Кіріспе

Еврейлік қорғаныс лигасы (JDL) – АҚШ және Канададағы өте оңшыл діни және саяси ұйым. Оның жарияланған мақсаты – "еврейлерді кез келген қажетті құралдармен антисемитизмнен қорғау"; 2001 жылдан бері Федералдық тергеу бюросы (ФБР) оны "оңшыл террористік топ" деп жіктеді, ал Оңтүстік кедейлік заң орталығы оны жеккөрушілік топ деп белгіледі. ФБР мәліметінше, JDL АҚШ-та террористік әрекеттерді жоспарлауға және орындауға қатысқан. Көптеген терроризмді бақылайтын ұйымдар 2015 жылдан бастап бұл топты белсенді емес деп санайды. 1968 жылы Нью-Йорк қаласында Мейр Кахане құрған JDL-дің өзіндік мақсаты – еврейлерді жергілікті антисемитизмнің көріністерінен қорғау болды. Оның Кеңес Одағына қатысты сын-ескертпелері топқа жергілікті деңгейде қолдау көрсетті, нәтижесінде ол бір кезде 15 000-нан астам мүшесі бар ұйымға айналды, бұрынғы "қарауылдық клубтан" өсті. Бұл топ АҚШ-та араб және советтік мүліктерді бомбалаумен, сондай-ақ араб американдық саяси белсенділерден нео-нацистерге дейінгі "еврей халқының жаулары" деп саналатын түрлі адамдарды өлтірумен айналысты. JDL мүшелерінің бірнешесі АҚШ және басқа елдерде зорлық-зомбылыққа, кейде өлімге әкелген шабуылдарға қатысқан, оның ішінде 1985 жылы Америка арабтарының кемсітушілікке қарсы комитетінің аймақтық директоры Алекс Одехтің қанына кірген, 1994 жылғы Патриархтар үңгіріндегі қырғын, 2001 жылы АҚШ өкілі Даррелл Иссаны өлтіруге жасалған қастандық және Калифорния штатының Калвер-Сити қаласындағы Король Фахад мешітін бомбалауға жасалған қастандық. 1990 жылы Кахане Нью-Йорк қаласындағы қонақ үйде мысырлық-американдық қарулы адамның қолынан қаза тапты. Кахане "расизмді, зорлық-зомбылықты және саяси экстремизмді көрсететін еврей ұлтшылдығының радикалды түрін уағыздады".

Шығу тегі

1968 жылы Кахань «The Jewish Press» газетінің редакторы болып жұмыс істеген кезде, газет кеңсесіне еврейлерге және еврей мекемелеріне қарсы жасалған қылмыстар туралы көптеген қоңыраулар мен хаттар түсті. Нью-Йорк қаласындағы зорлық-зомбылық күшейді, құрбандардың арасында еврейлердің үлесі аса жоғары болды. Қарлығаш еврейлерді мазақтады, тонады, дүкен иелерін тонады, еврей мұғалімдерін ұрып-сапалады, еврей синагогтарын қиратты және еврей зираттарын жермен-жексұратты. Осыдан кейін Кахань «Корпус» тым әскериленген болып көрінеді деп қорқып, ұйымды «Еврей қорғаныс лигасы» деп атады. Ұйымның жарияланған мақсаты: «Америка Құрама Штаттарының қоғамдық және жеке секторларында антисемитизммен күресу». Кахань Лиганың «Антидиффамация лигасы істеуі керек, бірақ істемейтін жұмысты істеу» үшін құрылғанын айтты. Еврей қорғаныс лигасының мүшелері заң бұзса, не болады деген сұраққа Кахань былай деп жауап берді: «Біз Америка үкіметінің бізді соттап, түрмеге жабуға құқығы бар екенін және оның міндеті екенін құрметтейміз. Бұл туралы шағымданудың қажеті жоқ». Ұйым «Ешқашан қайталанбас үшін!» деген ұранды қабылдады, бұл ұранды алғаш рет Варшава геттосындағы еврей қарсыластары қолданған. Бұл фраза әдетте нацистік Холокосттың алты миллион еврейге қарсы қайталанбауы керек деген мағынада түсіндірілсе де, Кахань өзінің ниеті еврейлердің қайтадан күтпеген жерден шаңқауға түсіп, басқаларға ақымақ сенім артуына жол бермеу екенін мәлімдеді. Еврей қорғаныс лигасының алғашқы демонстрациясы 1968 жылдың 5 тамызында Нью-Йорк университетінде өтті, онда 15 мүшесі «Нью-Йорк университетінде нацистерге орын жоқ, еврей құқықтары да құнды!» деп ұран салды. 25 қарашада Бостон аймағындағы еврей тұрғындары, негізінен еврейлерге қарсы бағытталған қылмыстың күшеюіне жауап ретінде, JDL-ді шақырды. 3 желтоқсанда JDL мүшелері Нью-Йорктегі Сирия елшілігіне шабуыл жасады. 31 желтоқсанда Манхэттендегі және Кеннеди әуежайындағы кеңестік мүліктеріне қарсы үйлесімді шаралардан кейін 13 JDL мүшесі тұтқындалды. Бірнеше жас кеңестік ұшағына лозунгтар жазды, екеуі қолдарымен ұшаққа байлады, ал қалғандары ұшақтың есіктеріне «Ам Йисроэль Чай» (Израиль халқы тірі) деген сөздерді жазды. Рокфеллер алаңындағы ТАСС совет ақпарат агенттігі кеңсесінің қабырғаларына да осы ұран жазылды, оған раввин Кахань және тағы төрт JDL мүшесі шабуыл жасады. Демонстранттардың қалғаны Советтік туристік бюросының орталық кеңсесіне шабуыл жасағаннан кейін ұсталды.

