот патшасы Радагаистің 405–406 жылдары Италияға жасаған шабуылына қатысқан. Хасдинг вандалдары Орта Дунайда ғасырлар бойы орныққан болса да, Силинг вандалдары қай жерде тұрғандығы нақты белгісіз, бірақ бұл Сілезияда болуы мүмкін.
In the 2nd century, two or three distinct Vandal peoples came to the attention of Roman authors, the Silingi, the Hasdingi, and possibly the Lacringi, who appear together with the Hasdingi. Only the Silingi had been mentioned in early Roman works, and are associated with Silesia. These peoples appeared during the Marcomannic Wars, which resulted in widespread destruction and the first invasion of Italy in the Roman Empire period. During the Marcomannic Wars (166–180) the Hasdingi (or Astingi), led by the kings Raus and Rapt (or Rhaus and Raptus) moved south, entering Dacia as allies of Rome. However they eventually caused problems in Dacia and moved further south, towards the lower Danube area. Together with the Hasdingi were the Lacringi, who were possibly also Vandals. In about 271 AD the Roman Emperor Aurelian was obliged to protect the middle course of the Danube against Vandals. They made peace and stayed on the eastern bank of the Danube. The Vandals then migrated to neighbouring Pannonia, where, after Constantine the Great (in about 330) granted them lands on the right bank of the Danube, they lived for the next sixty years. In the late 4th century and early 5th, the famous magister militum Stilicho (died 408), the chief minister of the Emperor Honorius, was described as being of Vandal descent. Vandals raided the Roman province of Raetia in the winter of 401/402. From this, historian Peter Heather concludes that at this time the Vandals were located in the region around the Middle and Upper Danube. It is possible that such Middle Danubian Vandals were part of the Gothic king Radagaisus' invasion of Italy in 405–406 AD. While the Hasdingian Vandals were already established in the Middle Danube for centuries, it is less clear where the Silingian Vandals had been living though it may have been in Silesia.
Британияда
278 жылы император Проб вандалдар мен бургундтарды жеңгеннен кейін олардың көпшілігін Ұлыбританияға көшірді. Олардың қай жерге қоныстанғаны белгісіз, бірақ Сильчестер ықтимал кандидат болып көрінеді. Қаланың аты Силинги тайпасынан шыққан, және ол Рим Британиясындағы Рим дәуірінен кейін жойылған алты қаланың бірі. Ол тасталып кетуге дейін, әсіресе англосакстар тарапынан ритуалдық қарғысқа ұшыраған болуы мүмкін.
In AD 278, Emperor Probus on defeating the Vandals and Burgundians, transferred many of them to Britain. It is unknown where they were settled, though Silchester seems to be a likely candidate. The city bears the name of the Silingi, is only one of six that existed in Roman Britain that did not survive the Sub Roman era, and appears to have been ritually cursed – likely by the Anglo Saxons – before being abandoned.
Галлияда
405 жылы вандалдар Паннониядан Дунай бойымен батысқа қарай көп қиындықсыз жылжумен болды, бірақ Рейнге жеткенде, солтүстік Галлиядағы римдік аймақтарды мекендеген және басқарған франктардың қарсылығына тап болды. Григорий Турскийдің келтірген Фригирид фрагментіне сәйкес, осы вандал-франк соғысында Годигизельдің өзі қоса алғанда шамамен 20 000 вандал қаза тапты, бірақ аландардың көмегімен олар франктарды жеңіп, 405 жылдың 31 желтоқсанында Рейнді, мүмкін мұздаған кезде, Галлияға басып кірді және оны қатты қиратты. Годигизельдің ұлы Гундерик басшылығымен вандалдар Аквитания арқылы батысқа және оңтүстікке қарай тонап-жорық жасады.
In 405 AD the Vandals advanced from Pannonia travelling west along the Danube without much difficulty, but when they reached the Rhine, they met resistance from the Franks, who populated and controlled Romanized regions in northern Gaul. According to the Frigeridus fragment cited by Gregory of Tours, around 20,000 Vandals, including Godigisel himself, died in this Vandal Frankish war, but then with the help of the Alans they managed to defeat the Franks, and on December 31, 405 the Vandals crossed the Rhine, probably while it was frozen, to invade Gaul, which they devastated terribly. Under Godigisel's son Gunderic, the Vandals plundered their way westward and southward through Aquitaine.
