Кіріспе

Туғанға дейінгі, туған кездегі және туғаннан кейінгі кезеңдер мен оқиғалардың психологиясы

Пренатальдық психологияны даму психологиясының бір бөлігі деп қарастыруға болады, бірақ тарихи тұрғыдан алғанда, ол психоанализдің әртүрлі саласында дамыған. Оның мақсаты – баланың туғанға дейінгі және туғаннан кейінгі өмірлік тәжірибелері мен мінез-құлқын сипаттау және түсіндіру. Нақты туған кездегі процесс қатыстырылса, оны перинатальдық психология деп қарастыруға болады. Пренатальдық және перинатальдық аспектілер көбінесе бірге талқыланады. Пренатальдық және перинатальдық психология адамның алғашқы тәжірибелерінің психологиялық және психофизиологиялық әсерлерін және салдарларын, туылмас бұрын (пренатальдық), сондай-ақ босану кезінде және одан кейін (перинатальдық) зерттейді. Тақырыпқа қатысты түрлі көзқарастар болғанымен, ортақ түйін – болашақ психологиялық дамуды қалыптастыруда пренатальдық және перинатальдық тәжірибелердің маңыздылығы. Ғалымдар арасында жаңа туған нәрестелердің естеліктер қалыптастыру қабілеті, олардың тұлғасына осындай естеліктердің әсері және оларды санадан тыс жерден қалпына келтіру мүмкіндігі туралы пікірталас жүріп жатыр, өзі де осы саладағы даулы мәселе. Пренатальдық кезең туралы кең таралған болжам – ұрық сыртқы стимулдардан толығымен қорғалған. Осылайша, сезіну және сана дүниеге келгеннен кейін ғана дамиды. Алайда, көптеген ғылыми зерттеулер мінез-құлық, сезіну және оқу бала туылмас бұрын-ақ қалыптасатынын нақты көрсетеді. Бұл жануарларға да қатысты, мысалы, егеуқұйрықтардың ұрықтарында дыбыстық шарттауды көрсетуге болады.

Аналық кезеңнің психофизиологиялық аспектілері

Аналық даму кезеңінде, әсіресе мидың физиологиялық дамуы, перинатальды психология үшін аса маңызды. Тұқымданудан кейінгі алғашқы сегіз аптада дамушы организм эмбрион деп аталады. Ішкі органдары қалыптасқаннан кейін (тоғызыншы аптадан бастап) ол ұрық деп аталады.

Мидың туа біткенге дейінгі дамуы

Түсініктің, тәжірибе мен мінез-құлықтың негізі – ми. Жүктілік кезінде, алып нейрондық желі дамиды, бұл кез келген ақыл-ой процесі үшін жағдай жасайды. Ми даму кезінде "бағдарламаланған жасуша өлімі" (апоптоз) салдарынан дамып жатқан нейрондардың шамамен жартысы жойылады. Туған кезде нәресте миында 100 миллиард нейрон болады – ересек адам миындағыдай көп. Туған кезде әр қабықша нейроны шамамен 2500 нейронмен байланысады, ал бір жылдан кейін – 15 000 нейронмен. Синапстар өмір бойы дамиды және жойылады – бұл процесс нейропластичность деп аталады.

Қозғалыс қабілетін дамыту

1930 жылдары физиолог Давенпорт Хукер түсік тасталған ұрықтың рефлекстерін немесе реакцияларын зерттеді. Қазіргі кезде ұрық пен жатырдағы баланың қозғалыс дағдыларын ультрадыбыс техникасымен қарастыру өте оңай. Сегізінші аптадан бастап ұрық жамбасын, ал одан кейін дене мүшелерін қозғалта бастайды. Эхография арқылы бұл әрекеттердің қарапайым рефлекстер емес, сонымен қатар іштен туындаған қозғалыстар екені анықталды. Алессандра Пьонтеллинің сөзіне сәйкес, ұрықта кейіннен нәрестеде кездесетін барлық қозғалыс түрлері бар. 19-шы аптадан бастап тыныс алу қозғалысын байқауға болады, ұрық өкпесіне амниотикалық сұйықтық тартады. Көздің қозғалысы 18-ші аптадан бастап байқалады, ал 23-ші аптадан бастап жылдам көз қозғалысы (REM фазасы) байқалады. Бұл ұйқы мен арман көру үлгілерімен байланысты. Ұрықтар амниотикалық сұйықтықты ішіп, оған зәр шығарады.