1980-1989 жылдар

1980 жылдары JDL-дің бұрынғы мүшесі Виктор Вансье (кейіннен Еврей жұмыс тобын құрған) және тағы екі бұрынғы JDL мүшесі алты оқиғаға қатысты тұтқындалды: 1984 жылы советтік дипломатиялық резиденциясының маңындағы автомобильге жасалған өрт шабуылы, 1985 және 1986 жылдары қарсыласты JDL мүшелерінің көліктеріне құбырша бомбалау, 1986 жылы советтік мемлекеттік симфониялық оркестрінің өнер көрсеткен залына жасалған өрт шабуылы және 1986 жылы советтік би тобының өнер көрсетуіне қарсы наразылық білдіру мақсатымен екі жас күш гранатасының жарылуы. Бұл шабуылдар АҚШ пен КСРО арасындағы қарым-қатынаста шағын дипломатиялық дағдарыс тудырды, нәтижесінде Нью-Йорк полиция департаменті (NYPD) топқа тыңшы жіберді. Бір тыңшы Бруклиндегі қару-жарақ сақтау орындарының тізбесін тапты, онда "кішкентай жасақ құруға жететін мылтықтар мен қарапайым мылтықтар" болды. Ирв Рубин оқиғаға жауап ретінде бірнеше даулы мәлімдеме жасады: "Мен мырза Одех үшін жас шығармаймын. Ол лайықты жаза алды. Леон Клингофферді жоқтап, барлық жасымды төккенмін". Сонымен қатар, ол және басқа JDL мүшелері 1985 жылға дейін басқа да зорлық шабуылдарына күдік келтірді, оның ішінде Бостонның ADC кеңсесін бомбалау, нәтижесінде екі полицей ауыр жарақат алды, Патерсон қаласында (Нью-Джерси) нацистік соғыс қылмыскері деп күдіктелген Цхерим Сообзоковты бомбалау, сондай-ақ Лонг-Айлендте нацистік соғыс қылмыскері деп күдіктелген Эльмарс Спрогиске бағытталған бомбалау, ол жанындағы адамды мүгедек қалдырды. Вилкерсонды өлтірген бомбалауға қатысқаны үшін тағы бір JDL мүшесі Уильям Росс та кінәлі деп танылды. ФБР ақша жылыстыру бойынша тергеу бастады, себебі JDL Ruthless Records-тан ақша алып отырғаны және Тупак Шакур мен Эзи И сияқты бірнеше рэп орындаушыларынан ақша талап етіп отырғаны болжалды. Хеллер ФБР "Fuck Tha Police" әнінің себебімен бұл қауіптерді тергемеді деп болжады. Хеллер былай деді: "Eazy-дің Дре, Мишель және D. O. C. құқықтарын тапсыруға мәжбүр болған Суге Найт оқиғасынан кейін Ruthless Израильдегі қауіпсіздік күштерімен қорғалғаны құпия емес". ФБР құжаттары JDL-дің өлім туралы қауіптері мен қорқыту схемасына сілтеме жасайды, бірақ топ пен 1996 жылы Тупак Шакурдың өлімі арасында тікелей байланыс көрсетілмейді. 1995 жылы Холокостты жоққа шығарушы Эрнст Зундльдің Торонтодағы үйіне жасалған өрт шабуылына "Еврей қарулы қарсылық қозғалысы" атты топ жауапкершілікті мойнына алды; Торонто Sun газетінің мәліметінше, топтың JDL және Kahane Chai-мен байланысы болған. Еврей қорғаныс лигасының Торонтодағы бөлімшесінің жетекшісі Мейр Халеви шабуылға қатысқандығын жоққа шығарды, бірақ бес күннен кейін Халеви Зундльдің мүлігіне кіруге тырысып, полициямен ұсталды. Сол айдың соңында Зундльге Торонто полициясының бомба жасағы таратып жіберген бомбалық пакет келді. 2011 жылы Канада Корольдік атты полициясы JDL-дің кем дегенде тоғыз мүшесіне қатысты тергеу бастады, себебі JDL Миссиссаугадағы Палестина үйін бомбалауға қатысты деген анонимді хабарлама келіп түсті.

