Кіріспе

Чехословакиялық жазушы Ярослав Фоглар (6 шілде 1907 – 23 қаңтар 1999) – жастар (ішінара скауттар қозғалысы) туралы көптеген романдар жазған чехословакиялық жазушы. Оның шығармаларында жастардың табиғатта және қараңғы қала көшелеріндегі бастан кешетін оқиғалары баяндалған. Оның ең танымал сериясы – Ян Фишер комикске бейімдеген «Rychlé šípy».

Ерте өмір

Фоглар 1907 жылы дүниеге келіп, Прагада өсті. Әкесі ерте қайтыс болғандықтан, анасы оны қиын материалдық жағдайда тәрбиеледі. Жасынан бастап ақша табу үшін Славик танымал детективтік әңгімелерді көшіріп, әр данасы үшін 20 геллерлік төлем алды. (Бұл бастапқыда оның әдеби стиліне әсер етті, кейіннен кітаптарының бірінші басылымдарындағы кемшіліктер түзетілді.) Праганың романтикалық аймақтары оған үлкен әсер етті. Оның романдарының барлық ойдан шығарылған қалалары шамалы болса да Прагадан алынған. 1920 жылдары Фоглар неміс тәуелсіз Wandervogel қозғалысымен, сондай-ақ Антонин Бенджамин Свойсик басқарған, чех тілінде Junák деп аталатын скаут қозғалысымен күшті ықпалда болды.

Скауттар мен Жастар клубы қозғалысы

Фоглар скаут көшбасшысы болып жұмыс істегенмен, скаут қозғалысымен қарым-қатынасы күрделі болды. Ол скауттарды тек бірнеше романында ғана бейнеледі (әсіресе Pod junackou vlajkou және Devadesatka pokracuje), бірақ көбінесе өзінің ойлап тапқан жігіттер клубы туралы жазуды артық көрді. Фоглардың тәуелсіз жігіттер клубы туралы идеясы негізінен неміс Wandervogel қозғалысынан туындаған. "Младий Гласатель" журналының редакторы ретінде Фоглар клубтық идеологияны (достық, игілік, жеке құрбандық, табиғатқа сүйіспеншілік және т.б.) жүйелі түрде қалыптастырды, сондай-ақ белгілі бір дәстүрлер мен арнайы терминологияны енгізді. Клубтар 4-8 жас аралығындағы шағын топтардан құралды. Кейбір клубтарды басқа жастардан бірнеше жас үлкен жігіттер басқарды, мысалы, "Бобр өзенінің жігіттері" романындағы Рикитан немесе "үлгілі жас" атанған Рычле шипы клубының Мирек Душині сияқты ең жақсы жастар. Фоглардың романдары мен журналдық мақалаларының ықпалымен көптеген чех жастары осындай клубтар құрды. Клубтық қозғалыстың өркендеу кезеңінде мыңдаған мұндай тәуелсіз клубтар пайда болды, олар ұйымдасқан скаут қозғалысына Wandervogel сияқты балама ұсынды. Екінші жағынан, 1938-1945 жылдар аралығындағы неміс оккупациясы және 1948-1989 жылдар аралығындағы коммунистік режим кезінде (1968 және 1969 жылдардағы скауттарды жаңартудан басқа) скауттар қуғынға түсіп, тыйым салынған кезде, жігіттер клубы скауттардың идеяларына ұқсас принциптерге негізделген жастар өмірінің тамаша бейресми мүмкіндігін ұсынды.

Идеалдық достық пен ерлер тәрбиесінің идеалы

Фоглардың романдарының басты мотивтерінің бірі – жас ер адам кейіпкерлері арасындағы жалғыздық пен тығыз досқа білісу арасындағы тартыс. Бұл ерекшелік "Přístav volá", "Když duben přichází", "Chata v Jezerní kotlině", "Modrá rokle" және "Tajemná Řásnovka" романдарынан жақсы көрінеді. Бұл романдар скауттық емес, жастардың тәуелсіз өмірін бейнелейді. Ал екінші, ірі тобындағы "топтық батырлар" романдарының сюжеті ұйымдасқан жастар тобының оқиғаларына негізделген, онда жеке психологияға қарағанда іс-қимыл мен оқиғалар басым. Батырлар скауттар немесе тәуелсіз клуб мүшелері.

Романдарындағы гомоэротикалық элементтер

Кейбір сыншылар Фоглардың романдары жасырын гомоэротикалық құштарлыққа толы деп, немесе автордың өзі гомосексуал болған деп мәлімдеді. Фоглар британдық скауттар қозғалысы идеяларына қарағанда неміс "Вандервогель" романтизмінен күшті әсер көрді (бұл қозғалыс Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Чехия жерінде пайда болған). "Вандервогель" қозғалысының өзінде ерлер эротизмінің белгілі бір элементтері болған. Фоглардың көптеген романдары екі жастың арасындағы тығыз достықты бейнелейді, бірақ "Рыхле шипи" клубы мен "Девадесатка" сияқты "топтық батыр" романдарына қатысты кейбір ерекшеліктер бар. Фоглардың романдары негізінен ерлер әлемінде өтеді, онда әйелдер көбінесе маңызсыз рөлде (қарт әйелдер немесе кішкентай қыздар, көбінесе есімдері жоқ) болады. Мұндай гомосоциалдық сол кезеңдегі әдебиетте кең таралған құбылыс, автордың сексуалдық бағдарына қарамастан. Алайда, оның кітаптарында, әсіресе "Рыхле шипи" комикстерінде, бірнеше күшті әйел кейіпкерлері де бар. Фоглар қыздармен бірнеше махаббатқа түскен, бірақ бәрі де сәтсіз аяқталған.