Кіріспе

АҚШ-тың бір долларлық монетасы – АҚШ-тың бір долларлық қағаз ақшасы (АҚШ $1), кейде «бір» деп аталады, 1876 жылы АҚШ-тың ұсақ валюталық қағаздары қолданыстан шығарылғаннан бері АҚШ қағаз валютасының ең төмен аталымы болып табылады. АҚШ-тың бірінші президентінің (1789–1797) – Джордж Вашингтонның суреті, Гилберт Стюарттың 1796 жылғы «Афинеум портреті» атты картинасы негізінде, қазіргі уақытта аверсте бейнеленген, ал артында АҚШ-тың Ұлы мөрі орналасқан. Бір долларлық банкнотада қазіргі уақытта өндіріліп жатқан барлық АҚШ валютасының ең көне дизайны бар (қазіргі екі долларлық банкнотаның аверс дизайны 1928 жылдан, ал реверсі 1976 жылдан бастап қолданылады). Ағымдағы доллардың реверс дизайны 1935 жылы, ал аверс дизайны 1963 жылы, алғаш рет Федералдық резервтік банкнота ретінде шығарылған кезде пайда болды (бұрын бір долларлық банкноталар күміс сертификаттары болған). Бір долларлық банкнота 25% зығыр және 75% мақтадан тұрады. Бұл құрамы қағаздан жасалған банкноттарға қарағанда оларды жалған жасауды қиындатады (сонымен қатар олардың беріктігін де арттырады). 2018 жылдың желтоқсанына қарай, айналыстағы бір долларлық банкнотаның орташа өмірі тозуға байланысты 6,6 жылды құрады. 2009 жылы өндірілген АҚШ валютасының шамамен 42% бір долларлық банкноталар болды. 2019 жылы әлем бойынша 12,7 миллиард бір долларлық банкнота айналыста болды.

Кіші өлшемді жазбалар

(6,14 ұзындығы × 2,61 ені × 0,0043 қалыңдығы = 156 × 66,3 × 0,11)