2000 жылдан қазіргі уақытқа дейін

2001 жылдың 12 желтоқсанында JDL басшысы Ирв Рубин және JDL мүшесі Эрл Кругель 11 қыркүйектегі шабуылдардың салдарынан Лос-Анджелестегі Мұсылман қоғамдық істер кеңесіне, Калифорния штатының Калвер-Ситидегі Король Фахад мешітіне және Сан-Клементедегі араб-американдық конгрессмен Даррелл Исаның кеңсесіне қарсы бірқатар бомбалық шабуылдарды жоспарлаған деп айыпталды. Рубин автоматты қаруды заңсыз иеленгені үшін де айыпталып, өзінің кінәсіз екенін мәлімдеді. 2002 жылдың 4 қарашасында Лос-Анджелестегі федералдық Метрополитен ұстау орталығында Рубин қауіпсіздік бритвасымен тамағын кесіп, үшінші қабаттан секірді. Рубиннің өзін-өзі өлтіруіне оның жесірі мен JDL қарсы болды, әсіресе оның ілеспесі айыптауды мойындап, Рубинді жоспарға қатыстырғаннан кейін. Кругель мен Рубинге қарсы дәлелдердің негізінде хабарласушы Дэнни Гиллистің жазған әңгімелері болды. Олар бомбаларды орнату үшін Гиллисті жалдаған, бірақ ол ФБР-ге хабарлаған. Бір аудиотаспаға сәйкес, Кругель шабуылдар арабтарға "ес сілкіту" ретінде қызмет етуі керек деп ойлады. 2002 жылы Францияда Betar және Ligue de Défense Juive (LDJ) ұйымдарының шабуылшылары Peace Now ұйымының еврей митингіне, журналистерге, полиция қызметкерлеріне (олардың бірі пышақталды) және араб көрермендерге қатыгездікпен шабуыл жасады. 2010 жылы француз мұсылманы Саид Бурарашты өлтірген күдіктілердің екеуінің де француздық JDL бөлімшесімен байланысы болған сияқты. 2011 жылы Израильдің "Хаарец" газеті "Еврей террористік тобының француз бөлімшесінің" мүшелері Израильге "қоныстарды қорғауға" келгенін хабарлады. 2013 жылы LDJ ұйымының "қарсы шабуылы" кезінде француз араб азаматы ауыр жарақат алды, бұл еврейлерге қарсы жаңа шабуылдарға шақыруға және француздық еврейлердің CRIF ұйымының жауынгерлік топты айыптауына себеп болды. 2013 жылға дейін Франциядағы топ тіркелгеннен бері LDJ "жауынгерлеріне" қатысты кем дегенде 115 зорлық-зомбылық оқиғасы тіркелді, оның ішінде антисемиттік шабуылдарға жауап ретінде жасалған көптеген жанкештілік әрекеттері болды. Сол жылдың басында LDJ-дің екі мүшесі палестиналық кітап дүкеніне шабуыл жасағаны үшін сотталды, нәтижесінде екі адам жарақат алды, ал LDJ-дің үгіт-насихат видеосы "әр еврейге бес полицей, әр раввинге 10 араб" деп шақырды. 2014 жылдың маусым айында Францияда LDJ-ді қолдаған екі адам 2012 жылдың қыркүйек айында "Cercle des Volontaires" блогының негізін қалаушысы, еврей Джонатан Моадабтың машинасына қолдан жасалған бомба тастағаны үшін түрмеге қамалды. 2015 жылдың қазан айында JDL және Израиль туларын көтеріп, жарықшақтарды атқан 100-ге жуық адам Париждегі Agence France Presse ғимаратына шабуыл жасады. Олардың 12-сі таяқтармен қаруланып, француз журналисі Дэвид Перротинге шабуыл жасады. Барлығы да еврей қорғаныс лигасына (JDL) қатысты.

