Кіріспе

Өсімдіктер туысы Тамарикс туысы (тамариск, тұзды шегір, тарай) – Еуразия мен Африканың құрғақ аймақтарында табиғи түрде өсетін, Tamaricaceae тұқымдасына жататын 50-60-қа жуық гүлді өсімдіктерден құралған. Туыстың латынша атауы Тараконес (Hispania Tarraconensis) аймағындағы Тамарис өзенінен шыққан болуы мүмкін.

Сипаттама

Олар - мәңгі жасыл немесе жапырақты түсетін бұталар немесе ағаштар, биіктігіне дейін өсіп, тығыз тоғайлар құрайды. Ең ірісі – Тамарикс афилла – мәңгі жасыл ағаш, ол биіктікке дейін жете алады. Олар көбінесе тұзды топырақта өседі.

Тамарисктер жұқа бұтақтарымен және күлгін жасыл жапырақтарымен ерекшеленеді. Жас бұтақтардың қабығы тегіс және қызғылт қоңыр түсті. Өсімдіктер өскен сайын қабығы сұр қоңыр түске айналып, жоталы және терең сызықты болады. Жапырақтары 1–2 мм (1/20 дюймнан 1/10 дюймға дейін) ұзындықта болады және сабақ бойымен бірін-бірі жабады. Олар көбінесе тұздың шығарылымдарымен жабылады, бірақ кейбір түрлері (мысалы, T. aphylla) жазда қараша айының соңына дейін гүлдейді.

Экология

Тамарикс афилла вегетативтік жолмен, су астындағы сабақтары арқылы қосымша тамырлар түзе отырып, сондай-ақ жыныстық жолмен, тұқымдар арқылы таралуы мүмкін. Әр гүлден мыңдаған ұсақ (1 мм; 1/20 дюйм диаметрлі) тұқымдар пайда болады, олар көбінесе желмен таралуына көмектесетін түкпен әшекейленген кішкентай капсуланың ішінде болады. Тұқымдар су арқылы да таралуы мүмкін. Жаңа өсімдіктер орнығу үшін топырақтың ұзақ уақытқа қанығуы қажет. Тамарикс ағаштары көбінесе кесінділер арқылы көбейтіледі. Бұл ағаштар бұзылған және бұзылмаған өзендерде, су жолдарында, жазықтарда, жағалауларда және табиғи немесе жасанды су қоймаларының дренаждық бөліктерінде, ылғалды жайылымдар мен шабындықтарда өседі. Тамарикс түрлерінің отқа бейімделгені әлі анық емес, бірақ көп жағдайда өрттен кейін ағаштардың көп бөлігі сабағынан қайта өсіп шыға алады, бірақ басқа өзендік түрлерге қарағанда айқын артықшылығы жоқ. Олар тамырдан шыққан жаңа өсімділерден қайта өспейді. Олардың туған жерлеріндегі кейбір орталарда, орман өрттері Тамарикске зиян келтіре отырып, Популус сияқты өзен ағаштарының өсуіне жағдай жасайды. Керісінше, олар өте тез тұтанатын болып көрінеді, көп мөлшерде өлі ағаш пен қалдықтар пайда болады. АҚШ-тың оңтүстік-батысында зерттелген көптеген тоғайлар табиғи себептерден толық жетіліп, өлгенге дейін қарағанда жылдам арада жануға бейім. Тамарикс түрлері кейбір Lepidoptera түрлерінің личинкалары үшін тамақ ретінде қолданылады, соның ішінде тек T. africana-мен қоректенетін Coleophora asthenella да бар.

Қолданылуы

Тамариск түрлері сәндік бұталар, желден қорғайтын және көлеңкелі ағаштар ретінде қолданылады: әсіресе Т. ramosissima. Американың оңтүстік-батысында тамариск топырақ эрозиясын бақылауға көмектесу үшін енгізілді. Грецияда тамариск – жергілікті атауы альмирики – жасыл көкөніс ретінде пісіріліп жейді. Сақтар бұл ағашты (ағаш пен едірей мүйізін қосып) біздің заманымыздан бұрын жүздеген жылдарда өте қуатты садақтар жасау үшін пайдаланған. Ағаштан ағаш өнімдері немесе отын жасауға болады: ол агроорман шаруашылығының перспективті түрі. Жылдың белгілі бір кезеңінде тамарисктің жас бұтақтарымен қоректенетін қосмекеншілер тәтті шырыш – балдан тәтті зат бөліп шығарады, ол мыңдаған жылдар бойы тағам ретінде және тәттілендіруге қолданылып келеді. Бұл зат жергілікті жерде «манна» деп те аталады, және кейбір ғалымдар бұл заттың Израиль халқын Мысырдан қашқанда тамақтандырған Киелі кітаптағы манна екенін болжайды, бірақ басқалары бұл пікірге келіспейді. Қытайда тамариск шөлдеуге қарсы бағдарламаларда маңызды рөл атқаруы жоспарлануда.

Инвазивті түрлер

Кейбір Оңтүстік-Батыс АҚШ және Калифорниядағы нақты жағалау мекендемелерінде Tamarix ramosissima табиғи түрде таралып, маңызды инвазивті өсімдік түріне айналды. Соңғы ғылыми зерттеулер көрсеткендей, Колорадо өзені бассейніндегі шөлді жағалау экожүйелеріне адамның тигізетін басты зиян – бөгеттердің арқасында су тасқыны режимінің өзгеруі. Tamarix ramosissima, ителгі, мақта ағашы және қорап ағашы сияқты су тасқынына тәуелді жергілікті жағалау ағаштарымен салыстырғанда, осы гидрологиялық өзгеріске көбірек төзімді.

