Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ботсванадағы өзен дельтасы
River delta in Botswana
Окаванго дельтасы (немесе Окаванго шалғынды жазығы; бұрын "Окаванго" немесе "Окаванго" деп жазылатын) – Ботсванадағы Окаванго өзенінің Калахаридің ішкі ағымды алабының орталық бөлігінде 930–1000 метр биіктікте тектоникалық ойысқа жеткен жерінде қалыптасқан кең ішкі дельта. Бұл теңізге немесе мұхитқа құймайтын, ылғалды жер жүйесі көбінесе сақталған сирек ішкі дельта жүйелерінің бірі ретінде ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра орны болып табылады. 2014 жылдың 22 маусымында Окаванго дельтасы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне ресми түрде енгізілген 1000-шы нысан атанды.
The Okavango Delta (or Okavango Grassland; formerly spelled "Okovango" or "Okovanggo") in Botswana is a vast inland delta formed where the Okavango River reaches a tectonic trough at an altitude of 930–1,000 m in the central part of the endorheic basin of the Kalahari. It is a UNESCO World Heritage Site as one of the few interior delta systems that do not flow into a sea or ocean, with a wetland system that is largely intact. On 22 June 2014, the Okavango Delta became the 1000th site to be officially inscribed on the UNESCO World Heritage List.
Тұзды аралдар
Өсімдіктердің тамырларының айналасында тұздың жиналуы көптеген мыңдаған аралдардың ортасында сүйсіз ақ дақтардың пайда болуына алып келеді, олар тұзға төзімді пальмалардан басқа өсімдіктерді өсіруге жарамсыз болып кеткен. Ағаштар мен шөптер әлі тым тұзды болмаған аралдардың шетіндегі құмда өседі. Аралдардың шамамен 70% термит үйінділерінен (көбінесе Macrotermes spp.) басталып, кейін ағаштар сол топырақ үйіндісіне тамыр жасайды.
The agglomeration of salt around plant roots leads to barren white patches in the centre of many of the thousands of islands, which have become too salty to support plants, aside from the odd salt resistant palm tree. Trees and grasses grow in the sand around the edges of the islands that have not become too salty yet. About 70% of the islands began as termite mounds (often Macrotermes spp. ), where a tree then takes root on the mound of soil.
Басшылар аралы
Дельтадағы ең үлкен арал – Шеф аралы – геологиялық жарылымның нәтижесінде көтеріліп, пайда болған. Тарихи түрде бұл арал бастықтардың жеке аң аулау аймағы ретінде сақталған, бірақ қазір ол жабайы табиғатты қорғау аймағы болып табылады. Су деңгейі көтерілген кезде көптеген жануарлар осы аралда шоғырланады.
Chief's Island , the largest island in the delta, was formed by a fault line which uplifted an area over and Historically, it was reserved as an exclusive hunting area for the chief, but is now a protected area for wildlife. It now provides the core area for much of the resident wildlife when the waters rise.
Климат
Дельтаның буйная жасыл өсімдігі ылғалды климаттың нәтижесі емес, құрғақ елдегі оазис. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері (Ангола су жиналатын аймағының шамамен үштен бірі) және оның көп бөлігі желтоқсан мен наурыз айлары аралығында кешкі сағаттардағы қатты найзағайлар түрінде жауады. Желтоқсан мен ақпан айлары ыстық, жаңбырлы кезең болып табылады, күндізгі температурасы жоғары, түнгі ауа температурасы жылы және ылғалдылық деңгейі 50-80% аралығында өзгереді. Наурыздан мамырға дейін температура төмендейді, күндізгі температураның ең жоғары шегі тіркеледі, ал түндері салқын болады. Жаңбырлар жылдам кеуіп, маусым мен тамыз айларындағы құрғақ, салқын қысқы айларға көшеді. Осы жыл мезгілінде күндізгі температура жұмсақ немесе жылы болады, бірақ күн батқаннан кейін температура едәуір төмендейді. Дельтада түндері суық болады, температура мұздың нөлдік температурасынан жоғары көтеріледі. Қыркүйектен қарашаға дейінгі кезеңде температура мен атмосфералық қысым қайтадан артады, құрғақ маусым жаңбырлы маусымға ауысады. Қазан айы - келушілер үшін ең қиын ай: күндізгі температура көбінесе жоғарылайды, ал құрғақшылық тек сирек кездесетін кенеттен жауынмен тоқтатылады.