Израиль

Қахан 1971 жылдың қыркүйегінде АҚШ-тан Израильге көшіп келді, онда ол арабтарды Израиль мен Палестина аумақтарынан қууды жақтаған наразылықтарды ұйымдастырды. 1972 жылы Хеброн қаласының маңына JDL жапырақшалары таратылды, онда 1929 жылғы Хеброн қырғыны үшін қала әкімінің сотталуын талап етті. Қахан 1974 жылдың сәуіріне дейін JDL-ді номиналды түрде басқарды. 1971 жылы ол Израильде жаңа саяси партия құрды, ол 1973 жылғы сайлауда "Лига тізімі" деген атпен қатысты. Партия 12 811 дауыс (0.82%) жинады, орын жеңіп алу үшін қажетті шектің (1%) 2857 (0.18%) дауысы жетпеді. Сайлаудан кейін партияның атауы "Рак Ках" ("Тек осылай") деген Irgun ұранынан алынған "Ках" болып өзгертілді. "Ках" партиясы 1977 және 1980 жылғы сайлауларда Кнессетке өте алмады. 1984 жылғы сайлауда партия 25 907 дауыс (1.2%) алып, алғаш рет сайлау шегін өтіп, бір орын жеңіп алды, оны Қахан иеленді. Қаханның танымалдылығы артты, сауалнамалардың нәтижесінде "Ках" партиясы қарашадағы 1988 жылғы сайлауда үш-төрт орын алуы мүмкін екені көрсетілді, ал кейбір болжамдар он екі орынға дейін жетеді, бұл "Кахты" үшінші ірі партияға айналдыруы мүмкін еді. Алайда, Кнессет Сайлау заңына түзету енгізгеннен кейін, ол Нью-Йоркте сөз сөйлегеннен кейін бұл мүмкіндік жойылды. Бас күдікті, Египетте туған америкалық азамат әл-Сайид Носаир, кісі өлтіруден ақталды, бірақ қару-жарақ ұстағаны үшін сотталды. Осыдан кейін "Ках" партиясы екіге бөлінді, Меир Каханның ұлы Биньямин Зеев Кахан "Кахан Хай" деген жаңа фракцияны басқарды. Екі партия да 1992 жылғы сайлауға түпнұсқа "Ках" партиясының ізбасарлары болғандықтан қатысудан шеттетілді. 2000 жылдың 31 желтоқсанында палестиналық террористер Биньямин Зеев Кахан мен оның әйелі Тальяны атып өлтірді. 1994 жылдың 25 ақпанында америкалық-израильдік "Ках" партиясының мүшесі Барух Голдштейн, жастық шағында JDL белсендісі болған, Батыс Жағалаудағы Хеброн қаласындағы Патриархтардың үңгіріндегі мешітте намаз оқып отырған мұсылмандарға оқ атып, 29 адамды өлтіріп, 125 адамды жарақаттады, содан кейін оқ-дәрісі бітіп, өзі де қаза тапты. Осы шабуылдан кейін Батыс Жағалауда тәртіпсіздіктер мен наразылықтар болды, нәтижесінде Израиль қорғаныс күштері 48 сағат ішінде 19 палестиналықты өлтірді. JDL өз веб-сайтында осы қазалы оқиғаны "яһудилерге тағы бір араб шабуылына қарсы алдын алу шарасы" деп сипаттап, "біз оның шабуылын терроризм деп санамаймыз" деп мәлімдеді. Сонымен қатар, олар "біз зорлық-зомбылықтың жақсы шешім емес екенін үйретеміз, бірақ, өкінішке орай, кінәсіз адамдардың өміріне қауіп төнген жағдайда, кейде соңғы шара ретінде қажеттілік туындайды; сондықтан доктор Голдштейнді еврей дінінің араб терроризміне қарсы ұзақ күресіндегі шейіт деп есептейміз. Біз Голдштейннің Еврей қорғаныс лигасының негізін қалаушы мүшесі болғанын айтудан ұялмаймыз" деді. Осыған ұқсас оқиға 1982 жылдың 11 сәуірінде болды, онда америкалық JDL мүшесі және Израильге көшіп келген Алан Гарри Гудман Иерусалимдегі қасиетті Храм тауындағы Қабырға күмбезіне әскери мылтығынан оқ атып, бір палестиналық арабты өлтіріп, тағы төртеуін жарақаттады. 1982 жылғы оқ атудан кейін арабтардың наразылығы болды, оның барысында полиция қызметкері тағы бір палестиналықты атып өлтірді. 1983 жылы Гудман Израиль сотымен өмір бойына түрмеге кесілді (Израильде әдетте 25 жылды білдіреді); ол 15 жарым жыл өмірлік мерзімін өткергеннен кейін АҚШ-қа оралу шартымен босатылды.