1928 жылы барлық валюталар қазіргі таңдағыдай өлшемге ауыстырылды. Алғашқы бір долларлық банкноттар 1928 жылғы серия бойынша күміс сертификаттар ретінде шығарылды. Қазынашылық мөрі мен сериялық нөмірлері қою көк түсті. Алдыңғы беті 1923 жылғы күміс сертификатқа ұқсас болды, бірақ қазынашылық мөрінің айналасында тікенектер болды және үлкен сұр түс көк нүктенің орнына қойылды. Кері жағы да 1923 жылғы сериядағы банкноттың шекарасымен бірдей болды, бірақ ортасында үлкен әшекейлі таңбалар бейнеленді. Бұл банкноттар кері жағындағы ерекше "БІР" жазуына байланысты "Қызық банкноттар" деп аталды. Бұл күміс сертификаттар 1934 жылға дейін шығарылды. 1933 жылы күміс сертификаттарын толықтыру үшін 1928 жылғы АҚШ ноталарының сериясы шығарылды. Оның қазынашылық мөрі мен сериялық нөмірлері қызыл түсті болды және банкноттың алдыңғы бетінде басқаша жазу болды. Бірақ бір айдан кейін бұл ноталардың қажеттілігі жоқ екені анықталды және өндіріс тоқтатылды. Бұл банкноттардың аз бөлігі айналысқа түсті, ал қалғаны 1949 жылға дейін қазынашылықтың сақтау жарында сақталды, содан кейін олар Пуэрто-Рикода шығарылды. 1934 жылы күміс сертификаттың дизайны өзгертілді. Бұл сол жылы қабылданған Күміс сатып алу заңына байланысты болды, ол күміспен қамтамасыз етілген долларлық банкноттардың көбеюіне әкелді. Вашингтонның портреті астындағы жазу өзгертілді, қазынашылық мөрі оңға жылжытылып, үстіне қойылды, ал сол жақта көк түсті "1" саны қосылды. Кері жағы бұрынғыдай қалды. Бір жылдан кейін, 1935 жылы, бір долларлық банкноттың дизайны тағы да өзгертілді. Алдыңғы бетінде көк түсті "1" саны сұр түске ауыстырылып, кішірейтілді, оң жақтағы сұр түсті элементтер алынып тасталды, қазынашылық мөрі кішірейтіліп, үстіне қойылды және қазынашылық мөрдің үстінен стильдік таңба қосылды. Кері жағы да қазіргі дизайнына өзгертілді. Екінші дүниежүзілік соғыс 1942 жылы бір долларлық банкноттардың арнайы шығарылымын әкелді. Жапондықтардың басып кіруінен сақтану үшін Гавайи үшін арнайы күміс сертификаттар шығарылды. Алдыңғы бетінің сол және оң жағында тік, ал артқы жағында көлденең басылған. Мөр мен сериялық нөмірлер қоңыр түске ауыстырылды. Арнайы күміс сертификаттар сонымен қатар Еуропаға шабуылға дайындалып жатқан Солтүстік Африкадағы одақтас әскерлерге төлем ретінде де шығарылды, олар әдеттегі күміс сертификаттардан сары мөрлерімен ерекшеленді. Гавайи сериясынан айырмашылығы, дизайнның қалған бөлігі өзгеріссіз қалды. Егер осы екі түрдегі банкноттар жаудың қолына түсіп кетсе, олар құндылығын жояды. Келесі өзгеріс 1957 жылы болды, ол банкнотта алғаш рет "Құдайға сенемін" деген ұранының пайда болуын білдірді. "Құдайға сенемін" деген ұранының барлық валютада болуы 1955 жылы заңмен талап етілді. Ол кері жағындағы сөздің үстіне қосылды. Осылайша, 1957 жылғы және одан кейінгі барлық сериялар ұранымен жабдықталды. Бастапқыда, БЭП жаңа 32 ноталық баспа машинасымен басылған банкноттарға ұраны басып шығара бастады, бірақ көп ұзамай 18 ноталық баспа машинасымен басылған 1935G сериялы банкноттарда да ұран пайда болды. Кейіннен 1935H сериясы тек ұранмен басылды. 1935 жылғы сериядағы банкноттардың 1960 жылдарға дейін шығарылуының себебі - ескі баспа табақтары мүмкіндігінше ұзақ қолданылды. Банкнотта ұранның болуы немесе болмауы оның құндылығына әсер етпейді. Күміс сертификаттардың соңғы шығарылымы 1963 жылдың соңында болды. 1964 жылы күміс сертификаттарды күміс монетаға айырбастау тоқтатылды, ал 1968 жылы күміс сертификаттарды күміс құймасына айырбастау тоқтатылды. Бір долларлық Федералды резервтік банкноттарды шығару 1963 жылдың соңында, күміс сертификаттардың жақын арада ескіруіне байланысты басталды. Кері жақтағы дизайн бұрынғыдай болды, бірақ алдыңғы жақтағы шекаралық дизайн айтарлықтай өзгертілді, өйткені көбінесе абстрактілі филиграньдар көбінесе ботаникалық сипаттағы дизайндармен ауыстырылды. Сондай-ақ, шекараның айналасында кішкентай әріптермен сегіз рет қайталанған "бір" деген сөз алынып тасталды. Сериялық нөмірлер мен қазынашылық мөрі жасыл сиямен басылды. Бұл бір долларлық банкноттың Федералды резервтік банкноты ретінде басылған алғашқы рет болды. Содан бері бірінші өзгеріс 1969 жылы болды, ол кезде жаңа қазынашылық мөрі бар барлық Федералды резервтік банкноттарда латын тілінде емес, ағылшын тілінде жазулар болды. 1991 жылдың ақпанында жаңа Батыс валюталық қондырғысында басылған алғашқы номиналды банкнот болды, ол Даллас FRB-ден 3,2 миллион жұлдызды банкноттар шығарылды. 1995 жылдан бері екі рет және одан жоғары номиналды банкноттар қайта құрылған, бірақ қазіргі уақытта бір және екі долларлық банкноттарды қайта құру жоспары жоқ.