The Delta's profuse greenery is not the result of a wet climate; rather, it is an oasis in an arid country. The average annual rainfall is (approximately one third that of its Angolan catchment area) and most of it falls between December and March in the form of heavy afternoon thunderstorms. December to February are hot wet months with daytime temperatures as high as , warm nights, and humidity levels fluctuating between 50 and 80%. From March to May, the temperature reduces, with a maximum of during the day and mild to cool nights. The rains quickly dry up leading into the dry, cool winter months of June to August. Daytime temperatures at this time of year are mild to warm, but the temperature falls considerably after sunset. Nights can be cold in the delta, with temperatures barely above freezing. The September to November span has the heat and atmospheric pressure build up once more, as the dry season slides into the rainy season. October is the most challenging month for visitors: daytime temperatures often push past and the dryness is only occasionally broken by a sudden cloudburst.
Дельтаның фаунасы
Окаванго дельтасы – әр түрлі жануарлар дүниесінің тұрақты және маусымдық мекені, қазір танымал туристік орынға айналған. Басқа түрлерге жираф, көк гну, жазық зебра, бегемот, импала, қарапайым елланд, үлкен куду, сабле антилопа, роан антилопа, пуку, лехве, су букі, ситатунга, цесебе, гепард, африкалық жабайы иттің түрі, дақты гиена, қара арқалы шакал, каракал, сервал, аардваарк, аардволф, жарғақ құлақты түлкі, африкалық саванна қоян, бал барс, қырлы шошқа, шакалопа, вервет маймылы және Нил крокодилі кіреді. Дельтада 400-ден астам құс түрі де қонақтап, олардың ішінде қалпақты қасқыр, африкалық балық бүркіті, Пельдің балық аулаушы бүркіті, мысырлық қаз, Оңтүстік Африка шелдағы, африкалық жакана, африкалық скиммер, марабу торғай, қырлы кран, африкалық қалақша, африкалық дартер, оңтүстік жер мүйізді құсы, ваттл кран, қызғылт көкжиекті ролик, хатшы құс және қарапайым страус бар. Құстарды бақылауға арналған ең жақсы аймақтар – панхендел, маусымдық дельта және Мореми қорығының суға жақын бөліктері сияқты әртүрлі орталардың қосылған жерлері. 2005 жылдан бері қорғалатын аймақ Хванге ұлттық паркімен бірге Арыстанды сақтау бөлімі деп есептеледі. Ақ және қара мүйізді бұғылар Ботсвана мүйізді бұғыларды қайта орналастыру жобасы арқылы қайтадан қоныстандырылды. 1992 жылы қара мүйізді бұғылардың жойылып кеткені болжалды, ал ақ мүйізді бұғылардың саны 19-қа ғана азайды. 2020 жылдан 2021 жылға дейін браконьерлер 92 мүйізді бұғыны өлтірді, бұл Ботсвана үкіметін Окаванго дельтасынан барлық мүйізді бұғыларды көшіруге мәжбүр етті. 2019 жылы Ботсванада 400 мүйізді бұғы бар деп есептелді, оның ішінде дельта аймағында қалған популяция 40-қа ғана жетеді. Лехве импаладан сәл ірі, ұзын тұяқтары бар және аяқтарында суды тебілетін зат бар, бұл тізеге дейінгі су арқылы жылдам қозғалуға мүмкіндік береді. Лехвелер су өсімдіктерін жейді және су букілер сияқты, жыртқыштар қатер төндірген кезде суға жүзеді. Тек аталықтарында ғана мүйіздер болады.
The Okavango Delta is both a permanent and seasonal home to a wide variety of wildlife which is now a popular tourist attraction. Other species include giraffe, blue wildebeest, plains zebra, hippopotamus, impala, common eland, greater kudu, sable antelope, roan antelope, puku, lechwe, waterbuck, sitatunga, tsessebe, cheetah, African wild dog, spotted hyena, black backed jackal, caracal, serval, aardvark, aardwolf, bat eared fox, African savanna hare, honey badger, crested porcupine, common warthog, chacma baboon, vervet monkey and Nile crocodile. The delta also hosts over 400 bird species, including the helmeted guineafowl, African fish eagle, Pel's fishing owl, Egyptian goose, South African shelduck, African jacana, African skimmer, marabou stork, crested crane, African spoonbill, African darter, southern ground hornbill, wattled crane, lilac breasted roller, secretary bird, and common ostrich. Prime bird watching areas are those with a mix of habitats such as the panhandle, the seasonal delta and the parts of the Moremi Game Reserve that are close to the water. Since 2005, the protected area has been considered a Lion Conservation Unit together with Hwange National Park. Both white and black rhino has been reintroduced by Botswana Rhino Reintroduction Project. In 1992, black rhino was estimated extinct while white rhino was left just 19 individuals. From 2020 to 2021 92 rhinos were killed by poachers, prompting the Botswana government to move out all rhinos from Okavango Delta. In 2019, 400 individuals of rhinos estimated left in the Botswana, Of that, population left in delta region has only 40 individuals. The lechwe a bit larger than an impala, with elongated hooves and a water repellent substance on its legs that enable rapid movement through knee deep water. Lechwe graze on aquatic plants and, like the waterbuck, take to water when threatened by predators. Only the males have horns.