Терроризм және басқа да заңсыз іс-әрекеттер

2004 жылы Конгресс алдындағы куәлігінде, Федералдық тергеу бюросының (ФБР) терроризмге қарсы және контрразведка жөніндегі атқарушы директордың орынбасары Джон С. Пистол JDL ұйымын "құдайға сыйынбайтын, зорлық-зомбылыққа бейім еврей ұйымы" деп сипаттады. ФБР статистикасы бойынша, 1980 жылдан 1985 жылға дейін АҚШ-та еврейлер жасаған 18 ресми түрде тіркелген террористік шабуыл болды; оның 15-і JDL мүшелеріне тиесілі. Терроризмді зерттеу және терроризмге жауап ету жөніндегі ұлттық консорциум JDL-дің қызмет еткен алғашқы 20 жылында "белсенді террористік ұйым" болғанын мәлімдейді.

Зорлық-зомбылықпен өлім

Бірқатар жоғары лауазымды JDL қызметкерлері мен байланысты адамдары зорлықпен қайтыс болды. JDL-дің негізін қалаушы төрағасы Мейр Кахан 1990 жылы, ал оның ұлы Биньямин Зеев Кахан 2000 жылы қаза тапты. JDL-дің көп жылдық төрағасы Ирв Рубин 2002 жылы Лос-Анджелестегі федералды ұстау орталығында "түрмеде берілген қырышпен мойнын кесіп, содан кейін қоршаудан секіріп не құлап, өліп қалған" деп хабарланды. Рубиннің орынбасары Эрл Крюгель 2005 жылы түрмедегі басқа бір тұтқынмен, ақ үстемдікшілік идеологиясын ұстанатын адаммен өлтірілді. Рубиннің ұлы және JDL төрағасының орынбасары Ари Рубин 2012 жылы өз-өзіне қол жұмсады.

Скизма

2002 жылдың қарашасында Рубин түрмеде қайтыс болғаннан кейін Билл Маниячиді Шелли Рубин уақытша төраға етіп тағайындады. Екі жыл өткен соң, Еврей қорғаныс лигасы ұйымның заңдық бақылауы үшін күрес салдарынан дағдарысқа ұшырады. 2004 жылдың қазанында Маниячи Шелли Рубиннің отставкаға кету туралы ұсынысын қабылдамады; нәтижесінде Маниячи лауазымынан және ұйым мүшелігінен шеттетілді. Осыдан кейін JDL екі жекелеген топқа бөлінді, олардың әрқайсысы ұйымның «интеллектуалдық меншігін» заңды түрде бақылауға тырысты. Екі топ та бірдей атаумен дербес ұйымдар ретінде жұмыс істеді, ал одан кейін ұзақ сот процесі басталды. 2005 жылдың сәуірінде ұйымның бастапқы домендік атауы jdl.org, құқық бұзушылық туралы айыптауларға байланысты Network Solutions компаниясымен тоқтатылды; ұйым бірден jewishdefenseleague.org домендік атауымен қайта іске қосылды. 2006 жылдың сәуірінде келісім туралы хабарланды, онда қол қойған тараптар «Шелли Рубиннің JDL төрағасы және бас директоры» лауазымдарына қарсылық білдірмеуге келісті. Келісім сондай-ақ «Еврей қорғаныс лигасы» атауы, «JDL» аббревиатурасы және «Жұдырық пен жұлдыз» логотипі JDL-дің эксклюзивті интеллектуалдық меншігі екенін растады. (Осы екі топтың қарсыластары бұл белгілер Каханизмнің символдары екенін және JDL-дің эксклюзивті меншігі емес екенін мәлімдейді. Алайда, қазіргі уақытта бұл логотип Каханистік топтар тарапынан кеңінен қолданылмайды.) Келісімде сондай-ақ: «JDL атынан тіркелген домендік атаулар, оның ішінде jdl.org және jewishdefenseleague.org, JDL-ге тиесілі және олармен JDL басқарады» делінген. Осы уақытта қарсы топ B'nai Elim құрды, бұл жылдар бойы құрылған көптеген JDL-дің бөлінген топтарының соңғысы (алдыңғы топтарға 1980 жылдары белсенді болған Jewish Direct Action және Біріккен еврей жер асты кірді).