Түсініктің дамуы және туа біткенге дейінгі оқыту

Ұрықтың сезімдік қабілеттері жүктілік кезеңінде дамиды және туған кезде өте жақсы жұмыс істейді. Мұндай қабілеттерді зерттеу стимулдарға реакция ретінде туындаған мінез-құлықты эксперименттік жолмен қарастырумен байланысты. Рей адам ұрықтарының діріл-дыбыстық шарттауын (виброакустикалық кондиционирлеуін) зерттеді. Хеппердің сөзіне қарағанда, мұндай шарттаудың сәтті болғаны нақты емес еді. Хеппер осындай шарттау тәжірибелерін сәтті қайта жасады деп мәлімдейді, ал ең алғашқы діріл-дыбыстық шарттау жүктіліктің 32-ші аптасында жүзеге асты. Жүктілік алдындағы оқу көбінесе дағдылану парадигмасын қолдану арқылы зерттеледі. Ұрыққа дыбыстық сияқты стимул көрсетіледі. Содан кейін зерттеуші реакцияның әлсіреуін бақылайды, бірнеше рет бірдей стимулды қайталайды. Бұл процедура жаңа стимулды қолдану және сәйкес реакцияны тіркеу арқылы аяқталады. Егер ұрық жаңа стимулды ескіден өзгеше деп таныса, ол жаңа реакция үлгісін көрсетеді, мысалы, жүрек соғу жиілігінің артуы. Егер мұндай болмаса, жаңа стимулды ескі стимулдан ажырату мүмкін емес. 1991 жылы жүргізілген зерттеу жүктіліктің 29-шы аптасындағы ұрықтың жүрек соғу жиілігін тіркеу арқылы дыбыстық дағдылануды көрсетті. Мұндай зерттеулер жадты зерттеу үшін пайдаланылуы мүмкін. Жүктіліктің 34 аптасынан асқан ұрықтар 4 апта ішінде алған білімдерін қайта жасай алады. Діріл-дыбыстық шарттау 22 апталық ұрықтарда сәтті жүзеге асырылады. Дәмге дағдылану одан да ертерек болуы мүмкін. Мұндай дағдылану ұрықтық егеуқырларда да байқалды. Сәбилер ананың құрсағында естіген музыкалық үлгілерді есінде сақтайды, бұл туралы Зигмунд Фрейдтің немересі В. Эрнест Фрейд дәлелдеді. Эмпирикалық дәлелдеу жүрек соғу жиілігі мен моторлық белсенділікті тіркеуді пайдаланды. Сондай-ақ, сөйлеу дамуы жүктілік алдындағы оқуға негізделген, бұл туралы 1980 жылы ДеКаспер мен Фифердің зерттеулері көрсетіп тұр. Бұл зерттеуде операнттық шарттау парадигма ретінде қолданылды. Көптеген эмпирикалық зерттеулер жүктілік алдында оқудың бар екенін көрсетті.

