Кіріспе

Британдық қарулы күштерге қызмет көрсететін компания (Navy, Army and Air Force Institutes, NAAFI) – 1920 жылдың 9 желтоқсанында британдық қарулы күштерге қажетті демалыс орындарын ұйымдастыру және әскери қызметшілер мен олардың отбасыларына тауар сату мақсатымен британ үкіметі құрған компания. Ол көптеген британдық әскери базаларда клубтар, барлар, дүкендер, супермаркеттер, кір жуу орындары, мейрамханалар, кафелер және басқа да нысандарды, сондай-ақ Корольдік теңіз флоты кемелеріндегі асханаларды басқарады. Комиссиялық офицерлер әдетте NAAFI клубтары мен барларын пайдаланбайды, себебі олардың әскери клубы өздеріне қажетті жағдайларды қамтамасыз етеді және ресми істерден басқа жағдайларда төменгі шендегілердің жеке өміріне бұзушылық деп есептеледі. NAAFI кемеде қызмет ететін қызметкерлері Теңіз кафетері қызметінің (NCS) құрамында болады, теңіз формасын киеді, өздерінің міндетті орындары бар, бірақ азамат болып қалады. NAAFI қызметкерлері сондай-ақ Экспедициялық күштер институтына (EFI) қосыла алады, ол соғыс аймақтарында NAAFI қызметтерін ұсынады. EFI қызметкерлері – Армия резервінің мүшелері, олар арнайы тапсырмаларды орындайды, шендерді иеленеді және форма киеді. NCS қызметкерлері де белсенді қызметке шыққан кезде Корольдік теңіз флотына ерікті түрде қосыла алады.

Өмірбаян

1892 жылы құрметті Лионел Фортескю, 17-ші Лансерлердің асхана басшысы, асхана қаржысын басқарудағы жемқорлыққа наразы болды. Ол асханада құлыпталған кассаны пайдалану жүйесін енгізді және сержант Джон Гарднерді жауапты етіп тағайындады. Гарднер – адал және қабілетті адам еді, ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Әскери-теңіз және Армия асханалар кеңесінің қызметкері ретінде жүздеген және мыңдаған фунт стерлингті басқарды. Құлыпталған касса жүйесін басқа полктер де қабылдады. Бірақ Гренадер гвардиясының майоры Гарри Крауфорд та асханасына берілетін тағамға қанағаттанбады және кооперативтік қоғам құру және өздері сатып алу жасау туралы идеясымен Лионель Фортескюге жүгінді. Олар бірлесіп 400 фунт стерлинг жинап, «Canteen and Mess Co-operative Society» («Асхана және тамақтандыру» кооперативтік қоғамын) құрды. Ереже бойынша, пайыздық мөлшерлеме бес пайыздан аспауы керек еді, ал қалған табыс полк асханаларына жеңілдік ретінде берілуі керек. Олар кооператив уақыт өте келе бүкіл армия үшін сатып алу және тарату агенттігіне айналады деп үміттенеді. 1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда барлық жоспарлар күшін жойды. Ұлыбританияның тұрақты армиясының көп бөлігі – Британ экспедициялық корпусы Францияға жіберілді, ал жүздеген мың жас жігіттер король мен ел үшін күресуге тіркелді. Үкімет бұрын-соңды болмаған көлемде күштерді жабдықтау және тамақтандыру мәселесіне дайын болмады, сондықтан үлкен армия жеткіліксіз ресми жабдықпен майданға шықты. Бақытымызға орай, «Асхана және тамақтандыру» қоғамы әлі де белсенді болды және ақша табудан гөрі әскерлердің әл-ауқатын ойлаған жалғыз мердігер еді. Қоғамның басшысы, соғыс кеңсесімен бірге, Ричард Диккенсон & Co компаниясының басқарушы директоры шақырылды. Бұл компания – ең сенімді және тәжірибелі асхана мердігері еді. Екі ұйымға арнайы бөлім құру ұсынылды, олар кейіннен елге қызмет ету үшін «Экспедициялық асханалар» ретінде бірікті. Қосымша қаражат пен біріккен күштеріне қарамастан, қызметтің көлемін қарулы күштердің үлкен өсуіне сәйкес арттыру мүмкін болмады. Осы уақытта көптеген жаңа мердігерлер жағдайды пайдалану үшін заңдық тесіктерді табуға тырысты, және сарбаздардың мүдделерін қорғау және барлық осы мүдделердің қызметін қадағалау үшін кепілдіктер қажет екені анық болды. 1915 жылдың қаңтарында Бақылау кеңесі құрылды, ал екі жылдан кейін Армия асхана комитеті Сауда кеңесінде коммерциялық емес ұйым ретінде тіркелді. Ол «Canteen and Mess Society» қоғамын өзіне сіңіріп, «Dickenson's» және Ұлыбританиядағы армияны жабдықтаушы барлық басқа фирмалардың келісімшарттарын өз қолына алды. Үш ай ішінде ол бейбіт уақытта британдық әскерлер орналасқан барлық шетелдегі асханаларды да басқаруға алды. «Экспедициялық күштердің асханалары» негізгі соғыс майдандарында қалды. 1917 жылдың маусым айында Корольдік теңіз күштері британдық сарбаздар сезінетін пайдадан үлес тіледі, сондықтан Армия асхана комитеті жаңа атау – «Әскери-теңіз және Армия асханалар кеңесі» атты атау алды. 1918 жылы Корольдік әуе күштері (RAF) елдің қорғанысының жеке құрамына айналғанда, олардың асханалары «Әскери-теңіз және Армия асханалар кеңесіне» қосылды. Лионел Фортескьюдің әскерилер үшін бірыңғай асхана жүйесін құру туралы көрегендігі іске асуға жақын болды және NAAFI-дің бастауы қаланды.

