Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Совет Одағында құрылған Еврейлік фашизмге қарсы комитет (ЕАК) – халықаралық қоғамдық пікірге әсер ету және, әсіресе Батыстан, нацистік Германияға қарсы кеңес күресіне саяси және материалдық қолдау ұйымдастыру мақсатымен құрылған ұйым. 1941 жылдың желтоқсанында қайта тұтқындалғаннан кейін, Комитет 1942 жылдың сәуірінде Куйбышевте Иосиф Сталиннің бұйрығымен және кеңес билігінің ресми қолдауымен қайта құрылды. 1952 жылы Сталиннің билігінің соңғы жылдарында еврейлерді қудалау аясында ("Дәрігерлердің ісі" сияқты), ЕАК-нің ең белгілі мүшелері жасалма тыңшылық айыптарымен тұтқындалды, азапталды, жасырын сотталып, Любянка түрмесінің жертөлесінде атылды. Сталин мен КГБ-нің өкілдері олардың Батыспен байланыстары мен ықпалынан қауіптенді. Олар 1988 жылы толыққанды ақталуға ие болды.

Іс-шаралар

Мәскеу мемлекеттік еврей театрының танымал актері және режиссері Соломон Михоэлс JAC төрағасы болып тағайындалды. JAC-тың идиш тіліндегі газеті Eynigkayt (אייניקייט "Бірлік", кириллица: Эйникейт) деп аталды. JAC шетелдік аудиторияға Кеңес Одағында антисемитизмнің жоқтығына сендіретін үгіт-насихат жүргізді. 1943 жылы Совет яһудилерінің батысқа баруына рұқсат алған алғашқы ресми өкілдері Михоэлс пен Ицзик Феффер Ленд-Лизиге қолдау көрсету мақсатымен жеті айлық сапармен АҚШ, Мексика, Канада және Ұлыбританияға барды. АҚШ-та оларды Альберт Эйнштейн төрағалық еткен Ұлттық қабылдау комитеті, сондай-ақ Шолем Алейхемнің күйеу баласы Б. З. Голдберг және Америкалық еврейлердің бірлескен тарату комитеті күтіп алды. 8 шілдеде Поло Аренасында АҚШ-тағы ең ірі кеңесшілдік митингісі өтті, онда 50 000 адам Михоэлс, Феффер, Фиорелло Х. Ла Гвардия, Шолем Аш және Дүниежүзілік еврей конгресінің төрағасы раввин Стивен Сэмюэл Уайзтың сөздерін тыңдады. Олар басқалармен қатар Хайм Вейцманн, Чарли Чаплин, Марк Шагалл, Пол Робсон және Лайон Фойхтвангермен де кездесті. Кеңес соғысы үшін жиналған қаржаттан басқа – АҚШ-та 16 миллион доллар, Англияда 15 миллион, Мексикада 1 миллион, Палестинада 750 000 доллар – сонымен қатар, машиналар, медициналық жабдықтар, дәрі-дәрмек, жедел жәрдем машиналары, киімдер де көмек ретінде берілді. 1943 жылдың 16 шілдесінде "Правда" газеті хабарлады: "Михоэлс пен Феффер Чикагодан Қызыл Армияның қажеттілігі үшін мың жедел жәрдем машинасын қаржыландыру науқанын бастаған Бірлескен комитеттің арнайы конференциясынан хабарлама алды". Бұл сапар американдық жұртшылықтың назарын Еуропа соғысына қатысу қажеттілігіне аударды.

Қуғын-сүргін

Соғыстың соңында және соғыстан кейін бірден JAC Холокостты құжаттауға кірісті. Бұл, ресми кеңес саясатына қайшы келіп, оны барлық совет азаматтарына жасалған қатыгездік ретінде көрсетуге тырысты, еврейлерге қарсы жасалған нақты геноцидті мойындамады. Комитет мүшелерінің, әсіресе АҚШ-та, суық соғыстың басында халықаралық байланыстары болды, бұл кейіннен оларды мемлекетке опасыздық және тыңшылық жасады деп айыптауға себеп болуы мүмкін. Америкалық еврей ұйымдарымен байланыстар нәтижесінде "Совет еврейлерінің Қара кітабын" АҚШ пен Кеңес Одағында бірдей жариялау жоспары пайда болды, онда Холокост пен еврейлердің қарсылық қозғалысына қатысуы құжатталды. "Қара кітап" 1946 жылы Нью-Йоркте шықты, бірақ орыс тіліндегі басылымы жарық көрмеді. 1948 жылы совет еврейлерінің саяси жағдайы нашарлағанда, кітаптың басу формалары жойылды. 1948 жылдың қаңтар айында Михольс Минскіде Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігінің агенттерімен өлтірілді, олар бұл қылмысты автокөлік апаты ретінде көрсетуге тырысты. Яһуди антифашистік комитетінің мүшелері тұтқындалды. Оларға адалдықсыздық, буржуазиялық ұлтшылдық, космополитизм және АҚШ мүдделеріне қызмет ету үшін Қырымда еврей автономиясын құруды жоспарлау айыптары тағылды. 1949 жылдың қаңтар айында совет ақпарат құралдары "тамыры жоқ космополиттерге" қарсы кең ауқымды үгіт-насихат науқанын бастады, бұл науқанның еврейлерге бағытталғаны анық болды. Маркиш сол кезде: "Гитлер бізді физикалық тұрғыдан жойғысы келді, ал Сталин – рухани тұрғыдан" деді. 1952 жылдың 12 тамызында "Ақындардың қырғыны түні" ("Ночь казненных поэтов") деп белгілі болған оқиғада кем дегенде он үш көрнекті идиш тілінде жазатын ақын өлім жазасына кесілді.