Балық
Окаванго дельтасында 71 түрлі балық мекендейді, оның ішінде жолбарыс балығы, тилапия түрлері және түрлі шабақтар бар. Балықтардың мөлшері Африканың қабырғалы тісті шабағынан бастап, айдарша балығына дейін жетеді. Осы түрлер Замбези өзенінде де кездеседі, бұл екі өзен жүйесінің арасындағы тарихи байланысты көрсетеді.
The Okavango Delta is home to 71 fish species, including the tigerfish, species of tilapia, and various species of catfish. Fish sizes range from the African sharptooth catfish to the sickle barb. The same species are found in the Zambezi River, indicating an historic link between the two river systems.
Дельтаның флорасы
Окаванго дельтасында 134 отбасы мен 530 туысқа жататын 1068 өсімдік түрі бар. Көпжылдық батпақта бес маңызды өсімдік қауымдастығы кездеседі: терең суларда – Папирус кипер, жайылма су басқан жерлерде – Мискантус, ал олардың арасында – Фрагмиттер австралис, Тифа капенсис және Пикреус. Көпжылдық батпақта кең таралған батпақ өсімдіктері маусымдық су басқан аймақтарға да жетіп жатады. Дельтаның құрлық бөлігі ағаштар, бұталар және шөптесін өсімдіктерден құралған шөптесін және ормандық қауымдастықтардың мозаикалық құрылымымен сипатталады, жалпы өсімдік жамылғысы батпақтан әлдеқайда құрғақ. Вахелия (акация), Боссия, Комбретум және Терминалия – Окаванго дельтасындағы өсімдіктердің көп бөлігін құрайтын негізгі туыстардың бірнешесі. Жылдық су тасқыны және жаңбырлы маусымның табиғи құбылысы дельтадағы өсімдіктердің ерекше түрлерге бай болуына себеп болады. Серронга және Маунның оңтүстік дельтасында қоныстанған, ал кейбір Уэйилер Каприви жолағындағы атамекендерінде тұрады. Соңғы 20 жылда Окавангоның түкпір-түкпірінен көптеген адамдар Маунға көшіп келді. 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында Анголадан келген 4000-нан астам Хамбукушу босқыны батыс Панхандлдегі Этша аймағына орналастырылды. Окаванго дельтасы 18 ғасырдың соңынан бері Батавана (цвана тайпасының) саяси билігінде. Бангвато тайпасының бір тармағының басшысы Матиба I басшылығымен Батаваналар 1850 жылдары аймақтағы піл сүйегі саудасының өркендеуі кезінде дельтаны толық бақылауға алды. Дегенмен, Батаваналардың көпшілігі дәстүрлі түрде дельтаның шетінде тұрды, себебі цеце шыбыны олардың малдарына қауіп төндіретін. 40 жылға жуық үзілістен кейін цеце шыбыны шегінді және Батаваналардың көпшілігі 1896 жылдан 1930 жылдардың соңына дейін батпақта өмір сүрді. Содан бері дельтаның шеті адам және малдың өсуіне байланысты тығыздыра түсті.
The Okavango Delta is home to 1068 plants which belong to 134 families and 530 genera. There are five important plant communities in the perennial swamp: Papyrus cyperus in the deeper waters, Miscanthus in the shallowly flooded sites, and Phragmites australis, Typha capensis and Pycreus in between. The swamp dominant species, which are usually found in the perennial swamp, also extend far into the seasonally inundated area. The mainland in the delta is characterized by mosaic of grassland and woodland communities composed of trees, shrubs and understory herbs, basically the vegetation is notably drier than the swamp. Vachellia (acacias), Boscia, Combretum and Terminalia are some of the principal genera which make up the majority of plants within the Okavango Delta. The natural phenomenon of the annual flood in the dry season and the distinct rainy season in time of low rain is the result of the exceptionally high plant diversity within the delta. have inhabited the area around Seronga as well as the southern delta around Maun, and a few Wayeyi live in their putative ancestral home in the Caprivi Strip. Within the past 20 years many people from all over the Okavango have migrated to Maun, the late 1960s and early 1970s over 4,000 Hambukushu refugees from Angola were settled in the area around Etsha in the western Panhandle. The Okavango Delta has been under the political control of the Batawana (a Tswana nation) since the late 18th century. Led by the house of Mathiba I, the leader of a Bangwato offshoot, the Batawana established complete control over the delta in the 1850s as the regional ivory trade exploded. Most Batawana, however, have traditionally lived on the edges of the delta, due to the threat that the tsetse fly poses to their cattle. During a hiatus of some 40 years, the tsetse fly retreated and most Batawana lived in the swamps from 1896 through the late 1930s. Since then, the edge of the delta has become increasingly crowded with its growing human and livestock populations.
