Кіріспе

Dellys (دلّس, Бербер: Delles) – Солтүстік Алжирдің жағалауындағы Бумердес провинциясындағы, Тези-Узу қаласының солтүстігінде және Себау өзенінің шығысында орналасқан шағын Жерорта теңізі қаласы. Бұл – Деллис дайрасының әкімшілік орталығы. Қала Тизи-Узудан 45 км, Бумердес қаласынан (облыстық орталық) 50 км және Алжир астанасынан шамамен 100 км қашықтықта жатыр. Ол Османдық кезеңде салынған Касбасы, екі француз отаршылдығы дәуіріндегі маяктарымен (Бенгут мүйісін көрсететін) және бірнеше жағажайларымен танымал; аймақтың негізгі шаруашылық салалары – балық аулау және егіншілік. 2008 жылғы деректер бойынша, муниципалитетте 32 954 адам тұрады.

География

Деллис аймағы батысында және солтүстік-батысында Сиди Абделькадер түбегімен қорғалған, шағын шығанақ түріндегі табиғи порты бар (көп бөлігі қала зираты және кішкентай маякпен бірге). Бұл түбек – қала үстінде биіктеп тұрған Ассуаф тауының теңізге қарай созылған бөлігі. Осы порттың төңірегінде Деллис Касбасы қалыптасты. Колониялық кезеңде қала порт кеңейтілген сайын оңтүстікке қарай өсті; сонымен қатар, зиратқа жақын жерде, солтүстікке қарай техникалық мектеп – École des arts et métiers салынды. Таудың биігіне қарай кеңеюіне Бу Арби орманды сақтау кедергі келтірді, сондықтан 1962 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін қаланың өсуі оның екі жағындағы екі "қанатқа" негізінен шоғырланды. Оңтүстікке қарай, тау беткейіндегі бұрынғы ауыл шаруашылығы жерлері көп қабатты үйлермен салынды, екі жағынан да егістік жерлермен оралған жаңа қалашық – Нувель-Вилль құрылды. Батыста, салыстырмалы түрде тегіс Ладженна (немесе "Les Jardins") аймағы, жартасты жағалауларымен, 20 ғасырдың ортасына дейін негізінен отбасылық бақтар мен шағын шаруашылықтардан тұрды, бірақ қазір көбінесе құрылыспен жабылған. Оған кішкентай балық аулау порты Эль-Кусс, аймақтың ең солтүстік нүктесі Бенгут түбегі (ірі маякпен белгіленген) және Сид-Эль-Меджни жартастығы кіреді. Батысқа қарай, Себау өзенінің сағасында орналасқан Такдемпт ауылы Деллистен шамалы ғана бөлініп тұр. Муниципалитетте барлығы 678 гектар орман бар, оның көп бөлігі Бу Арби (74 гектар, Алеппо қарағайы), Ассуаф (50 гектар, туя және нашарлаған маки), Ахтуб (290 гектар, бұталы өсімдіктер) және Такдемпт маңындағы аумақтан (250 гектар, бұталы өсімдіктер) құралған.

Орналасқан жерлері, аудандары мен ауылдары

Деллис ауданы, Деллис қаласынан басқа, мына елді мекендерді қамтиды: Айн Салем, Такдемпт, Сиди Эль Меджни, Ладженна, Бордж Фнар, Бени Азеруал, Л'Ассуф, Лемчачка, Туабет, Букмах, Буафия, Брарат, Дар Эль Мель (Лес Салин), Бумедас, Оулед Махджуб, Бени Амара, Тизегуин, Дар Рабах, Оулед Сабур, Чегга, Мезодж, Хуасна, Азру, Афир, Амади, Тиссира, Ифри Тамарт, Ивехалл (Бхалил), Тала Аяче, Тала Аросса, Эль Марсса Тофаха. Олар үш муниципалитетке бөлінген: Деллис қаласының өзі, шығыста Аафир және оңтүстікте Бен Чоуд.

Пошталық код

1962 жылдан 1984 жылға дейін тәуелсіздік алғаннан бастап, Деллис Тизи-Узу вилаятының құрамына кірді, және әр вилаятта бір ғана пошталық индекс болды, бұл жағдайда 15000. 1984 жылы Алжирдің әкімшілік бөлінісінен кейін Деллис жаңа құрылған Бумердес вилаятына қосылды, оның пошталық индекстері 35 санынан басталады; Деллис дайрасы 1 (351xx) санымен, оның орталық қаласы (Деллис) 0 (3510x) санымен, ал қала орталығы тағы бір 0 санымен белгіленді, нәтижесінде Деллис қаласының орталығының толық пошталық индексі 35100 болды. 2008 жылы Algérie Poste компаниясы жүргізген қайта құру аясында Деллиске 350043 жаңа пошталық индексі берілді.

Тарихқа дейінгі

Деллис аймағы тас дәуірінен бері қоныстанған; аймақтағы археологиялық қазбалардың нәтижесінде Иберомаурус қалдықтары, неолиттік тегістелген балқы және (Такдемпта) бірнеше дольмендер мен жабық дәліздер табылған.

Орта ғасырлар

Теделес деген атпен қала 12 ғасырда Испаниядағы Альмерияның соңғы Бану Сумадих әмірі Муизз уд-Даула ибн Сумадихтің соңғы панасы ретінде қайта пайда болады. Оған Альморавидтердің шабуылынан қашқаннан кейін Хаммадид әулеті жер берген болатын. Біршама гүлденгеннен кейін, 14 ғасырдағы Хафсид, Меринид және Зайянид мемлекеттері арасындағы соғыстардан қатты зардап шекті, 1285 мен 1373 жылдар аралығында кемінде 12 рет қолы ауысты. 1398 жылы қала (сол кезде Зайянидтердің қолында болған) Торебланкаға шабуыл жасағаннан кейін Валенсия және Майорка флоты тарапынан тоналды. 1438 жылдан кейін Деллис Алжирдің Таалиба әулетінің билігіне көшті.

