Кіріспе

Carduus nutans, жалпы атауы мюск қайың, иілген қайың және қауырсынсыз қайың, астралылар (Asteraceae) тұқымдас гүлді өсімдік. Бұл екі жылдық өсімдік Еуропа, Орталық Азия және Солтүстік Африка аймақтарына тән, онда ол шашыраңқы жайылым өсімдігі болып табылады. Мюск қайыңы Солтүстік Америка, Австралия, Жаңа Зеландия және Оңтүстік Африкада инвазивті түр деп жарияланған. Ересек өсімдіктердің биіктігі көп тармақты сабақтарымен бірге жетеді. Жапырақтары тікенді және тікенекті, ұзындығы 6 метрге дейін жетеді. Жапырақтары қара-жасыл, екі рет тілімделген, тегіс, балауызды беткейлі және жапырақ тілімдерінің ұштарында өткір сары қоңырдан ақшыл түсті тікендері бар. Олардың үсті жағы шашты, ал төменгі жағы жұмсақ түкті. Сабағы мамық немесе түкті, бойымен жұқа қабырғалары бар. Бір өсімдік бір гүлден шамамен 100 тұқым, ал жалпы өсімдіктен 20 000 тұқымға дейін өндіре алады.

Гүлдер

Бұл өсімдік әдемі гүлдерді береді, олардың түсі терең қызғылттан күлгінге дейін өзгереді. Ірі, шар тәрізді гүлшоғырлары жүздеген ұсақ жеке гүлдерден тұрады, диаметрі (сирек 7 см) және сабақтардың ұштарында орналасқан. Гүлшоғырлары піскен кезде сабақтан 90° - 120° бұрышқа қарай иіледі, сондықтан оған "бас иеген қызылқұм" деген де ат берілген. Әрбір өсімдік мыңдаған сабан түсті, қауырсын тәрізді қылшықтармен әшекейленген тұқымдарды өндіруі мүмкін. Олардың ені 4-6 см, ал гүлқалқандары қызғылт-қызыл түсті. Өсімдікке шаққан гүлдердің саны өсетін жерге байланысты болады, жақсы жерлерде шамамен 20-50, ал нашар жерлерде 1-20-ға дейін жетеді. Гүлдеу маусымнан қазанға дейін созылады, ал тұқымдар гүлденгеннен кейін шамамен бір айдан кейін таралады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Кардус нутанс Еуропа, Батыс Сібір, Азия және Солтүстік Африкаға тән. Ол Солтүстік Америка, Австралия, Жаңа Зеландия және Оңтүстік Африкада жабайы түрге айналды. Солтүстік Американың Роки таулары аймағында көптеп кездеседі. Өсімдік кем дегенде белгілі бір биіктікке дейін өсе алады. Ол көбінесе шабындықтар мен далаларда, жайылымдар сияқты мал жайылатын жерлерде, сондай-ақ жол жиектері мен құрылыс аландары сияқты ашық, бұзылған топырақта өседі. Бауыр ауруларын, безгекті, іш қатуды және бүйрек тастарын емдеу үшін де қолданылғаны туралы деректер бар.

Экология

Кардус нутанның фенологиясында климат және ортасы маңызды рөл атқарады. Екі жылдық өсімдік ретінде жіктелгенімен, ауа райының өзгеруіне байланысты ол жаздық немесе қысқы жылдық, тіпті көп жылдық ретінде де өсе алады.

Инвазивті түрлер

C. nutans – әлемнің әртүрлі аймақтарында, соның ішінде бұзылған және ауыл шаруашылығы жерлерінде, жайылымдарда, мал жаюға арналған жерлерде, жол бойында және табиғи орталарда кездесетін инвазивті түр. АҚШ-та C. nutans алғаш рет 1953 жылы Пенсильвания штатында тіркелген. Бұл өсімдік өте құнарлы, бір түбінен 20 000-ға дейін тұқым береді. Жайылымдар мен мал жаюға арналған жерлердің өнімділігі төмендеп, өсімдіктің өткір тікендері мал жаюға қолайсыз жағдай тудырады. АҚШ-та Rhinocyllus conicus, Trichosirocalus horridus және Puccinia carduorum түрлерін пайдалану арқылы сәтті нәтижелерге қол жеткізілді. Биологиялық бақылау тиімді болған жағдайларда, табиғи өсімдіктер бұрынғы ортасына қайта оралады.

Биологиялық әртүрлілікке әсері

C. nutans малға арналған жемшөп биомассасының қолжетімділігін қоректік заттар үшін бәсекелестік арқылы төмендетеді. Тікенді өсімдіктердің болуы жануарлардың осы аумақтағы қозғалысын қиындатады, бұл жемшөп биомассасының қолжетімділігін одан әрі азайтады. Сонымен қатар, ол жолдар мен қараусыз қалған жерлерде топырақ эрозиясына себеп болады.