Кіріспе

Пизаның еңкейген мұнарасы (Pisa Tower), немесе жай ғана Пиза мұнарасы (Pisa Tower), Пиза соборының қоңырау мұнарасы болып табылады. Ол тұрақсыз негіздің салдарынан шамамен төрт градусқа еңкейгенімен танымал. Мұнара Пизаның собор алаңындағы (Piazza dei Miracoli) собор мен Пиза баптистериясын қоса алғандағы үш құрылыстың бірі. Мұнараның биіктігі төмен жағынан жерден, ал жоғары жағынан жерден шамамен алғанда. Қабырғалардың негізіндегі ені шамамен алғанда. Мұнараның салмағы шамамен есептелген. Мұнарада 296 немесе 294 саты бар; жетінші қабатта солтүстікке қараған баспалдақта екі саты кем. Мұнара 12 ғасырда құрылысы кезінде жұмсақ топырақ салдарынан иіліп бастады, ол құрылыстың салмағын тиісті түрде ұстай алмады. 14 ғасырда құрылыс аяқталғаннан кейін жағдай нашарлады. 1990 жылға қарай еңкейіс 5,5 градусқа жетті. 1993 және 2001 жылдар аралығында жүргізілген жөндеу жұмыстары құрылымды тұрақтандырып, еңкейісті 3,97 градусқа дейін төмендетті.

Сәулетші

Мұнараның сәулетшісінің кім екені күмәнда тудырады. Бұл жоба бұрын Гульельмо және Бонанно Пизаноға жатқызылған, соңғысы – 12 ғасырдағы Пиза қаласындағы белгілі суретші, ол қола құю өнерімен танымал, әсіресе Пиза соборындағы жұмыстары арқылы. Пизано 1185 жылы Сицилиядағы Монреальге кетіп, кейін туған қаласына оралып қайтыс болды. 1820 жылы мұнараның іргесінен оның атын көрсететін қола бұйым табылды, бірақ бұл 1595 жылы қираған собордың қасбетіндегі қола есікпен байланысты болуы мүмкін. 2001 жылғы зерттеулер құрылыс уақыты мен басқа Диотисалвидің туындыларымен ұқсастығына байланысты Диотисалвидің бастапқы сәулетші болғандығын көрсетіп тұр, атап айтқанда Пизадағы Сан-Никола қоңырау мұнарасы мен Баптистерий.