Құру

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін экспедициялық күш асханалары (ЭФК) және Әскери-теңіз және әскери асханалар кеңесі (НАКБ) елдің алғысына ие болмады. Бұл себебі, ЭФК әскерлерге тауар сатудан көп пайда тапқан болатын және ақшаны қалай жұмсау керектігі туралы пікірлер екіге бөлінді. 1920 жылдың наурыз айында, соғыс жөніндегі мемлекеттік хатшы Уинстон Черчилль болашақта Қарулы күштерге қандай ұйым қажеттігі туралы кеңес беру үшін комитет құрды. Нәтижелер бірауыздан болды: барлық үш түрлі әскерге қызмет ететін бір ұйым болуы керек, ол тұрақты болуы керек және соғыс немесе бейбіт уақытта тез кеңейіп немесе қысқаруы керек. Осылайша, 1920 жылдың 6 желтоқсанында Әскери-теңіз, Әскери және Әуе күштері институты құрылды және 1921 жылы NAAFI деген атпен сауда-саттық бастады. Коммерциялық емес ұйым ретінде, үлескорларға сыйақы беру қажеттігі болмағандықтан, NAAFI-ге қарулы күштерге қажетті тамақтандыру және демалыс орындарын басқару тапсырылды. Ол NAAFI клиенттерінің – британдық қарулы күштердің ерлер мен әйелдерінің игілігі үшін пайда табуға тиіс болды, сондықтан ол әскери қызметшілерге және олардың отбасыларына Корольдік армиялық қызмет корпусы (RASC) бастапқыда ұсынғаннан артық тауарлар сатуға міндеттенді. Әскери қызметшілер сатып алу кезінде ақшалай сыйлықтар мен жеңілдіктер арқылы тікелей пайда көретін болды, ал жылдық саудадан түскен артық табыс арқылы жанама түрде пайда көретін. Алғаш рет шетелдегі әскерлер шетелдегі асханадан үйдегідей тауарлар сатып ала алды. NAAFI алғаш рет 1922 жылы Ирландияда шетелдегі қызметін бастады. Алты жылдан кейін NAAFI Бермуда, Цейлон, Германия, Гибралтар, Ирак, Қытай, Ямайка, Мальта және Таяу Шығыста өкілдіктерге ие болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

NAAFI-нің ең маңызды үлесі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде болды. Соғыс жылдарында төраға және бас директор – сэр Ланселот Ройл болды. 1944 жылдың сәуіріне қарай NAAFI 7000 асхананы және 96000 қызметкерді басқарды (1939 жылы 600-дан аз асхана мен 4000 қызметкерден өсті). Ол сонымен қатар ENSA әскери ойын-сауық ұйымын да бақылады. 1940 жылғы Франция шайқасында ғана EFI-де 3000-ға жуық қызметкер және 230 асхана болды. EFI еркек қызметкерлері 1965 жылға дейін Корольдік армиялық қызмет корпусының мүшелері болды, содан кейін Корольдік армиялық қару-жарақ корпусының мүшелері болды. 1993 жылдан бері олар Корольдік логистикалық корпусының мүшелері. Әйелдер 1949 жылға дейін Аумақтық әскерге көмектесу қызметінің, содан кейін 1992 жылға дейін Әйелдердің Корольдік армия корпусының мүшелері болды, одан кейін олар RAOC-қа (содан кейін RLC-ге) қосылды.

Фолкленд соғысы

ХМС Ардент кемесіндегі NCS асханасының меңгерушісі, кіші офицер Джон Лик 1982 жылғы Фолкленд соғысында пулеметпен қаруланғандағы батылдығы үшін Distinguished Service Medal (DSM) медалімен марапатталды.