Эксперименттік мәселелер

1933 жылдан бері бір долларлық банкнота айналыстағы АҚШ валютасы арасындағы эксклюзивті эксперименттік номинал болып табылады (1981 жылғы Natick экспериментінен басқа, төменде қараңыз). Бірінші эксперимент сол жылдың қаңтар және ақпан айларында банкноталардың құрамындағы мақта мен зығырдың әртүрлі арақатынастарын пайдаланудың әсерін бағалау мақсатымен жүргізілді. 1928А және 1928B сериялы күміс сертификаттары, X B және Y B сериялық нөмір блогы әріптерімен, эксперименттік топ ретінде пайдаланылды; Z B блогы бақылау тобы ретінде қолданылды. Эксперимент нәтижелері шешімсіз болды. 1937 жылы 1933 жылғы экспериментке ұқсас тағы бір сынақ жүргізілді. Бұл сынақта 1935 жылғы бір долларлық банкноттар қолданылды. Осы экспериментте қолданылған нақты банкноттарды олардың сериялық нөмірлері арқылы анықтауға болады. A00000001B-ден A06180000B-ге дейінгі және B00000001B-ден B03300000B-ге дейінгі банкноттар эксперименттік топқа, ал C00000001B-ден C03300000B-ге дейінгі банкноттар бақылау тобына жатты. Нақты нәтижелер табылмады. Жақсы белгілі сынақ 1942 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қағаздың басқа түрлерін сынау үшін жүргізілді. Бұл қағаздың қолданыстағы түрінің жеткізілімін сақтау мүмкін болмаған жағдайдағы сақтық шарасы болды. 1935A сериялы арнайы қағаздан жасалған банкноттар қазыналық мөрдің оң жағында қызыл "S" әрпімен басылды, ал бақылау тобының банкноттары қызыл "R" әрпімен басылды. Олардың коллекционерлік құндылығы болғандықтан, 1935A сериясының әдеттегі банкноттарына қызыл "S" және "R" әріптерін жалған түрде жапсыру арқылы оларды жоғары құнмен өткізуге тырысады; банкноттың сериялық нөмірін тексеру бұл әрекеттің алдын алуға көмектеседі. "R" тобының сериялық нөмірлері S70884001C-ден S72068000C-ге дейін, ал "S" тобының сериялық нөмірлері S73884001C-ден S75068000C-ге дейін. 1960 жылдардың басында немесе ортасында BEP Gilbert Paper Company атты жаңа фирмамен әдеттегі қағаз өндірісін қайталай ала ма, жоқ па, деп эксперимент жүргізді. BEP сынақ нысаны ретінде Филадельфия FRB баспасында басылған банкноттар сериясын таңдады. Бұл топтың сериялық нөмірлері C60800001A-дан C61440000A-ға дейін. 1981 жылдың тамызында 1977A сериясын өндіру кезінде ұқсас эксперимент орын алды, онда BEP Natick қағазына бірнеше басылым жасады. Олар Ричмонд FRB-дан тұрақты басылым мен жұлдызды банкнот басылымын қамтыды, сериялық нөмірлері E76800001H-ден E80640000H-ге дейін және E07052001*-ден E07680000*-ге дейін (көптеген дереккөздер жұлдызды басылымды Ричмонд емес, Филадельфия деп қате көрсетіп жатыр). Осы қағаз сынағына Ричмондтан алынған жұлдызды банкноттардың бір басылымы да кірді, бұл осы уақытқа дейін бір долларлық банкноттарға арналған жалғыз эксперименттік басылым емес екенін көрсетті. Бір долларлық банкноттар 1992 жылдың мамырында Intaglio баспа машинасының сынағын жүргізу үшін тағы да эксперименттерге ұшырады, ол кезде BEP жаңа Intaglio баспа машинасының сынағын бастады. FRN-нің үлкен көлеміне қажеттілік туындағандықтан, BEP (Бюро по печати и гравировке) 1985 жылғы № BEP 85 73 сұраныс бойынша ұсыныстарды (RFP) желілік Intaglio баспа машинасына сатып алу үшін жіберді, бұл ағымдағы (1985) 14-ші және C көшесіндегі зауыт шегінде валюталық банкноттардың өндірісін күрт арттыруға бағытталған. 32 банкноттан тұратын шаршы парақтың бір жағын басырудың орнына, желілік баспа машинасы банкноттың артқы жағын басыру үшін 96 бейнеленген сурет немесе пластина цилиндрін, ал алдыңғы жағын басыру үшін тағы 96 бейнеленген пластина цилиндрін пайдаланды. Банкноттардың екі жағы да үздіксіз қағаз рулонынан басылды. Александр Гамильтонның Intaglio желілік баспа машинасы екі жақты да бір уақытта басып шығарды. Желілік баспа машинасы эксперименттік баспа машинасы емес, толыққанды өндірістік баспа машинасы ретінде жобаланған. Банкноттар 1988А, 1993 және 1995 серияларында шығарылды. Механикалық проблемалар мен оператордың қателігі, сондай-ақ кейде банкноттардың нашар сапасы салдарынан өндіріс 1996 жылдың шілдесінде тоқтатылды. Желілік банкноттарды артқы тақта нөмірі және беттік тексеру әріптері мен квадрант нөмірлерінің жоқтығы арқылы анықтауға болады.