Испанияда
409 жылы 13 қазанда олар Пиреней тауларын өтіп, Иберия түбегіне енді. Онда Хасдингилер римдіктерден foederati статусымен, Астурияда (солтүстік-батыста) жер алды, ал Силингилер Hispania Baetica (оңтүстік) аймағында, ал Аландар Лузитанияда (батыс) және Карфаго-Нова маңындағы жерлерге орналасты. Суэбтер де Галлекияның бір бөлігін бақылады. Римдіктердің бұйрығымен Септиманияда (Оңтүстік Франция) жер алғанға дейін Иберияға шабуыл жасаған Вестготтар 417 жылы Силинги вандалдарын, 418 жылы Аландарды жеңіп, батыс Алан корольі Аттакесті өлтірді. Оның халқының қалдығы мен жартылай қырылған Силингилер кейін Вандал корольі Гундерикке Алан тәжін беруді өтінді. Кейінірек Солтүстік Африкадағы Вандал патшалары өздерін Rex Wandalorum et Alanorum ("Вандалдар мен Аландардың патшасы") деп атады. 419 жылы Хасдинги вандалдары римдік-суэб коалициясынан жеңіліс тапты. Гундерик Бетикаға қашып, онда Силинги вандалдарының корольі деп жарияланды. Бұл шайқастан кейін көптеген римдік және гот әскерлері Гундерикке қосылған болуы мүмкін. 429 жылы Вандалдар Испанияны тастап кетті, ол 439 жылға дейін Римнің бақылауында болды, содан кейін Галлекиямен шектелген Суэвтер оңтүстікке жылжып, бүкіл түбектің римдік әкімшілік орталығы болған Эмерита-Августаны (Мерида) қаласын басып алды. Гензерик тарихшылар тарапынан Көшпенділер дәуіріндегі ең қабілетті варвар басшысы ретінде танылады. Майкл Фрасетоның пікірінше, ол өз замандастарына қарағанда Римнің құлауына үлкен үлес қосты. Бұл Суэб әскері Мерида маңында жеңіліп, олардың басшысы Гермигарий қашуға тырысқанда Гуадиана өзенінде батып кетті.
On October 13, 409 they crossed the Pyrenees into the Iberian peninsula. There, the Hasdingi received land from the Romans, as foederati, in Asturia (Northwest) and the Silingi in Hispania Baetica (South), while the Alans got lands in Lusitania (West) and the region around Carthago Nova. The Suebi also controlled part of Gallaecia. The Visigoths, who invaded Iberia on the orders of the Romans before receiving lands in Septimania (Southern France), crushed the Silingi Vandals in 417 and the Alans in 418, killing the western Alan king Attaces. The remainder of his people and the remnants of the Silingi, who were nearly wiped out, subsequently appealed to the Vandal king Gunderic to accept the Alan crown. Later Vandal kings in North Africa styled themselves Rex Wandalorum et Alanorum ("King of the Vandals and Alans"). In 419 AD the Hasdingi Vandals were defeated by a joint Roman Suebi coalition. Gunderic fled to Baetica, where he was also proclaimed king of the Silingi Vandals. It is likely that many Roman and Gothic troops deserted to Gunderic following the battle. In 429, the Vandals departed Spain which remained almost totally in Roman hands until 439, when the Sueves, confined to Gallaecia moved south and captured Emerita Augusta (Mérida), the see city of Roman administration for the whole peninsula. Genseric is often regarded by historians as the most able barbarian leader of the Migration Period. Michael Frassetto writes that he probably contributed more to the destruction of Rome than any of his contemporaries. This Suebi army was defeated near Mérida and its leader Hermigarius drowned in the Guadiana River while trying to flee.