Молапос (су ағыстары)
Су тасқыны аяқталғаннан кейін дельтаның төменгі жағындағы сулар, оның түбіне қарай, тартылып, топырақта ылғалды қалдырады. Бұл қалған ылғал мал азығы және осыған төзімді басқа да егістерді себу үшін пайдаланылады. Жергілікті халық бұл жерді молапо деп атайды. 1974-1978 жылдары су тасқыны әдеттегіден күшті болғандықтан, су тартылған кезде егін егуге мүмкіндік болмады, нәтижесінде азық-түлік пен мал азығының күрделі тапшылығы туды. Осыған жауап ретінде Молапоны дамыту жобасы іске қосылды. Ол су тасқынын бақылау және ауыр су басудың алдын алу үшін молапо аймақтарын бөгеттермен қорғады. Бөгеттер шлюздермен жабдықталған, осылай сақталған суды босатуға және су тартылған кезде егін егуді бастауға болады.
After the flooding season, the waters in the lower parts of the delta, near the base, recede, leaving moisture behind in the soil. This residual moisture is used for planting fodder and other crops that can thrive on it. This land is locally known as molapo. During 1974 to 1978, the floods were more intensive than normal and flood recession cropping was not possible, so severe food and fodder shortages occurred. In response, the Molapo Development Project was initiated. It protected the molapo areas with bunds to control the flooding and prevent severe flooding. The bunds are provided with sluice gates so the stored water can be released and flood recession cropping can start.
Мүмкін қауіптер
Канадалық ReconAfrica компаниясының мұнай іздеу жұмыстарының болуы мүмкін қауіптің бірі. 2021 жылдың сәуіріндегі алғашқы барлау жұмыстары шөгінді тау жыныстарында мұнай кендерін көрсетті. Экологтар бұл жобаның экологиялық ортаға теріс әсер ететінінен және негізгі су көздеріне қауіп төндіретінінен алаңдап отыр. ReconAfrica компаниясы «жоспарланған іс-шаралар экожүйеге ешқандай зиян келтірмейді» деген мәлімдеме жасады. Намибия үкіметі Окавангоның су ағынын белгілі бір деңгейде реттейтін Замбези аймағында су электр стансасын салу жоспарларын ұсынды. Жаттаушылар бұл жобаның әсері минималды болады деп санайды, ал экологтар бұл жобаның дельтадағы бай жануарлар мен өсімдіктер әлемін жоя алатынын айтады. Оңтүстік Африкалық кинорежиссер және табиғатты қорғаушы Рик Ломба 1980 жылдары аймаққа малдың шабуылдауының қаупі туралы ескерткен. Оның «Едемнің соңы» атты деректі фильмі дельтаның мүддесін қорғау үшін оның атқарған жұмыстарын көрсетеді. Жаһандық жылыну салдарынан Окаванго су жиналатын алабында жылдық жауын-шашын мөлшерінің азаюы және температураның жоғарылауы күтілуде. Жаһандық жылынудың салдары Окаванго дельтасындағы су тасқынына арналған жерлердің ауданын қысқартуы мүмкін, бұл аймақтағы су қолжетімділігіне, сондай-ақ мал шаруашылығы мен егіншілікке елеулі әсер етеді.
One possible threat is oil exploration by Canadian company ReconAfrica. Initial exploration in April 2021 revealed oil deposits in sedimentary rock. Environmentalists are concerned that the project will have a negative ecological impact and that some of the main bodies of water could be threatened. ReconAfrica has stated, "There will be no damage to the ecosystem from the planned activities." The Namibian government has presented plans to build a hydropower station in the Zambezi Region, which would regulate the Okavango's flow to some extent. While proponents argue that the effect would be minimal, environmentalists argue that this project could destroy most of the rich animal and plant life in the delta. South African filmmaker and conservationist Rick Lomba warned in the 1980s of the threat of cattle invasion to the area. His documentary The End of Eden portrayed his lobbying on behalf of the delta. The Okavango catchment is projected to experience decreasing annual rainfall as well as increasing temperatures as a result of global warming. The effects of global warming are likely to result in reductions in the extent of floodplains in the Okavango Delta, which will have significant impacts on water availability as well as livestock rearing and agricultural activities in the region.