Кіріспе

Ирландиядағы Корк округі (Contae Chorcaí) – Ирландияның ең үлкен және ең оңтүстік округі, ол мемлекеттің екінші ірі қаласы Корк қаласының атымен аталады. Ол Мюнстер провинциясында және Оңтүстік аймақта орналасқан. Оның ең ірі базар қалалары – Маллоу, Макрум, Мидлтон және Скибберин. 2022 жылғы санақ бойынша округтің халқы 584 156 адамды құрады, бұл оны Ирландиядағы халық саны бойынша үшінші округке айналдырды. Корк округі кеңесі – округтің жергілікті билігі, ал Корк қалалық кеңесі Корк қаласы мен оның айналасын басқарады. Белгілі коркониялықтардың қатарында Майкл Коллинз, Джек Линч, Рой Кин, Соня О’Салливан, Киллиан Мерфи және Грэм Нортон бар. Корк батыста Керри, солтүстікте Лимерик, солтүстік-шығыста Типперри және шығыста Уотерфорд округтерімен шектеседі. Округте солтүстіктегі Кантурктен оңтүстіктегі Аллихиеске дейін созылатын Алтын аңғардың жайылымдарының бір бөлігі орналасқан. Оңтүстік-батыс аймағы, соның ішінде Батыс Корк, Ирландияның маңызды туристік орындарының бірі болып табылады, ол құмды жағалауымен, мегалиттік ескерткіштерімен және «Жабайы Атлант жолының» бастапқы нүктесі ретінде танымал. Үшінші деңгейдегі ең ірі оқу орны – 1845 жылы құрылған Корк университеті, онда шамамен 22 000 студент оқиды. Жергілікті өнеркәсіп пен жұмыс берушілерге технологиялық компания Dell EMC, Apple компаниясының Еуропадағы бас кеңсесі және фермерлерге тиесілі Dairygold сүт кооперативі жатады. Округ «көтерілісші округ» деп аталады, бұл атауды оған Англия королі Генрих VII 1491 жылы Ричард Йоркский герцогы деп мәлімдеген Перкин Уорбектің төңкерісіне қолдау көрсеткені үшін берген.

Саяси және басқару

Корк графтығының және Корк қаласының жергілікті басқару аймақтары Корк графтығы кеңесі мен Корк қалалық кеңесінің жергілікті билік органдарымен сәйкесінше басқарылады. Бұл екі аймақ арасындағы шекара 2019 жылғы Корк шекарасының өзгеруі арқылы өзгертілді. Бұл Оңтүстік аймақтың құрамына кіреді және Оңтүстік аймақтық ассамблеясында бес өкілі бар. Dáil Éireann-ға сайлауларда қала мен графтық бес сайлау округіне бөлінеді: Корк Шығыс, Корк Солтүстік-Орталық, Корк Солтүстік-Батыс, Корк Оңтүстік-Орталық және Корк Оңтүстік-Батыс. Олар бірге 18 депутатты (ТД) Dáil-ге сайлайды. Еуропалық сайлауларда Оңтүстік сайлау округінің құрамында болады.

География

Корк – Ирландиядағы жер аумағы бойынша ең үлкен округ, сондай-ақ Мюнстердің алты округі арасында халық саны және аумағы бойынша ең үлкені. 2022 жылғы соңғы халық санауы бойынша округтің жалпы халқы 584 156 адамды құрады. Корк – мемлекетте халық саны бойынша екінші, ал Ирландия аралында үшінші ең көп халқы бар округ. Корк округі Мюнстер провинциясында орналасқан, батысында Керри, солтүстігінде Лимерик, солтүстік-шығысында Типперри және шығысында Уотерфорд округтерімен шектеседі. Округ Типперри және Керримен жеке таулы шекаралармен шектеседі. Керри шекарасындағы жер бедері 360 және 374 миллион жыл бұрын Макгилликудди Рикс және Каха тауларының пайда болуымен қатар қалыптасқан. Бұл Девон кезеңінде Ирландия үлкен құрлықтың бөлігі болған және экватордың оңтүстігінде орналасқан кезде болды. Аймақтың таулар мен аңғарлардан тұратын жер бедері шамамен 300 миллион жыл бұрын Герциний кезеңіндегі қатпарлану және тау пайда болу кезеңінде қалыптасқан тік беткейлермен сипатталады. Ирландиядағы барлық округтер арасында ең көп – 24 тарихи барония осы округте орналасқан. Барониялар ресми түрде анықталған бірліктер болып қала береді, бірақ қазіргі таңда көптеген әкімшілік мақсаттарда қолданылмайды. Олардың ресми мәртебесі 2003 жылдан бері қабылданған Атаулар туралы жарлықтарда көрсетілген, онда барониялардың ресми ирланд тіліндегі атаулары тізімделген. Округте 253 азаматтық приход бар. Таунлендтер – Ирландиядағы ең кіші ресми анықталған географиялық бөліністер, округте шамамен 5447 таунленд бар.