Қазіргі заманның алғашқы кезеңдері

16 ғасырда Оруч пен Хайреддин Барбароссаның келуімен Деллис Осман империясының құрамына енді; олар бастапқыда қаланы шығыс бас штабы ретінде пайдаланды. Деллистің қазіргі күйіндегі қасбасы көбінесе осы кезеңге дейін барады, сонымен қатар өзінің қала құрылысы стилімен ертерек дәуірлерді де көрсетеді.

Француз отарлауы

1830 жылы Франция басып кіруге шешім қабылдады. Сол жылдың 15 мамырында, олардың флоты шабуылға дайындалып жатқанда, бір француз бригі Деллис маңында кемеге ұшырады (толық мақала: Деллис кемесінің апатқа ұшуы). Бірнеше ай ішінде Франция Алжирді басып алды, осылайша Алжирді француз отарлау процесі басталды. Деліс, алайда, тағы бірнеше жыл тәуелсіздігін сақтап қалды. Француздардың қалаға алғашқы шабуылы 1837 жылы, Иссер шайқасынан кейін болды. Сол жылы Францияның экспансиясы Тафна шартымен уақытша тоқтатылды, онда Франция Әмір Абделькадердің Батыс Алжирдің көп бөлігіндегі билігін мойындады. Алжирдің шығысындағы аймақтар, Деліс сияқты, жақын арада Әмір Абделькадерге адалдық серт берді, ол ауданды басқаруға Ахмет бин Салемді тағайындады. 1839 жылы Әмір Абделькадер өзінің шығыс шебін аралап, Деліске жеке келді. Ол тұрғындарды қасиетті мазарларға сенудің орнына соғысқа дайындалуға шақырды. Соғыс сол жылы қайта басталды, оңтүстіктегі Темір қақпаларда француз тарапынан шарт бұзылғаннан кейін. 1844 жылдың 12 мамырында Бугео басқаратын француз әскерлері Деліске екінші шабуыл жасап, қаланы басып алды. Содан кейін Касбаның оңтүстігінде еуропалық аудан салынды. Қаланы RN24 болып аталған жол екіге бөліп өтті. Әскерлер келгеннен кейін қаланың басты мешіті әскери госпитальге айналдырылды, оның орнына 1847 жылы жаңасы салынды. 1871 жылы шейх Мокрани француз үкіметін құлату мақсатымен Алжирдің шығыс бөлігінің көп бөлігін басқарды. Деліс қаласын қоршап тұрған Бени Туур және Бени Слием тайпалары осы көтеріліске қосылды. 22 сәуірде олар Делісті қоршауға алды, онда француз гарнизоны өтетін кемелердің көмегімен бақылауды сақтап қалды. 18 мамырда Лаллеман басқаратын колонна батыстан келіп, қоршауды бұзды. Көтерілістің сәтсіз аяқталуынан кейін Делісті қоршаған көптеген егістік жерлер тәркіленіп, француз қоныс аударушыларына, әсіресе Сиди Дауд пен Баглияға берілді. Мокранидің жеңілісі және одан кейінгі ауыр жағдайлар аймақта француз үкіметіне қарсы ұйымдасқан әскери қарсылықтың аяқталуын білдірді, ол үш буынға жуық созылды.

Тәуелсіздік

Алжир 1962 жылы тәуелсіздік алды; келесі онжылдықтарда қала айтарлықтай өсті. 2003 жылғы Бумердес жер сілкінісі елеулі зардаптар келтірді, әсіресе Касба мен Жаңа қалаға. 2007 жылдың 8 қыркүйегінде порттағы теңізшілер казармасына жасалған, AQIM жауапкершілікті мойнына алған, қанықсызданған көлік бомбасының салдарынан кем дегенде 30 адам қаза болды.

Денсаулық

Деллис ауруханасы – Деллис муниципалитетінің негізгі денсаулық сақтау мекемесі. Деллис мемлекеттік ауруханасы (E.P.H.) 150 төсекке дейін техникалық мүмкіндікке және 162 төсекке жоспарланған қуатына ие, олар келесідей бөлінген:

Ішкі аурулар (ерлер/әйелдер): 67 төсек.
Мәмілік және гинекологиялық бөлім: 32 төсек.
Педиатрия: 32 төсек.
Жалпы хирургия: 31 төсек.

Экономика

Деллис ауыл шаруашылығы жерімен және аралас портқа (балық аулау және сауда) ие. 1925 жылы салынған Деллис порты қазір кемелермен толып, жайғасуға көбінесе орын қалмайды. Бұл жағдайды түзету үшін сала басшылары оны қайта жаңартуға шешім қабылдады. Шындығында, 2003 жылғы жер сілкінісінен кейін күшейту жұмыстарымен қатар, су деңгейін реттеу үшін тереңдету жұмыстары да басталды. Порттың флоты 11 траулер, 32 сардина балық аулау қайығы және 150 шағын қайықтан тұрады.

Спорт

Алжирдің басқа жерлеріндегідей, футбол да танымал; Деллиде туған футболшылардың ішінде Алжир ұлттық құрамасының бұрынғы бас жаттықтырушысы Абдеррахман Ибрир және MC Oran командасының шабуылшысы Рашид Наджи бар. Жергілікті команда – Union sportive de Dellys (USD); тәуелсіздік алғанға дейін ол 1921 жылы құрылған Association sportive de Dellys (ASD) деп аталды. Қалада 7 мың адамға дейін сыятын стадион бар.