Құрылыс

Мұнараның құрылысы 199 жыл ішінде үш кезеңмен жүргізілді. 1172 жылдың 5 қаңтарында жесір әйел және Санта-Мария Операсы үйінің тұрғыны Берта ди Бернардо Опера Кампанилис петрарум Санкте Мариге алпыс сольди мүлік қалдырды. Бұл сома кейіннен қоңырау мұнарасының негізін құрайтын бірнеше тастарды сатып алуға жұмсалды. 1173 жылдың 9 тамызында мұнараның іргетасы салынды. Ақ мәрмәрден жасалған қоңырау мұнарасының бірінші қабатын салу жұмыстары сол жылдың 14 тамызында әскери табыстар мен өркендеу кезеңінде басталды. Бұл қабаттағы жер төбесіндегі соқыр аркада классикалық Коринфтік бас әріптері бар тіреулермен жалғастырылған. Шамамен төрт ғасырдан кейін Джорджо Вазари былай деп жазды: "Гульельмо 1174 жылы мүсінші Бонанномен бірге Пиза соборындағы қоңырау мұнарасының іргетасын қалады". 1178 жылы құрылыс екінші қабатқа жеткеннен кейін мұнара көтеріле бастады. Бұл үш метрлік, әлсіз және тұрақсыз топыраққа негізделген жобаның бастапқы кемшілігінен туындады. Содан кейін құрылыс бір ғасырға жуық тоқтатылды, себебі Пиза Республикасы Генуя, Лукка және Флоренциямен үздіксіз соғыстарда болды. Бұл топырақтың тұнуына уақыт берді. Әйтпесе, мұнара құлап қалуы мүмкін еді. 1233 жылдың 27 желтоқсанында жұмысшы Бененато, Герардо Ботичидің ұлы, мұнараның құрылысын жалғастыруды қадағалады. 1260 жылдың 23 ақпанында Джованни Пизаноның ұлы Гвидо Специале мұнараның құрылысын қадағалауға сайланды. 1264 жылдың 12 сәуірінде Кампозантоның сәулетшісі, шебер құрылысшы Джованни ди Симон 23 жұмысшымен бірге Пизаға жақын тауларға мәрмәр кесуге барды. Ойып жасалған тастар Сент-Франческоның жұмысшысы Рейналдо Специалеге берілді. 1272 жылы Ди Симонның басшылығымен құрылыс қайта басталды. Еңістің орнын толтыру үшін инженерлер бір жағы екіншісінен биік жоғарғы қабаттарды салды. Осының нәтижесінде мұнара қисық болды. 1284 жылы Пизалықтар Мелория шайқасында генуэздіктерден жеңілгенде құрылыс тағы тоқтатылды. Жетінші қабат 1319 жылы аяқталды. 1372 жылы қоңырау бөлмесі қосылды. Оны Томазо ди Андреа Пизано салған, ол колокольняның готикалық элементтерін мұнараның романдық стилімен үйлестіре алды. Мұнда жеті қоңырау бар, әрқайсысы музыкалық бас шкаланың әрбір нотасына арналған. Ең үлкені 1655 жылы орнатылды. Пизада тұрған Галилео Галилей әртүрлі салмақты екі ядроны мұнарадан тастап, олардың құлау жылдамдығы массасына тәуелді емес екенін көрсетті, бұл еркін құлау заңына сәйкес келеді. Бұл туралы негізгі дерек көзі - Галилео Галилейдің өмірбаяны (Racconto istorico della vita di Galileo Galilei), оны Галилеоның шәкірті және хатшысы Винченцо Вивиани 1654 жылы жазған, бірақ ол оның өлімінен кейін ұзақ уақыттан соң, 1717 жылы ғана жарияланды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтастар немістер мұнараны бақылау пункты ретінде пайдаланып отыр деп күдіктенді. АҚШ армиясының сержанты Леон Векштейн мұнарадағы неміс әскерлерінің бар екенін растауға жіберілді, ол собордың және оның шамбаналының сұлулығына таң қалды, сондықтан оны қиратудан сақтап, артиллериялық соққыға бұйрық бермеді. Мұнараны тік бағытта қалпына келтіру немесе кем дегенде құлап кетуден сақтау үшін көптеген күш-жігер жұмсалды. Бұл әрекеттердің көпшілігі сәтсіз болды, ал кейбіреулері еңісті нашарлатты. 1964 жылдың 27 ақпанында Италия үкіметі мұнараның құлауын болдырмау үшін көмек сұрады. Алайда, қазіргі еңіс сақталуы маңызды деп саналды, өйткені бұл элемент Пизаның туристік индустриясын дамытуда маңызды рөл атқарды. 1993 жылдан бастап 870 тонна қорғасын тежегіштер қосылды, бұл мұнараны сәл түзетті. Мұнара мен көршілес собор, баптистерия және зират ЮНЕСКО-ның 1987 жылы жариялаған Дүниежүзілік мұралық орындарына кіреді. Мұнара 1990 жылдың 7 қаңтарында жабылды, себебі екі онжылдықтан астам тұрақтандыру зерттеулері жүргізілді және 1989 жылы Павияның азаматтық мұнарасының кенеттен құлауы болды. Үшінші деңгейге кабельдер байланып, бірнеше жүз метр қашықтықта бекітілді, құлау қаупі бар тұрғын үйлер босатылды. Мұнараның құлауын болдырмау үшін таңдалған әдіс - оның еңістігін сәл азайтып, қауіпсіз бұрышқа көтерілген ұшының астындағы топырақты алып тастау болды. Мұнараның еңіс деңгейі 1838 жылғы деңгейіне дейін төмендетілді. Он жыл бойы оңтайлы қалпына келтіру және тұрақтандыру жұмыстарынан кейін, мұнара 2001 жылдың 15 желтоқсанында көпшілікке қайта ашылды және кем дегенде тағы 300 жыл тұрақты деп жарияланды. Құрылымдық нығайту кезеңінен (1990–2001) кейін, мұнараның сыртқы бетіндегі зақымдарды, әсіресе коррозия мен қараюды жою үшін жөндеу жұмыстары жүргізілуде. Бұл мұнараның жасы мен жел мен жаңбырға ұшырауына байланысты айқын байқалады. 2008 жылдың мамырында инженерлер мұнара тарихында алғаш рет қозғалысын тоқтатқанын хабарлады. Олар оның кем дегенде 200 жыл тұрақты болады деп мәлімдеді.

Жер сілкінісінен аман қалу

1280 жылдан бері мұнара кем дегенде төрт рет күшті жер сілкінісін бастан өткерді. 2018 жылғы инженерлік сараптама мұнараның динамикалық топырақ құрылымының өзара әрекеттесуі арқасында сілкіністерге төтеп бергенін көрсетті: мұнараның биіктігі мен беріктігі, сондай-ақ іргетастың жұмсақ топырағы мұнараның дірілдеу қасиеттеріне осындай әсер етеді, осылайша ол жер сілкінісінің қозғалысына үйлеспейді. Мұнараның еңкейіп, құлауға жақын келгеніне себеп болған дәл сол жұмсақ топырақ оның сақталуына көмектесті.

Гиннес рекордтарының кітабы

Екі неміс шіркеуі мұнараның әлемдегі ең қисайған ғимарат мәртебесіне талас айтты: 15 ғасырда салынған Сурхузеннің төртбұрышты Қисайған мұнарасы және Бад-Франкенхаузен қаласындағы 14 ғасырдағы қоңырау мұнарасы. Гиннес рекордтар кітабы Пиза және Сурхузен мұнараларын өлшегенде, бұрынғысының қисайған деңгейі 3,97 градус екені анықталды. 2010 жылдың маусым айында Гиннес рекордтар кітабы Абу-Дабидегі Капитал Гейт ғимаратын "әлемдегі ең қисайған, адам жасаған мұнара" деп мойындады; оның 18 градусқа еңісі бар, бұл Пиза мұнарасынан бес есе көп, бірақ ол әдейі көлбеу етіп салынған. Жаңа Зеландиядағы Ванка қаласындағы Ванканың қисайған мұнарасы да қасақана салынған, ол жер бетіне 53 градусқа қарай еңкейген.