Таулар мен таулы аймақтар

Ауданның таулары шамамен 374-360 миллион жыл бұрын тау пайда болу кезеңінде қалыптасты және Беара түбегіндегі Слив Мискиш және Каха тауларын, Лимерикпен шекарадағы Бэллихура тауларын, ал Шехи таулары Корктың ең биік нүктесі Нокбойды (706 м) қамтиды. Шехи таулары Керримен шекарада орналасқан, оған Кумхола ауылының жанындағы Пристс Ліп деп аталатын аймақтан қол жеткізуге болады. Баллихура, Боггера, Дерринасаггарт және Муллагарьерк тау тізбектерінің жоғары жатқан аймақтары ауданда кездесетін орталардың әртүрлілігін арттырады. Жоғары жатқан жерлердегі маңызды орталарға сазды топырақтар, қыратылар, мұздық көлдер және тау шалғындары жатады. Корк Ирландиядағы ең биік 13-ші шыңға ие.

Өзендер мен көлдер

Үш өзен – Бандон, Блэкуотер және Ли – және олардың аңғарлары Корк облысының орталық бөлігін анықтайды. Аңғарлар мен су тасқыны жазықтарындағы орталарға орманды алқаптар, батпақтар, сортаңдар және түрлерге бай әктас шөптесін алқаптар кіреді. Бандон өзені бірнеше қалалар арқылы ағып өтеді, оның ішінде Бандон қаласының батысындағы Дунманвей және оңтүстік жағалаудағы Кинсейл портына құяды. Корк облысының теңіз лагуналарына Хайн және Махон көлдері кіреді, сонымен қатар көптеген шағын көлдер де бар. Ли өзені орманды аралдардың арасынан өтетін арналар желісіне бөлінеді, Корк облысының орманды аймағының төңірегінде 85 гектар батпақты жерді құрайды. Қоршаған ортаны қорғау агенттігі 1995 және 1997 жылдар аралығында Корк облысының жер беті суларын зерттеді, нәтижесінде 125 өзен мен 32 көл анықталды.

Жер және орман шаруашылығы

Мюнстердің көптеген аймақтары сияқты, Корк та құнарлы егістік жерлерге және көптеген батпақтар мен торфты жерлерге ие. Корк округінде 74 000 гектар торф алқабы бар, бұл округтің жалпы жер аумағының 9,8% құрайды. Корк ұлттық орман қорының ең үлкен үлесіне ие, орман және бұталы жерлердің ауданы ұлттық жалпы ауданның 11,6% және Корк жерінің шамамен 12% құрайды. Бұл Ирландия мен Еуропадағы соңғы қалған табиғи орманның бір бөлігіне мекен жай.

Жабайы табиғат

Қара қарға, Corvus cornix – көбінесе жағалауға жақын аймақтарда кездесетін көп таралған құс. Бұл құстың сирек болса да, кішкентай қозыларды жемтіре алу қабілетіне байланысты, Корк округінің аңшылар клубтары қазіргі заманда осы құстардың көптеген дараларын өлтірген. Теңіз балдырларының коллекциясы Корк университетінің ботаника факультетінің гербарийінде сақталған. Оңтүстік-Батыс жағалауының кейбір бөліктері сирек кездесетін құстарды көруге қолайлы орындар, ал Кейп Клер – құстарды бақылау үшін ең тамаша жер. Аралда Ирландия мен Ұлыбритания айналасындағы санаулы гагар колонияларының бірі орналасқан. Корк жағалауы кейде киттерді қадағалаумен байланысты, онда желкенді киттер, батқан акулалар, пилот киттер, мик киттері және басқа да түрлер кездеседі.