Құру
429 жылы Гензерик (кейде Гейзерик деп те аталады) бастаған вандалдар Африкаға өтті. Саны белгісіз және кейбір тарихшылар бағалаулардың дұрыстығын күмәнданса да, Прокопийдің вандалдар мен аландардың Солтүстік Африкаға көшіп келгенде 80 000 адамнан тұрғаны туралы мәлімдемесіне сүйене отырып, Питер Хизер олардың шамамен 15 000–20 000 саяқтан тұратын әскерді құрай алатынын есептейді. Прокопийдің сөзінше, вандалдар Африкаға аймақтың әскери басшысы Бонифацийдің шақыруымен келген. Африкада тәуелсіз билеуші болуға немесе тіпті рим императоры болуға ниеттенген Бонифаций, оны бағындыруға жасалған бірнеше римдік әрекеттерге қарсы тұрды, бірақ ол Африканың жаңа тағайындалған гот графы Сигисвульт тарапынан жеңіліске ұшырады, ол Гиппо Региус және Карфагенді басып алды. Бонифаций кейіннен қаланың ішінде, вандалдармен қоршауда қалды. Қала сыртындағы бидай егістіктері өспегендіктен, олар аштықтан немесе қысымнан зардап шеккен болуы мүмкін. Августиннің өлімі Батыс Рим империясының регенті Галла Плацидияны үлкен қорқынышқа түсірді, өйткені оның мемлекеті ең маңызды астық көзінен айырылып қалса, қандай салдар боларын қауаптап еді. 435 жылы римдіктер мен вандалдар арасында келісімге қол қойылды, ол вандалдарға Мавретанияны және Нумидияның батыс бөлігін басқару құқығын берді. Гензерик 439 жылы Африка Проконсуляры провинциясына шабуыл жасап, 19 қазанда Карфагенді басып алды. Қала соғыссыз алынды; вандалдар қалаға тұрғындарының көпшілігі ипподромдағы жарыстарды тамашалап жатқанда кірді. Гензерик оны өзінің астанасы етіп, өзін вандалдар мен аландардың королі деп жариялады, бұл оның одағына Солтүстік Африканың аландарының енуін білдірді. Оның әскерлері Сардиния, Корсика және Балеар аралдарын да басып алды. Оның 440 жылы Палермоны қоршауы сәтсіз аяқталды, сондай-ақ 442 жылы Агридженто маңында Сицилияға жасаған екінші шабуылы да сәтсіз болды (вандалдар аралды 468 жылдан 476 жылға дейін Одовакерге бергенге дейін басып алды). Тарихшы Камерон жаңа вандал билігі Солтүстік Африка халқы үшін ұнамсыз болмауы мүмкін екенін айтады, өйткені үлкен жер иелері көбінесе халыққа жағыспады. Виктор Вита, Кводвульдеус және Руспелік Фулгенций сияқты көне дереккөздер вандалдардың Карфагенді және Солтүстік Африканы басып алуы кеңінен қиратуға әкелді деген ойды қалыптастырды. Алайда, соңғы археологиялық зерттеулер бұл тұжырымды жоққа шығарды. Карфагеннің Одеоны қиратылғанымен, көшелердің жоспары сақталды және кейбір қоғамдық ғимараттар жаңартылды. Карфагеннің саяси орталығы Бирса төбесі болды. Осы кезеңде қалаларда жаңа өнеркәсіптік орталықтар пайда болды. Тарихшы Энди Меррилл Солтүстік Африканың вандал дәуірінен бастап Жерорта теңізінде табылған африкалық қызыл шүберек керамикасының көп мөлшерін пайдаланып, Солтүстік Африканың вандал билігі экономикалық тұрақсыздық кезеңі болды деген пікірге қарсы тұрды. 440 жылы вандалдар Сицилияға шабуыл жасағанда, Батыс Рим империясы Галлиямен соғысқа тым көп мән бергендіктен, ден қоймады. Шығыс Рим империясының императоры Феодосий II 441 жылы вандалдармен күресу үшін экспедиция жіберді, бірақ ол Сицилияға ғана жетті. Валентиан III басқарған Батыс империясы 442 жылы вандалдармен бейбітшілікке келді. Келісім бойынша вандалдар Визакена, Триполитания және Нумидияның шығыс бөлігін алды және Проконсулдық Африканы басқару құқығы расталды, сонымен қатар Вандалдар патшалығы алғашқы варвар патшалығы ретінде бұрынғы Рим территориясында фодерати емес, тәуелсіз патшалық ретінде ресми түрде танылды. Империя 455 жылға дейін Батыс Нумидия және екі Мавретания провинциясын сақтап қалды.