Қазіргі $1 банкнотының алдыңғы жағы

Бір долларлық банкноттың алдыңғы бетінің ортасында Джордж Вашингтонның суреті бейнеленген, ол 1869 жылғы үлгіден бері осылай келіп отыр. Джордж Вашингтонның суреті орналасқан овалды лавр жапырақтарымен қоршаған. Джордж Вашингтонның сол жағында Федералдық резерв округінің мөрі орналасқан. Банкнотты шығарған Федералдық резерв банкінің атауы, он екі Федералдық резерв банкінің арасында оны анықтайтын үлкен әріппен (A–L) қоршалған. Банктің тізбектелген нөмірі (1: A, 2: B және т.б.) сондай-ақ банкноттағы бос орынның төрт бұрышында көрсетілген. 1996 жылы жоғары номиналды валютаның жаңа үлгісіне көшуге дейін бұл мөр Федералдық резервтің барлық номиналды банкноттарында кездесетін. Одан бері ол тек 1 және 2 долларлық банкноттарда ғана қолданылады, ал жоғары номиналды банкноттарда тек бірыңғай Федералдық резерв жүйесінің мөрі бейнеленеді, ал жоғарғы сол жақтағы сериялық нөмірдің астында банк әрпі мен нөмірі көрсетілген. Джордж Вашингтонның оң жағында Қаржы министрлігінің мөрі орналасқан. Таразы әділдікті білдіреді. Он үш жұлдызды шеврон – алғашқы он үш колонияны көрсетеді. Шевронның астындағы кілт билік пен сенімді білдіреді; 1789 жыл – Қаржы министрлігі құрылған жыл. 1969 жылғы сериядағы долларлық банкноттарда алғаш рет латын тілінің орнына ағылшын тілінде жазылған, қарапайымдалған Қаржы министрлігінің мөрі қолданылды. FRB мөрінің астында (Джордж Вашингтонның сол жағында) АҚШ Қаржы министрінің қолы, ал USDT мөрінің астында (оң жағында) Қаржы министрінің қолы қойылған. Қаржы министрінің қолынан сол жақта серияның күні көрсетілген. Жаңа серия күні немесе күнді қосақтағы тізбектелген әріптің өзгеруі Қаржы министрінің, Қаржы министрлігінің өзгеруіне және/немесе банкноттың сыртқы түріне, мысалы, жаңа валюта үлгісіне байланысты туындайды. Шеттерінде 1 санының айналасына оралған зәйтүн бұтақтары бейнеленген. Кішкентай тақтаның сериялық нөмірінің әріптерінің комбинациясы төменгі оң жақта, ал кішкентай тақта орнының (тексеру) әрпі банкноттың жоғарғы сол бұрышында орналасқан. Егер төменгі оң жақтағы нөмірден бұрын "FW" жазылса, бұл банкнот Техас штатының Форт-Уорт қаласындағы гравировка және басу бюросының серік бөлімшесінде басылғандығын көрсетеді. Мұнда 1988А сериясынан бастап ақша басылып келеді. "FW" болмаса, банкнот Вашингтондағы негізгі мекемеде басылған.