Тарих

Ауданды бұқара халық арасында "Тәулікші округ" деп атайды, бірақ Корк округының ресми ұраны жоқ. Бұл атау 15 ғасырдан бастау алады, алайда 20 ғасырдан бері Корк Ирландияның тәуелсіздік соғысында (1919–1921) атқарған көрнекті рөлімен байланыстырылады, сол кезде көптеген шайқастар осы ауданда болды. Сонымен қатар, ол Ирландия азамат соғысы (1922–1923) кезінде келісімге қарсы күшті бекініс болды. Қазіргі Корк округының көп бөлігі бұрын Деас Мумхан (Оңтүстік Мунстер) Корольдігінің құрамына кірген, ол ағылшын тілінде "Десмонд" деп аталады және Маккарти Мór әулетімен басқарылды. 12 ғасырда нормандардың басып кіруінен кейін Маккарти тайпасы қазіргі Батыс Корк және Керри округына қарай ығыстырылды. Мизен мүйісінің солтүстігінде орналасқан Данлоу қамалы Ирландиядағы ең көне қамалдардың бірі болып саналады (1207 ж.). Корктың солтүстігі мен шығысы Гиберно-Норман Фицджеральд әулетінің қолына өтті, олар Десмонд графы атанды. Корк қаласына 1318 жылы ағылшын корольдік жарғысы берілді және ол көптеген ғасырлар бойы Ескі Англия мәдениетінің алдыңғы қатарында болды. Фицджеральд Десмонд әулеті 1569–1573 және 1579–1583 жылдардағы Десмонд көтерілістерінде талқандалды. Корк округының көп бөлігі соғыстарда, әсіресе Екінші Десмонд көтерілісінде қирады. Одан кейін Корк округының көп бөлігі Мунстер плантациясында ағылшын қоныс аударушыларымен жаулап алынды. 1491 жылы Корк Англияның Розалар соғысына қатысты, ол кезде Англия тағына талапкер Перкин Уорбек өзінің іс жүзінде Шрусберилік Ричард (Құраттағы ханзадалардың бірі) екенін айтты, қалаға келіп Англия королі Генрих VII-ді құлату үшін қолдау іздеді. Корк халқы Уорбекті қолдады, өйткені ол фламандтық еді, ағылшын емес; Корк Ирландиядағы күреске қосылған жалғыз округ болды. Корк қаласының мэрі және бірнеше маңызды азаматтар Уорбекпен Англияға барды, бірақ көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін олардың барлығы тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Корк округының "кәпірлік округ" (және Корк қаласының "кәпірлік қала") деген лақап аты осы оқиғалардан туындады. 1601 жылы Корк округында шешуші Кинсаль шайқасы болды, ол Ирландияның ғасырлар бойғы ағылшын үстемдігіне әкелді. Кинсальде испан әскері Тоғыз жылдық соғыста (1594–1603) ирланд көтерілісшілеріне көмектесу үшін қонды. Бұл күш жеңілгеннен кейін көтерілісшілердің соғыста жеңіске жету үміті жойылды. Корк округы 1606 жылы ескі Десмонд округынан бөлініп құрылды. 17 ғасырдың басында Лемкон (Шулл маңындағы) ауылы пираттардың бекінісі болды, ал пираттар Балтимор және Уидди аралында оңай сауда жасады. Ирландия азамат соғысы (1922–1923) кезінде Корктегі ИРА бөлімшелерінің көпшілігі Англо-ирланд келісіміне қарсы болды. 1922 жылдың шілдесінен тамызына дейін олар қала мен округты Мюнстер Республикасының бөлігі ретінде ұстады. Алайда, 1922 жылдың тамызында Корк Ирландия еркін мемлекетінің әскерлерімен басып алынды, ол құрлықтағы және теңіздегі шабуылдарды қамтыды. Соғыстың қалған бөлігінде округта үзірлі партизандық ұрыстар болды, бірақ келісімге қарсы тарап 1923 жылдың мамырында атысты тоқтатып, қаруларын тастады. Майкл Коллинз, тәуелсіздік соғысының маңызды тұлғасы, Клонакилти маңында дүниеге келді және азамат соғысы кезінде Беал-на-Блатта қаза тапты, екеуі де Батыс Коркта болды.