The Vandals under Genseric (also known as Geiseric) crossed to Africa in 429. Although numbers are unknown and some historians debate the validity of estimates, based on Procopius' assertion that the Vandals and Alans numbered 80,000 when they moved to North Africa, Peter Heather estimates that they could have fielded an army of around 15,000–20,000. According to Procopius, the Vandals came to Africa at the request of Bonifacius, the military ruler of the region. Seeking to establish himself as an independent ruler in Africa or even become Roman Emperor, Bonifacius had defeated several Roman attempts to subdue him, until he was mastered by the newly appointed Gothic count of Africa, Sigisvult, who captured both Hippo Regius and Carthage. Bonifacius subsequently barricaded himself inside Hippo Regius with the Vandals besieging the city. perhaps from starvation or stress, as the wheat fields outside the city lay dormant and unharvested. The death of Augustine shocked the Regent of the Western Roman Empire, Galla Placidia, who feared the consequences if her realm lost its most important source of grain. The Romans and the Vandals concluded a treaty in 435 giving the Vandals control of the Mauretania and the western half of Numidia. Genseric chose to break the treaty in 439 when he invaded the province of Africa Proconsularis and seized Carthage on October 19. The city was captured without a fight; the Vandals entered the city while most of the inhabitants were attending the races at the hippodrome. Genseric made it his capital, and styled himself the King of the Vandals and Alans, to denote the inclusion of the Alans of northern Africa into his alliance. His forces also occupied Sardinia, Corsica and the Balearic Islands. His siege of Palermo in 440 was a failure as was the second attempt to invade Sicily near Agrigento in 442 (the Vandals occupied the island from 468 to 476 when it was ceded to Odovacer). Historian Cameron suggests that the new Vandal rule may not have been unwelcomed by the population of North Africa as the great landowners were generally unpopular. The impression given by ancient sources such as Victor of Vita, Quodvultdeus, and Fulgentius of Ruspe was that the Vandal take over of Carthage and North Africa led to widespread destruction. However, recent archaeological investigations have challenged this assertion. Although Carthage's Odeon was destroyed, the street pattern remained the same and some public buildings were renovated. The political centre of Carthage was the Byrsa Hill. New industrial centres emerged within towns during this period. Historian Andy Merrills uses the large amounts of African Red Slip ware discovered across the Mediterranean dating from the Vandal period of North Africa to challenge the assumption that the Vandal rule of North Africa was a time of economic instability. When the Vandals raided Sicily in 440, the Western Roman Empire was too preoccupied with war with Gaul to react. Theodosius II, emperor of the Eastern Roman Empire, dispatched an expedition to deal with the Vandals in 441; however, it only progressed as far as Sicily. The Western Empire under Valentinian III secured peace with the Vandals in 442. Under the treaty the Vandals gained Byzacena, Tripolitania, and the eastern half of Numidia, and were confirmed in control of Proconsular Africa as well as the Vandal Kingdom as the first barbarian kingdom was officially recognized as an independent kingdom in former Roman territory instead of foederati. The Empire retained western Numidia and the two Mauretanian provinces until 455.
Римді тонау
Келесі отыз бес жыл ішінде Гензерик үлкен флотымен Шығыс және Батыс империяларының жағалауларын тонады. Жерорта теңізіндегі вандалдардың белсенділігі соншалықты күшті болды, осы теңіздің ескі ағылшын тіліндегі атауы Венделсе (яғни вандалдар теңізі) болған. Бірақ Атилла ханның қайтысынан кейін римдіктер бұрынғы империясының ең бай жерлерін бақылаған вандалдарға қайта назар аударуға мүмкіндік алды. Вандалдарды империя құрамына қайтару үшін Валентиан III өз қызының қолынан Гензериктің ұлына беруді ұсынды. Алайда, осы келісімді жүзеге асыруға үлкермес бұрын, саясат Римнің жаңылыстарына себепкер болды. Петроний Максим Валентиан III-ті өлтіріп, Батыс тағын басып алды. Содан кейін Петроний Валентиан III-нің әйелі, императрица Лициния Евдоксияға үйленуге мәжбүрледі. Екі тарап арасындағы дипломатиялық қарым-қатынас үзіліп, 455 жылы Лициния Евдоксия Гензериктің ұлын құтқаруға шақырып, хат жіберді. Осыдан кейін вандалдар Римді, императрицаны және оның қыздарын – Евдокия мен Плацидияны басып алды. Аквитаниялық жазбагер Проспер 455 жылдың 2 маусымында Папа Лео I-нің Гензерикті қабылдап, кісі өлтіруден және өртеуден бас тартуға, тонаумен қанағаттануға шақырғанын айтады. Бірақ, папаның ықпалы Римді құтқарып қалды ма, жоқ па, әлі де даулы мәселе. Вандалдар есепсіз құндылықтарды алып кетті. Евдоксия мен оның қызы Евдокия Солтүстік Африкаға әкелінді. 