Қазіргі $1 векселінің кері жағы

Бір долларлық банкноттың артқы жағында "БІР" сөзінің сол және оң жағында АҚШ-тың Ұлы мөрінің екі жағы бейнеленген. Бұл сөз банкноттың ортасындағы бос орынға ірі әріптермен, көлеңкелі және серифтік қаріппен айқын жазылған. "ONE" сөзінің кішірейтілген бейнесі банкноттың төрт бұрышындағы "1" санының үстіне қойылған. "АМЕРИКА ҚҰРАЛДЫҚ ШТАТТАРЫ" деген жазу банкноттың жоғарғы жағында, "БІР ДОЛЛАР" – төменгі жағында, ал ортадағы "БІР" сөзінің үстінде "ҚҰДАЙҒА СЕНІМ" деген сөздер жазылған. Бұл сөздер 1956 жылы Конгресс Актісімен АҚШ-тың ресми ұраны болған. Ұлы мөрдің артқы жағында сол жағында "ҰЛЫ МӨР" деген жазу, ал оң жағында "ҚҰРАЛДЫҚ ШТАТТАР" деген жазу орналасқан. 1782 жылы жасалған және 1935 жылы доллар банкнотының дизайнына қосылған Ұлы мөрдің айналасында әсем гүлдік суреттер бейнеленген. Қолданылған суреттер 1880 жылдан бері қолданылып келе жатқан ресми үкіметтік нұсқалар. Сол жақтағы мөрдің артқы жағында 13 қадамды аяқталмаған пирамида басым, оның үстінде үшбұрыш ішінде Провиденцияның Көзі бейнеленген. Пирамиданың негізінде MDCCLXXVI (1776) рим цифрларымен 1776 жыл, яғни Американың Ұлыбританиядан тәуелсіздік алған жылы жазылған. Мөрдің жоғарғы жағында "ANNUIT COEPTIS" латын тіркесі тұр, мағынасы – "Ол біздің бастамамызды қолдайды". Мөрдің төменгі жағында жартылай дөңгелек туға "NOVUS ORDO SECLORUM" деп жазылған, яғни "Жаңа ғасырдың жаңа тәртібі" – бұл жаңа американдық дәуірге сілтеме. Бұл мөрдің сол жағында 13 інжудің тізбегі банкноттың жиегіне қарай созылады. Оң жақтағы мөрдің бет жағында АҚШ-тың ұлттық құсы және символы – аққалбас бүркіт бейнеленген. Бүркиттің үстінде алты бұрышты жұлдыз түрінде орналасқан 13 жұлдыздың жарқыраған шоғыры орналасқан. Бүркиттің кеудесі 13 жолақты геральдикалық қалқанмен жабылған, ол АҚШ туындағы жолақтарға ұқсайды. АҚШ-тың алғашқы туындағыдай, жұлдыздар мен жолақтар одақтың алғашқы 13 штатын білдіреді. Бүркит өзінің тұмсығында "E PLURIBUS UNUM" деген жазуы бар лента ұстап тұр, бұл латын тіркесі "Көптен бір [ұлт]" дегенді білдіреді және АҚШ-тың де-факто ұраны (1956 жылға дейін жалғыз ұран болған). "E Pluribus Unum" және "Annuit coeptis" тіркестерінің әрқайсысында 13 әріп бар. Сол тырнағында бүркит 13 жебе ұстап тұр, ал оң тырнағында 13 жапырақты және 13 зәйтүнді зәйтүн бұтағы бар, олар тиісінше соғыс және бейбітшілік күштерін көрсетеді. Бұл мөрдің оң жағында 13 інжудің тізбегі банкноттың жиегіне қарай созылады. Әдетте бүркиттің сол жағында тақта орналасу (тексеру) нөмірі болады.