Психоаналитикалық және терең психологиялық теориялардың тарихи дамуы

Психоанализ теориясының көпшілігі заттардың, өзінің және тіпті сананың дамуы туғаннан кейін басталады деп есептейді. Дегенмен, кейбір психоаналитиктер белгілі бір симптомдардың қалыптасуына жауапты пре- және перинаталдық аспектілер бар екенін нақты айтады, олардың ішінде Отто Ранк, Нандор Фодор, Фрэнсис Дж. Мотт, Дональд Винникотт, Густав Ханс Грабер және Людвиг Янус бар. Олар санасыз психиканың құрылымы ұрықтық кезеңде басталады деп ойлайды. Ұрық ерте, эмоционалдық маңызы бар тәжірибелерден өтеді. Олар бірнеше сезім арналарында қабылдаудың болуын, асфиксия, қорқыныш және стресс күйлерін болжайды, олар сақталады және белгілі жағдайларда туғаннан кейін еске түсірілуі мүмкін. Психоанализде пре- және перинаталдық тақырыптар көбінесе қиял ретінде қарастырылады. Су астында жүзу, суға батып, тыныс алу, үңгірде болу, су асты монстрларымен күресу сияқты армандардың және қиялдардың туылғанға дейінгі мазмұны – ерте кезеңге уақыт бойынша қайта проекциялау ретінде түсіндіріледі. Янус көптеген психоаналитикалық тәсілдерде туа біткенге дейінгі психологияға жақын мазмұндық және феноменологиялық аспектілерді табуға болады, бірақ нақты сілтемелерсіз. Янус Сандор Ференци, Карл Густав Юнг, Мелани Клейн, Бела Грунбергер, Франсуаза Дольто және басқалардың еңбектерінде "туғанға дейінгі өмірдің жасырын қатысуы" туралы жазды. 1924 жылы Зигмунд Фрейдтің шәкірті Отто Ранк (1884–1939) өзінің "Туу травмасы" (нем. Das Trauma der Geburt und seine Bedeutung für die Psychoanalyse) атты кітабын жариялады. Ол туудың эмоционалдық соққысы – адамның алғашқы қорқыныш көзі екенін айтты. Осы кітаптың нәтижесінде Фрейд пен Ранк арасындағы достық аяқталды. Ранк туудың ұрықтың үлкен қорқыныш сезімімен байланысты екенін ойлады. Сондай-ақ, ол осы травма кейінірек қорқыныштардың себебі болды деп болжады. Ол сонымен қатар туа біткеннен кейінгі кезеңнің кейбір аспектілерін еске түсіруге болады деп мәлімдеді. Осылайша, Ранк өзі нағыз пренаталды психологияның негізін қалады. Осындай болжамдардың негізінде ол мәдени аспектілерді түсіндірді, мысалы, христиандық тозақ туралы қиялдарды аналық жатырдағы жағдайларға негізделген деп түсіндірді. Кітабында ол пре- және перинаталдық болжамдарды қолдана отырып, символдарды, өнерді және мифтерді түсіндіруге кірісті. Ранк барлық невроздар мен мінез-құлық бұзылыстарының тамыры – туа біткен жағдайға «алғашқы бекініс» деп сенді және туылғаннан кейінгі тәжірибелерге негізделген психоанализ процесін жасады. Дональд Винникотт (1896–1971) символдардың ерте формаларын түсінуге тырысты. Ол бірнеше жағдайларда психотерапияда, әсіресе балаларда перинаталдық тәжірибелердің қайта жандануын сипаттады. Бес жасар бала Винникотттың жакетіне кіріп, оның шалбарын жерге түсірді. Ол осыны қайта-қайта қайталап отырды. Винникотт осы ойынды регресс және қайталау ретінде түсіндірді. Ол кейбір нәрестелер туған кезде, мысалы, асфиксия жағдайында проблемалар туғанда параноидтық көзқарас дамытады деп болжады. Сондай-ақ, психосоматикалық симптомдар (бас ауруы, көкірек және тыныс алу проблемалары және тұншығу сезімі) Винникотт тарапынан туғаннан кейінгі тәжірибелердің мүмкін салдары ретінде түсіндірілді. Дегенмен, ол жалпы туу травмасы туралы болжамды жоққа шығарды. 