457 жылы Кампаниядан тонау олжасымен оралған вандалдар мен берберлердің қосылған әскері Батыс императоры Мажорианның Гарильяно өзенінің сағасындағы күтпеген шабуылында жеңілді. Римді тонауы және Жерорта теңізіндегі қарақшылықтың нәтижесінде Вандал патшалығын жою Рим империясы үшін маңызды міндетке айналды. 460 жылы Мажориан вандалдарға қарсы жорық ұйымдастырды, бірақ Картахена шайқасында жеңілді. 468 жылы Батыс және Шығыс Рим империялары Базилисктің басшылығымен вандалдарға қарсы зор жорыққа шықты, онда 100 000 сарбаз бен 1000 кеме болды деген хабар бар. Вандалдар басқыншыларды Кап-Бон шайқасында жеңіп, Батыс флотын басып алды, ал от кемелерін пайдаланып Шығыс флотын жойды. Жауап ретінде вандалдар Закинтоста 500 кепілдікке алынған адамды өлтіріп, денелерін Карфагенге бара жатқанда теңізге лақтырып тастады. 470 жылдары римдіктер вандалдарға қарсы соғыс саясатын тоқтатты. Батыс генералы Рицимер олармен келісімге келді. 477 жылдан бастап вандалдар өздерінің монеталарын шығара бастады, олар қола және күміс номиналды монеталармен шектелді. Жоғары номиналды императорлық монета сақталды, бұл Мерриллдің сөздерімен айтқанда, "императорлық құқықтарды иемденуге қарсылықты" білдірді. Вандалдар римдіктердің шабуылдарын тойтарып, Жерорта теңізінің батыс аралдарында үстемдік құрғанмен, берберлермен болған қақтығыста сәттілікке жете алмады. Вандал патшалығының оңтүстігінде орналасқан берберлер 496-530 жылдары вандалдарға екі үлкен жеңіліс сыйлады. Ол Рим және Константинопольмен қарым-қатынасы жақсы болған кезде, католик азаматтарын қорғады, мысалы, 454-57 жылдары Карфагендегі католик қауымы басшысыз қалғандықтан, Деограцияны епископ етіп сайлады. 476-477 жылдары Картенна епископы Виктор оған бейбіт кезеңде ариандыққа қарсы өткір жауап берді және жазаланбады. Жалпы, Хилдерик болмаса, вандал патшаларының көпшілігі Тринитариан христиандарды түрлі деңгейде қуғынға түсірді, вандалдардың дін ауыстыруына тыйым салды, епископтарды жер аударды және Тринитариандардың өмірін қиындатты.
During the next thirty five years, with a large fleet, Genseric looted the coasts of the Eastern and Western Empires. Vandal activity in the Mediterranean was so substantial that the sea's name in Old English was Wendelsæ (i. e. Sea of the Vandals). After Attila the Hun's death, however, the Romans could afford to turn their attention back to the Vandals, who were in control of some of the richest lands of their former empire. In an effort to bring the Vandals into the fold of the Empire, Valentinian III offered his daughter's hand in marriage to Genseric's son. Before this treaty could be carried out, however, politics again played a crucial part in the blunders of Rome. Petronius Maximus killed Valentinian III and claimed the Western throne. Petronius then forced Valentinian III's widow, empress Licinia Eudoxia, to marry him. Diplomacy between the two factions broke down, and in 455 with a letter from Licinia Eudoxia, begging Genseric's son to rescue her, the Vandals took Rome, along with the Empress and her daughters Eudocia and Placidia. The chronicler Prosper of Aquitaine offers the only fifth century report that, on 2 June 455, Pope Leo the Great received Genseric and implored him to abstain from murder and destruction by fire, and to be satisfied with pillage. Whether the pope's influence saved Rome is, however, questioned. The Vandals departed with countless valuables. Eudoxia and her daughter Eudocia were taken to North Africa. In 457 a mixed Vandal Berber army returning with loot from a raid in Campania were soundly defeated in a surprise attack by Western Emperor Majorian at the mouth of the Garigliano river. As a result of the Vandal sack of Rome and piracy in the Mediterranean, it became important to the Roman Empire to destroy the Vandal kingdom. In 460, Majorian launched an expedition against the Vandals, but was defeated at the Battle of Cartagena. In 468 the Western and Eastern Roman empires launched an enormous expedition against the