Жергілікті өсімдіктермен бәсекелестік

Тамариск көшеттері мен бірге өсетін жергілікті ағаштар арасындағы бәсекелестік туралы зерттеулер Тамарикс көшеттерінің түрлі орталарда бәсекеге төтеп беруге қабілетсіз екенін көрсетті, бірақ толысқан ағаштардың жайылмасы жергілікті түрлердің төменгі қабатта орналасуына кедергі келтіреді, себебі жарық жеткіліксіз, тұздылығы жоғары және топырақ микробиотасының өзгеруі мүмкін. Қорап ағашы (Acer negundo, жергілікті жағалау ағашы) көшеттері Тамарикс көшеттеріне қарағанда күңгірт жағдайда жақсы тіршілік етеді және өседі, ал толысқан Тамарикс үлгілері 98% көлеңкеде 1–2 жылдан кейін қурап қалады, бұл Тамарикс орнына қорап ағашының өсуіне мүмкіндік беретін жолдың бар екенін көрсетеді. Тамарикске жағдай жасауға бағытталған антропогендік әрекеттер (мысалы, су тасқыны режимінің өзгеруі) оның таралуымен байланысты. Бүгінге дейін Тамарикс АҚШ-тың батысындағы өзендер мен көлдердің бойындағы экожүйелердің кең аумағын басып алды, бұл жерлер бұрын жергілікті мақта ағаштары мен күркелерге мекен болған, және кейбір болжамдар бойынша одан да кеңірек таралуы мүмкін. 2013 жылы өткізілген зерттеуде Тамарикспен байланысты микробиотаның жергілікті өсімдіктердің өсуіне кедергі келтіретіні тексерілді. АҚШ-тың солтүстігінде салыстырмалы түрде жаңа инвазивті өсімдік болып табылатын Тамарикс өсетін жерлерден алынған кішкентай топырақ үлгісін құмыра топырағымен араластырғанда, Элимус ланцеолатус және басқа да жергілікті өсімдіктер осы өсімдіктерсіз үлгілерге қарағанда жақсы өсті. Бұл пайдалы микоризалардың болуын көрсетеді деп есептелді. Тамарикс өсімдіктерінің болуы бірнеше зерттеуде топырақтың құнарлылығын арттыратыны және топырақтың тұздылығын жоғарылататыны көрсетілді. Екі зерттеуде Тамарикс өсімдіктерінің Саликс және Популус ағаштарының жаңаруын шектеуге қабілетті екені анықталды, соңғы жағдайда бұл 2013 жылы зерттелген шөп және бұршақ тұқымдас өсімдіктерге қарағанда, ағаштардың арбускулярлы микоризалық саңырауқұлақтармен симбиоздық қарым-қатынас құру қабілетіне кедергі келтіруімен байланысты болуы мүмкін. Ол кепкен топырақтан су алу және құрғақшылық кезінде суды сақтау бойынша көптеген жергілікті түрлерден артық тиімді болғандықтан, су тасқыны мен су көздерін бұзу арқылы тіршілік ортасы өзгергеннен кейін олардан бәсекеге түсе алады.

Инвазияның әсерін зерттеу

Тамарикс түрлері Солтүстік Американың тума өсімдіктер қауымдастықтарының құрылымын және тұрақтылығын бұзып, тума жануарлар дүниесінің мекендеу ортасын нашарлатады деп саналады. Олар тума өсімдік түрлерін басып озып, оларды ығыстырады, топырақты тұздандырады, ылғалдың шектеулі көздерін монополиялайды, сондай-ақ өрттер мен су тасқындарының жиілігін, қарқындылығын және салдарларын күшейтеді. Жеке өсімдіктер тума түрлерге қарағанда көп суды тұтынуы мүмкін, бірақ үлкен, тығыз тамарикс тоғайлары тума мақта ағаштарының теңдес тоғайларына қарағанда көбірек суды жұмсайды. Тамарикс тума өсімдіктермен қашан бәсекелесе алатыны және оның тума өсімдіктерді белсенді түрде ығыстырып жатса, әлде адамдардың араласуынан тума өсімдіктердің жоғалуы мен су тасқыны режимінің өзгеруінен пайдаланып отырса деген мәселе бойынша пікірталас жалғасуда.

Бақылау

Америка Құрама Штаттарында тамариск зиянкестерінің таралуын бірнеше тәсілмен бақылауға болады. Ұлттық саябақтар қызметі өсімдіктерді физикалық түрде жою, оларды гербицидтермен шашу және ұлттық саябақ жүйесіне солтүстік тамариск қоңыздарын (Diorhabda carinulata) енгізу әдістерін қолданды. Тамариск таралуын бақылауға қатысты әртүрлі шаралар федералдық жерлерде, оның ішінде Динозаврлар ұлттық ескерткіші, Сан-Андрес ұлттық жабайы табиғат қорығы және Уайт-Сэндс зымыран полигонында жүзеге асырылды. Жылдар бойы жүргізілген зерттеулер нәтижесінде, USDA Ауыл шаруашылығы зерттеулер қызметі енгізілген тамариск қоңыздарының (Diorhabda elongata) тек тамарискпен қоректенетіні, оны жеуге болмаған жағдайда аштықтан қырылатыны, ал Солтүстік Америкада өсетін басқа өсімдіктерді жемейтіні анықталды.