Ирланд тілі

Корк округінде ирланд тілі күнделікті сөйлеудің негізгі құралы болып табылатын екі Гельтахт аймағы бар. Бұл – округтің солтүстігіндегі Мускрей (Muskerry), әсіресе Килл На Мартра (Kilnamartyra), Бейл Бхуирне (Ballyvourney), Куль Аода (Coolea), Беал Ата ан Гортахид (Ballingeary) және Ойл Члеир (Cape Clear Island) ауылдары. Корк округінде 14 829 ирланд тілінде сөйлейтін адам бар, ал Корк Гельтахтында 3 660 ана тілі ирланд тілінде сөйлейтін адамдар тұрады. Сонымен қатар, 2011 жылы округ бойынша 21 Gaelscoil және 6 Gaelcholáiste мектебінде 6 273 оқушы білім алды. Ирландияның 2006 жылғы халық санауы бойынша, округте 4 896 адам білім беру жүйесінен тыс күнделікті ирланд тілінде сөйлейтінін айтқан. Баллингэри – ирланд тілінде оқыту орталығы, онда Coláiste na Mumhan, яки Мюнстер колледжі сияқты жазғы мектептер жұмыс істейді.

Әнұран

"The Banks of My Own Lovely Lee" әні дәстүрлі түрде аймақпен байланысты. Ол кейде GAA және аймаққа қатысты басқа да спорт жарыстарында орындалады.

Медиа

Корк округінде бірнеше бұқаралық ақпарат құралдары басылып, таратылады. Олардың қатарында Irish Examiner (бұрынғы Cork Examiner) және оның серіктес басылымы The Echo (бұрынғы Evening Echo) бар. Жергілікті және аймақтық газеттерге Carrigdhoun, Cork Independent, The Corkman, Mallow Star, Douglas Post, East Cork Journal және The Southern Star жатады. Жергілікті радиостанциялардың ішінде Корктың 96FM, екі лицензиясы бар C103, Red FM және CRY 104.0FM сияқты бірнеше халықтық радиостанциялар бар.

Қызықты орындар

Туристік орындарға Бларни қаласындағы Бларни тасы кіреді. Корк округіндегі Коб порты Австралияға, Канадаға, Жаңа Зеландияға, Оңтүстік Африкаға немесе АҚШ-қа көшіп кеткен көптеген ирланд эмигранттары үшін кемеге міну орны болған. Коб (сол кезде 'Квинстаун' деп аталған) RMS Титаник тағдырлы саяхатына шығар алдындағы соңғы аялдамасы еді. Фота аралындағы Фота жануарлар паркі де туристерге қызығушылық тудырады. Батыс Корк өздерінің қалың табиғи ортасымен, жағажайларымен және қоғамдық атмосферасымен белгілі, сонымен қатар британдық, неміс, француз және голланд туристерінің таныс бағыты болып табылады.

Экономика

2020 жылы Ирландияның ЖІӨ-сіне 103,2 миллиард евро (шамамен 111,6 миллиард АҚШ доллары) үлесін қосқан Оңтүстік-Батыс аймағына Корк және Керри округтері кіреді. Корк қаласының шығысындағы портовый аймақта көптеген фармацевтикалық және медициналық компаниялар орналасқан. Махон Пойнт сауда орталығы – Корктың ең ірі және Манстердің екінші ірі сауда орталығы; онда 75-тен астам дүкен, соның ішінде сауда орталықтары бар. Голден Вейл – Ирландиядағы сүт өндірісі үшін ең өнімді ауыл шаруашылығы жерлерінің бірі. Басты сүт өңдеуші – Митчелстаун қаласында орналасқан фермерлер кооперативі Dairygold, ол жылына 1,4 миллиард литр сүтті өңдеп, оны ірімшіктерге және нәрестелерге арналған сүт қоспасына айналдырады.

Адамдар

Аудан бойынша көп кездесетін тегілер Барри, Бакли, Каллаган, Коннелл, Коннор, Кроули, Линч, Маккарти, Мерфи, О'Лири, О'Салливан, Шихан, Уолш және Фицджеральд (соңғысы нормандық тектен).