Vandals under the command of Basiliscus, which reportedly was composed of 100,000 soldiers and 1,000 ships. The Vandals defeated the invaders at the Battle of Cap Bon, capturing the Western fleet, and destroying the Eastern through the use of fire ships. In retaliation, the Vandals took 500 hostages at Zakynthos, hacked them to pieces and threw the pieces overboard on the way to Carthage. In the 470s, the Romans abandoned their policy of war against the Vandals. The Western general Ricimer reached a treaty with them, From 477 onwards, the Vandals produced their own coinage, restricted to bronze and silver low denomination coins. The high denomination imperial money was retained, demonstrating in the words of Merrills "reluctance to usurp the imperial prerogative". Although the Vandals had fended off attacks from the Romans and established hegemony over the islands of the western Mediterranean, they were less successful in their conflict with the Berbers. Situated south of the Vandal kingdom, the Berbers inflicted two major defeats on the Vandals in the period 496–530. He protected his Catholic subjects when his relations with Rome and Constantinople were friendly, as during the years 454–57, when the Catholic community at Carthage, being without a head, elected Deogratias bishop. The same was also the case during the years 476–477 when Bishop Victor of Cartenna sent him, during a period of peace, a sharp refutation of Arianism and suffered no punishment. Generally most Vandal kings, except Hilderic, persecuted Trinitarian Christians to a greater or lesser extent, banning conversion for Vandals, exiling bishops and generally making life difficult for Trinitarians.
Құлдырау
1913 жылғы Католик энциклопедиясында былай делінген: "Миграция дәуірінің ең күшті тұлғаларының бірі Гензерик 477 жылдың 25 қаңтарында шамамен 88 жасында қайтыс болды. Ол жариялаған мұрагерлік заңына сәйкес, патшалық үйдің ең үлкен ер адам мүшесі таққа отыруға тиіс болды. Осылайша, оның орнын ұлы Хунерик (477–484) бағындырды, ол Константинопольден қорқып, бастапқыда католиктерге төзімділік танытты, бірақ 482 жылдан кейін манихейлер мен католиктерді қуғынға түсірді". Гунтамунд (484–496), оның туысы және мұрагері, католиктермен ішкі бейбітшілікті іздеді және қуғын-сүргінді қайтадан тоқтатты. Гензериктің қайтысынан бері вандалдардың күші сыртқы жағынан төмендеді, ал Гунтамунд өзінің билігінің басында Остготтарға батыс Сицилияның шағын бөлігін ғана жоғалтты, ол 491 жылы қолдан шықты және автохтонды маврлардың күшейе түскен қысымына төтеп беруге мәжбүр болды. 1913 жылғы Католик энциклопедиясында былай делінген: "Трасамунд (496–523) діни фанатизміне байланысты католиктерге қарсы болса да, тек қан төкпеген қуғын-сүргінмен шешілді". Византия императоры Юстиниан I Хилдерикті вандал тағына қайтару мақсатымен соғыс жариялады. 533 жылы Гелимердің бұйрығымен тақтан алынған Гильдерик өлтірілді және Ад Децимум шайқасында Белисариймен кездесті; вандалдар шайқасты жеңіске жақын болғанша, Гелимердің ағасы Амматас пен жүрекжары Гибамунд шайқаста қаза тапты. Гелимер рухын жоғалтып, қашқа жол тартты. Белисарий тез арада Карфагенді басып алды, ал аман қалған вандалдар соғыса берді. 533 жылдың 15 желтоқсанында Гелимер мен Белисарий Карфагеннен 32 шақырым қашықтықтағы Трикамарум шайқасында қайтадан қақтығысты. Тағы да вандалдар жақсы соғысты, бірақ бұл жолы Гелимердің ағасы Цзазо шайқаста қаза тапқандықтан жеңіліске ұшырады. Белисарий тез арада вандалдар патшалығының екінші қаласы Гиппоға жетті, ал 534 жылы Гелимер Византияның басып алушысына бағынды, осымен вандалдар патшалығы аяқталды. Вандалдар дәуірінде Түнгі Тунисті және шығыс Алжирді қамтитын Солтүстік Африка қайтадан Рим провинциясына айналды, одан вандалдар қуылды. Көптеген вандалдар Салдайға (қазіргі Бежая, Солтүстік Алжир) барды, онда олар берберлермен бірікті. Көптеген басқалары императорлық қызметке орналастырылды немесе екі гот патшалығына (Остготтар патшалығы мен Визиготтар патшалығы) қашты. Кейбір вандал әйелдері Византия сарбаздарына үйленіп, Солтүстік Алжир мен Туниске қоныстанды. Вандалдардың ең таңдаулы жауынгерлері парсы шекарасында орналасқан Vandali Iustiniani деп аталатын бес атты әскер полкіне біріктірілді. Кейбіреулері Белисарийдің жеке қызметіне кірді. 