Федералды резерв доллар вексельдерін жинау

Жұдырықтас қателерді және кейбір Федералдық резерв аудандары үшін 1988A сериялы веб-ноталарды (басқа сериялардағы веб-ноталар жиі кездеседі) есептемегенде, жасыл мөрлі долларлар коллекционерлер үшін көп құндылығы жоқ. Дегенмен, екі банкнота ғана халықтың қызығушылығын тудырды, бірақ екеуі де сирек емес. 1963 жылы Далласта орналасқан Он бірінші Федералдық резервтік округ үшін долларлық банкноттар шығарылды. FRD юрисдикциялары тізбектеп нөмірленгендіктен, банкноттар алфавиттің 11-ші әрпіне сәйкес келетін "K" әрпін алды. Кейбір адамдар 1963 жылғы қарашада президент Джон Кеннеди Далласта атылған кезде "11" саны және "K" әрпі бар "Даллас" банкноты пайда болғанын байқады. Бұл банкнот ескерткіш ретінде шығарылмаған және оның оққа отырумен ешқандай байланысы жоқ. 1968–69 жылдары Джозеф В. Барр тек 31 күн ғана Қаржы министрі болды және оның қолы тек 1963B долларлық банкнотта пайда болды. Кейбір коллекционерлер оның қысқа мерзімді қызметі осы банкноттарды құнды етеді деп ойлады, бірақ оның матрицаларын пайдалану оның өкілеттігі аяқталғаннан кейін де біраз уақытқа созылды және 458 880 000 дана басылды. Сондықтан олар өте көп. Қызықты сериялық нөмірлері бар долларлық банкноттарды да жинауға болады. Мысалы, радар немесе "палиндром" банкноттарында сериялық нөмірдегі сандар солдан оңға немесе оңнан солға бірдей оқылады. Өте төмен сериялық нөмірлер немесе бірдей немесе қайталама цифрлардың үлкен блогы да мамандарды қызықтыруы мүмкін. Тағы бір мысал – сериялық нөмірінің оң жағында жұлдызшасы бар алмастыру банкноттары. Жұлдызша банкноттардың бірі немесе бірнешесінде баспа қатесі болғанын және олар арнайы басылып, нөмірленген банкноттармен ауыстырылғанын көрсетеді. Жұлдызшалы банкноттар олардың жағдайына, сериялық жылына немесе ерекше сериялық нөмір тізбегіне байланысты қосымша құндылыққа ие болуы мүмкін. Қазіргі заманғы жұлдызшалы банкноттардың сирек кездесетінін анықтау үшін өндіріс кестелері сақталады.

1 доллар банкнотының қайта дизайны немесе орнын ауыстыру

Қазіргі заманда АҚШ үкіметі оны насихаттауға көптеген күш жұмсағанына қарамастан, бір долларлық монетаға қарағанда бір долларлық банкнота әлдеқайда көп қолданылады. Бір долларлық банкнотты толығымен алып тастауға қарсы тұруға (Save the Greenback) немесе оны қолдауға (Coin Coalition) бағытталған ұйымдар бар. 2012 жылдың 29 қарашасында Өкілдер палатасының кіші комитеті бір долларлық банкнотты алмастыру мәселесін қарастыру үшін отырыс өткізді. Бұл әрекет Үкіметтік есептеу басқармасының осы тақырып бойынша жетінші есебінен кейін жасалды. Соңғы есепте долларлық монетаға көшу 30 жыл ішінде 4,4 миллиард доллар үнемдеуге мүмкіндік беретіні айтылды. Дегенмен, сауалнамалар көрсеткендей, америкалықтардың көпшілігі бір долларлық банкноттан бас тартуға құштар емес. 1 долларлық банкноттың дизайнын өзгерту туралы, ішінде Преамбула, Құқықтар туралы билль және АҚШ Конституциясының баптарының тізімі бар түрлі өтініштерге жауап ретінде, Конгресс қабылдаған соңғы бюджеттерге Қазыналық департаменттің 1 долларлық банкнотты қайта жобалауға қаражат жұмсауына тыйым салатын ережелер енгізілді, себебі бұл өзгерістің автоматтар индустриясына тигізер ықтимал салдары оның пайдасынан әлдеқайда артық болар еді.