1949 жылы жарық көрген "Сүйіктіні іздеу: Туу травмасының клиникалық зерттеуі және туылмаған кездегі жағдай" атты кітабында британдық-американдық психоаналитик Нандор Фодор (1895–1964) Ранктің психоаналитикасы болған, өңделмеген және басқынған туу тәжірибелеріне байланысты алаңдаушылықтың кейбір түрлерін анықтады. Фодор түстерді, оттегінің жетіспеушілігін, клаустрофобияны және жыныстық бұзылыстарды және олардың этиологиясын түсіндірді, оларды белгілі бір пре- және перинаталдық тәжірибелерді қабылдап түсіндірді. Фрэнсис Джон Мотт (1901–1980) – Фодордың шәкірті және ұрықтың алғашқы нысаны ретінде плацентаға назар аударған алғашқы автор. Ол ұрықтың плацентасынан «қан сорушы» ретінде қорқуын немесе оны «тамақтандырушы» немесе «өмір беруші» ретінде сезінуін жазды. Оның туа біткенге дейінгі аспектілер жөніндегі жұмысы ғаламның квази-діндік дизайны туралы оның болжамды болжамдарымен байланысты. ЛСД және басқа галлюциногенді дәрілерді қолдана отырып, психоделикалық психотерапия сессияларынан алынған материал Франк Лейк, Афанасиос Кафкалидис (1919–1989) және Станислав Гроф жүргізген ересек өмірдегі пре- және перинаталдық тәжірибелердің ұзақ әсерлерін зерттеудің негізі болды. Гроф төрт құрылымды «Негізгі перинаталдық матрицалар» деп атап, пре- және перинаталдық тәжірибелерді талдау үшін кең теориялық базаны құрды. Лейк және Гроф Вильгельм Райхты (1897–1957) ұстанған тыныс алу техникаларын, 1960 жылдың ортасынан бастап заңдық қиындықтарға тап болған психоделикалық дәрілерді қолданудың орнына тәуелсіз түрде әзірледі. 1970 жылдары психотерапевт Леонард Орр «Ребиртинг» деп аталатын ұқсас техниканы әзірледі, ал Core Process психотерапиясының оқушылары өз оқуларының бөлігі ретінде болжамды туу травмасын қайта жасайды. АҚШ-тың әлеуметтанушысы Ллойд деМоуз (1931 ж.т.) 1981 жылғы мақаласында пренаталдық психикалық өмірге психоаналитикалық көзқарастарды, сондай-ақ ұрықтың дамуына қатысты адамның онтогенезінің физиологиялық тұжырымдамаларын жинақтады. Ол Гроф және Мотт еңбектерінен бірнеше болжамдарды алды, бірақ олардың метафизикалық мағынасын толығымен жойды. Өзінің тәсілінде ол плацента ұрықтың алғашқы нысаны болады, атап айтқанда екі бөлікке бөлінген: оң және теріс, ол оларды «күтімшіл» және «улы плацента» деп атады. ДеМоуз әр жүктілікте – әсіресе осы кезеңнің соңында – ұрыққа оттегі жеткізілуімен проблемалар бар екенін болжады. Физиологиялық жағдайларға байланысты плацента өсіп келе жатқан ұрыққа жеткілікті мөлшерде оттегі беруге қабілетсіз болады. Бұл ауырсыну және жетіспеушілік күйлеріне әкеледі. Пре- және перинаталдық тәжірибелер психикалық сценарийге, белгілі бір үлгіге әкеледі, содан кейінгі тәжірибелер оған байланысты және ішкі қабаттарға сіңіріледі. Ол жақсы және ауырсынулы күйлердің тікелей тәжірибесін «ұрықтық драма» деп атайды, ол Фрейдтің «эдипалдық драмасынан» әлдеқайда бұрын пайда болады. Осы пренаталдық психология туралы теориялармен қатар, деМоуз психотарихта дамаған тәсілдерді әзірледі – мәдени психологиялық болжамдар жүйесі, ол психологиялық теорияларды қолдана отырып, тарихи процестер мен құбылыстарды түсіндіреді. Балалық шақ тарихының және пренаталдық психологияның аспектілері осы жүйеде маңызды рөл атқарады. 1992 жылы итальяндық балалардың нейропсихиатры Алессандра Пионтелли (1945 ж.т.) өзінің "Ұрықтан балаға: Байқау және психоаналитикалық зерттеу" (1992) атты кітабында зерттеу жүргізді. Ол сонографияны қолдана отырып, 11 ұрықтың мінез-құлқын зерттеді. Ұрықтар өте күрделі мінез-құлқымен және олардың қызмет түрлеріндегі айырмашылықтармен ерекшеленді. Олар күрделі жолдармен стимулдарға жауап берді. Пионтеллидің зерттеуі кейбір туылғанға дейінгі тәжірибелер кейінірек психикалық өмірді анықтайтынын көрсетті. Психологиялық ерекшеліктер, мысалы, күшейтілген ауыздық белсенділік, туылғанға дейінгі кезеңде де, туғаннан кейін де байқалады. Пионтелли өзінің байқауларын психоаналитикалық тұрғыдан түсіндірді. Пионтелли туылғанға дейінгі және туғаннан кейінгі психикалық даму арасында ерекше үзіліс байқады. Оның зерттеуі маңызды, өйткені ол эмпирикалық деректерді бағалауды туғаннан кейінгі кезеңдегі және нәрестелік шақтағы жеке жағдайларды зерттеумен үйлестіреді. Оның зерттеуі академиялық психологияның әдістерін психоанализдің герменевтикасымен біріктіреді, бұл оны ғылыми кеңістікте бірегей етеді.