1913 жылғы Католик энциклопедиясында былай делінген: "Гелимерге құрметпен қаралып, Галатияда үлкен жерлер берілді. Оған патриций шені де ұсынылды, бірақ ол арийлік сенімінен бас тартқандықтан оны қабылдамады". Ежелгі әлемдегі сауаттылық деңгейі белгісіз, бірақ жазу әкімшілік және бизнес үшін маңызды болды. Солтүстік Африкадағы сауаттылықты зерттеулер көбінесе әлеуметтік элитамен шектелген әкімшілікке бағытталды. Алайда Солтүстік Африка халқының көп бөлігі қалалық орталықтарда тұрмады. Джудит Джордж былай түсіндіреді: "[Вандалдардың] өлеңдерін олардың контекстінде талдау замананың салтын және құндылықтарын көрсетеді". Вандалдық Солтүстік Африка ақындарының өте аз шығармалары сақталған, бірақ олардың еңбектері Латын антологиясында кездеседі; олардың есімдерінен басқа, ақындар туралы көп мәлімет жоқ, тіпті олар қашан жазғандары да белгісіз. Олардың еңбектері бұрынғы римдік дәстүрлерге сүйенді. Қазіргі ғалымдар вандалдар Солтүстік Африкадағы римдіктерге олардың өмір салтын кейде ғана бұзып, жалғастыруға мүмкіндік берді деген пікірде.
According to the 1913 Catholic Encyclopedia: "Genseric, one of the most powerful personalities of the "era of the Migrations", died on 25 January 477, at the great age of around 88 years. According to the law of succession which he had promulgated, the oldest male member of the royal house was to succeed. Thus he was succeeded by his son Huneric (477–484), who at first tolerated Catholics, owing to his fear of Constantinople, but after 482 began to persecute Manichaeans and Catholics." Gunthamund (484–496), his cousin and successor, sought internal peace with the Catholics and ceased persecution once more. Externally, the Vandal power had been declining since Genseric's death, and Gunthamund lost early in his reign all but a small wedge of western Sicily to the Ostrogoths which was lost in 491 and had to withstand increasing pressure from the autochthonous Moors. According to the 1913 Catholic Encyclopedia: "While Thrasamund (496–523), owing to his religious fanaticism, was hostile to Catholics, he contented himself with bloodless persecutions". Byzantine Emperor Justinian I declared war, with the stated intention of restoring Hilderic to the Vandal throne. The deposed Hilderic was murdered in 533 on Gelimer's orders. and met Belisarius at the Battle of Ad Decimum; the Vandals were winning the battle until Gelimer's brother Ammatas and nephew Gibamund fell in battle. Gelimer then lost heart and fled. Belisarius quickly took Carthage while the surviving Vandals fought on. On December 15, 533, Gelimer and Belisarius clashed again at the Battle of Tricamarum, some 20 mile (32 km) from Carthage. Again, the Vandals fought well but broke, this time when Gelimer's brother Tzazo fell in battle. Belisarius quickly advanced to Hippo, second city of the Vandal Kingdom, and in 534 Gelimer surrendered to the Byzantine conqueror, ending the Kingdom of the Vandals. North Africa, comprising north Tunisia and eastern Algeria in the Vandal period, became a Roman province again, from which the Vandals were expelled. Many Vandals went to Saldae (today called Béjaïa in north Algeria) where they integrated themselves with the Berbers. Many others were put into imperial service or fled to the two Gothic kingdoms (Ostrogothic Kingdom and Visigothic Kingdom). Some Vandal women married Byzantine soldiers and settled in north Algeria and Tunisia. The choicest Vandal warriors were formed into five cavalry regiments, known as Vandali Iustiniani, stationed on the Persian frontier. Some entered the private service of Belisarius. The 1913 Catholic Encyclopedia states that "Gelimer was honourably treated and received large estates in Galatia. He was also offered the rank of a patrician but had to refuse it because he was not willing to change his Arian faith". Levels of literacy in the ancient world are uncertain, but writing was integral to administration and business. Studies of literacy in North Africa have tended to centre around the administration, which was limited to the social elite. However, the majority of the population of North Africa did not live in urban centres. Judith George explains that "Analysis of the [Vandal] poems in their context holds up a mirror to the ways and values of the times". Very little work of the poets of Vandal North Africa survives, but what does is found in the Latin Anthology; apart from their names, little is known about the poets themselves, not even when they were writing. Their work drew on earlier Roman traditions. Modern scholars generally hold the view that the Vandals allowed the Romans in North Africa to carry on with their way of life with only occasional interference.