Танымал мәдениетте

"Carry On Sergeant" фильмі, "Carry On" фильмдерінің біріншісі, Ұлттық қызметтік бөлімшеде өтеді, көптеген сахналар NAAFI базасында түсірілген. 1950-жылдардағы BBC радио комедиялық сериясы "The Goon Show" сценарийлерінде NAAFI жиі еске алынды, көбінесе Питер Селлерстің кейіпкері, майор Деннис Бладнок арқылы. Бір бөлімі "Жетістікке жетелейтін NAAFI" деп аталды. "Operation Christmas Duff" бөлімінде NAAFI "Британ әскерін құлатуға жұмыс істейтін ұйым" деп сипатталды. "Сен NAAFI шамшағындай сөндірілгендейсің" (яғни, ақымақ) деген сөз – Бірінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерінің "Toc H шамшағындай сөндірілгендейсің" деген сөзінің жаңа нұсқасы. "Арзан NAAFI сағатындай" деген сөз, аталған жабдықтың нашар сапасымен байланысты әділ емес айыптау. "Сізге қызмет етеді ме?" сериалының "Camping In" бөлімінде, Рэмболд мырза Армияның тамақтандыру корпусында болғанын айтқанда, Лукас мырза Рэмболдтың NAAFI-де жұмыс істегенін жаңылыс түсінді. Ол ашуланып: "Сен NAAFI-де болдың ба?" – деп сұрайды. Сонымен қатар, "Grace & Favour" сериалының 1-маусымының 2-бөлімінде, Мисс Брамс капитан Пикок айтқан сөзге жауап беріп: "Ол NAAFI-ге бес Woodbines алу үшін велосипедпен баратын", – деді, ол Армияда болғанда "кейде ерге көтерілетінін" айтқаннан кейін. "Lucky Jim" кітабының 16-тарауында Диксон Маргареттың жүзі оған "НААФИ-ді сыпырып, мұрнын жеңімен сүргеннен басқа ештеңе істемейтін" адамды еске салғанын еске алады. Дж. Ли Томпсонның "Ice Cold in Alex" фильмінде, кейіпкер джин импорттық па, әлде NAAFI-нікі пе деп сұрайды, бұл спирттің сапасы туралы алаңдаушылық тудырады. Спайк Миллиганның соғыс естеліктерінде NAAFI туралы үнемі айтылады. Әр апта сайын оның артиллерия бөлімшесіне NAAFI қызмет көрсетеді, темекі және басқа да заттарды әкеледі, сондай-ақ аяқ киімнің шнурлары сияқты түрлі керек-жарақтарды сатады. Миллиган армиядан кеткеннен кейін де, ол әскери ойын-сауық тобының мүшесі болғандықтан, әр апта сайын NAAFI рационын ала береді. "Get Some In" сериалында RAF-тің міндетті қызметкерлері туралы айтылады, әрбір екінші бөлімде NAAFI асханасының көрінісі бар. "Lovejoy" сериалының 3-маусымының 5-бөлімінің 3-сахнасында Тинкер Дилл: "1953 жылы мен өзімнің оқиғаға құштарлығымды NAAFI-де қалдырып кеттім", – деп мәлімдейді. NAAFI институттың аты болғанымен, британдық әскери сөйлеуде де қолданылады, ол қысқа үзіліс немесе шай ішу үшін берілетін "NAAFI үзілісі" деген мағынаны білдіреді; сондай-ақ, басқа солдаттың мінезін сынау үшін де қолданылады, мысалы: "Ол NAAFI!" (Мақсаты жоқ, амбициясы жоқ және мүлде қызығушылық танытпайды). NAAFI туралы әзілде "Ешқашан темекің болмайды" деген мағынада айтылады, себебі темекі жиі жетіспейтін. "NAAFI сэндвичі" – маймен жағылған екі нанның біріне-бірі қосылуы, яғни, ішінде ештеңесі жоқ "сэндвич".

Бүгін

NAAFI қазір Британдық әскерлерінің Германия, Бруней, Гибралтар, Оңтүстік Атлантика аралдарындағы базаларында және Naval Canteen Service (NCS) арқылы HM кемелерінде жұмыс істейді. Германияда ол барлық тамақтандыру, бөлшек сауда және ойын-сауық қызметтерін ұсынады. Бұған офицерлер мен сержанттардың асханаларын басқару, тамақтандыру қызметін ұйымдастыру, сондай-ақ бірнеше бөлшек сауда дүкендері, кофеханалар, барлар мен салықтан босатылған автомобильдерді сату кіреді.