Мұра
Орта ғасырлардан бері Дания патшалары «Дания, готтар және вендтер патшасы» деген атақпен танымал болды, вендтер – қазіргі Германиядағы Мекленбург және шығыс Холштейнде бұрынғыда тұрған батыс славян тайпаларының тобы. «Вендтер патшасы» деген атақ латын тілінде «vandalorum rex» деп аударылады. 1972 жылы бұл атақ «Дания королі» деп қысқартылды. 1540 жылдан бастап швед патшалары (Даниядан кейін) «Suecorum, Gothorum et Vandalorum Rex» («шведтер, готтар және вендтер патшасы») деген атақ алды. Карл XVI Густав 1973 жылы бұл атақтан бас тартып, қазір өзін жай ғана «Швеция патшасы» деп атайды. Қазіргі заманғы вандализм термині вандалдардың беделінен туындады, олар біздің заманымыздың 455 жылы Римді тонап, қиратқан варварлар ретінде танымал болды. Вандалдар ежелгі заманның басқа басып кірген тайпаларынан артық деструктивті болмаған, бірақ Римді идеалдаған жазушылар оларды оның құлауына кінәлады. Мысалы, ағылшын жаңару дәуірінің ақыны Джон Драйден: «Готтар мен вандалдар, қатал солтүстік тайпа / барлық теңдесі жоқ ескерткіштерді бұзғанша» деп жазды. «Вандализм» терминін 1794 жылы француз революциясынан кейін өнер туындыларын жоюды сипаттау үшін Блуа епископы Анри Грегуар қолданды. Бұл термин жылдам түрде Еуропа бойынша тарады. Терминнің осы жаңа қолданылуы кейінгі кезеңдегі ежелгі антикалық дәуірде вандалдар туралы түсінікті қалыптастыруда маңызды рөл атқарды, олардың жойылуды ұнататын варварлық топ екендігі туралы бұрыннан бар идеяны кеңінен таратты. Жазушылар мен тарихшылар Рим империясының құлауына вандалдар мен басқа да «варвар» тайпаларын ұзақ уақыттан бері кінәлап келеді. Робин Хемли «Римді азат ету» атты әңгімесін жазды, онда ежелгі тарих профессоры (көбінесе римдік тарихты оқытатын) өзін этникалық вандал екенін мәлімдеген студентпен бетпе-бет кездеседі.
Since the Middle Ages, kings of Denmark were styled "King of Denmark, the Goths and the Wends", the Wends being a group of West Slavs formerly living in Mecklenburg and eastern Holstein in modern Germany. The title "King of the Wends" is translated as vandalorum rex in Latin. The title was shortened to "King of Denmark" in 1972. Starting in 1540, Swedish kings (following Denmark) were styled Suecorum, Gothorum et Vandalorum Rex ("King of the Swedes, Geats, and Wends"). Carl XVI Gustaf dropped the title in 1973 and now styles himself simply as "King of Sweden". The modern term vandalism stems from the Vandals' reputation as the barbarian people who sacked and looted Rome in AD 455. The Vandals were probably not any more destructive than other invaders of ancient times, but writers who idealized Rome often blamed them for its destruction. For example, English Restoration poet John Dryden wrote, Till Goths, and Vandals, a rude Northern race, / Did all the matchless Monuments deface. The term Vandalisme was coined in 1794 by Henri Grégoire, bishop of Blois, to describe the destruction of artwork following the French Revolution. The term was quickly adopted across Europe. This new use of the term was important in colouring the perception of the Vandals from later Late Antiquity, popularizing the pre existing idea that they were a barbaric group with a taste for destruction. Vandals and other "barbarian" groups had long been blamed for the fall of the Roman Empire by writers and historians. Robin Hemley wrote a short story, "The Liberation of Rome", in which a professor of ancient history (mainly Roman) is confronted by a student claiming to be an ethnic Vandal.