Чехия әдебиетінің тарихы мен дамуы

Кіріспе

Чех Республикасының жазба туындылары

Чех әдебиеті – чех тілінде, Чех Республикасында (бұрынғы Чехословакия, одан бұрын Богемия Коронасының жерлерінде) немесе чехтар жазған әдебиетті білдіреді. Чех Республикасындағы әдебиеттің көп бөлігі қазір чех тілінде жазылады, бірақ тарихи тұрғыдан алғанда, чех әдебиетінің маңызды бөлігі басқа тілдерде де, оның ішінде латын және неміс тілдерінде жазылған.

Орта ғасырлардағы латын шығармалары

Богемия 9-10 ғасырларда христиан дініне енді, ал Богемия патшалығымен байланысты ең ерте жазба жұмыстар 12-13 ғасырларда жазылған орта латын тіліндегі еңбектер болып табылады (10 ғасырға жатқан, бірақ шынайылығы күмәнді Христиан туралы латын жырларын қоспағанда). Осы кезеңдегі жұмыстардың көп бөлігі – жылнамалар мен қасиеттілердің өмірбаяндары. Богемиялық қасиеттілердің өмірбаяндары тек богемиялық қасиеттілерге (әулие Людмила, Венцеслав, Прокопий, Кирилл мен Мефодий және Адалберт) арналған, алайда богемиялық қасиеттілер туралы көптеген жырларды шетелдік авторлар да жазған. Бұл кезеңнің ең маңызды жылнамасы – Косманың «Chronica Boemorum» (Богемия жылнамасы), бірақ ол тақырыптарына сол заманғы саясатты ескере отырып, билеуші династияның заңдылығын қамтамасыз етуге тырысады. Косманың еңбегін 12 ғасырдың соңы мен 13 ғасырдың басында бірнеше авторлар жаңартып, кеңейтті. 13 ғасырдың бірінші жартысында Богемияның Пржемысл билеушілері саяси және экономикалық ықпалын батысқа қарай кеңейтіп, Батыс Еуропаның саяси және мәдени мемлекеттерімен байланысқа келді. Бұл мәдени алмасу әдебиетте 13 ғасырдың соңында неміс сарай поэзиясының, яғни Миннезангтың енгізілуі арқылы көрінді. Алайда, 1306 жылы Венцеслав III өлтірілгеннен кейін және патшалықтағы дүрбелеңнен кейін богемиялық ақсүйектер неміс мәдениетінен алшақтап, өз ана тіліндегі әдебиетті іздеді. Осыған қарамастан, неміс тілі 19 ғасырға дейін Богемияда маңызды әдеби тіл болып қала берді. Бұл жаңа әдебиет көбінесе екі түрдегі эпикалық поэзиядан тұрды: жырлар және батырлық жырлар, екеуі де Киелі кітаптан алынған апокрифтік әңгімелерге негізделген, сондай-ақ бұрынғы кезеңдердің қасиеттілердің өмірбаяндары. Сондай-ақ осы кезеңде проза да дами бастады: әкімшілік және оқулық мәтіндер, олар кеңірек және мамандандырылған лексиканы қажет етті; алғашқы чех-латын сөздіктері осы кезеңге жатады. Далимилдің жылнамасы және «Chronicon Aulae Regiae» (Збраслав жылнамасы) ең көрнекті мысалдар болып табылатын кең көлемді жылнамалар, сондай-ақ көркем проза (мысалы, Смил Флашка з Пардубиц және Йоханнес фон Сааз) жазылды.

Bohemia was Christianized in the late 9th to 10th centuries, and the earliest written works associated with the kingdom of Bohemia are Middle Latin works written in the 12th to 13th centuries (with the exception of the Latin Legend of Christian, supposedly of the 10th century but of dubious authenticity). The majority of works from this period are chronicles and hagiographies. Bohemian hagiographies focus exclusively on Bohemian saints (Sts. Ludmila, Wenceslas, Procopius, Cyril and Methodius, and Adalbert), although numerous legends about Bohemian saints were also written by foreign authors. The most important chronicle of the period is the Chronica Boemorum (Bohemian Chronicle) by Cosmas, though it does approach its topics with then contemporary politics in mind, and attempts to legitimize the ruling dynasty. Cosmas' work was updated and extended by several authors in the latter part of the 12th and during the 13th centuries. During the first part of the 13th century, the Přemyslid rulers of Bohemia expanded their political and economic influence westward and came into contact with the political and cultural kingdoms of Western Europe. This cultural exchange was evident in literature through the introduction of German courtly poetry, or Minnesang, in the latter part of the 13th century. After the murder of Wenceslas III and the subsequent upheavals in the kingdom in 1306, however, the Bohemian nobles distanced themselves from German culture and looked for literature in their native language. Despite this, German remained an important literary language in Bohemia until the 19th century. This new literature in Czech consisted largely of epic poetry of two types: the legend and the knightly epic, both based on apocryphal tales from the Bible, as well as hagiographic legends of earlier periods. Prose was also first developed during this period: administrative and instructional texts, which necessitated the development of a more extensive and specialized vocabulary; the first Czech Latin dictionaries date from this time. Extensive chronicles, of which the Chronicle of Dalimil and Chronicon Aulae Regiae (the Zbraslav Chronicle) are the most striking examples, and artistic prose (e. g. Smil Flaška z Pardubic and Johannes von Saaz) were also written.

Барокко дәуірі

Ақ тау шайқасынан кейін чех протестанттарының құлдырауы чех әдебиетінің дамуына шешуші түрде әсер етті. Богемияның күштеп католиктік дінге қайта баулуы және германдықтандыруы, одан кейін болған тәркілеулер мен жер аударулар протестанттық орта тапты жартылай жойып, әдебиетті екіге бөлді: отандық католик және эмигрант протестант салалары. Сол кездегі басқа еуропалық елдерден өзгеше, Богемиядағы аристократия әдеби оқырмандардың қатарына жатпады, сондықтан әдеби еңбектердің осы бөлінуі чех барокко әдебиетінің дамуындағы белгілі бір кемшіліктерге және тоқырауға алып келді, әсіресе ақсүйектер сарайлары үшін жазылған жанрларда. Чех евангелистік барокко жазуының ең ірі тұлғасы – Богемияда жастығын өткізген, бірақ кейінірек өмірінде жер аударылуға мәжбүр болған Иоанн Коменский. Ол педагог, теолог, білім беру реформаторы және философ болды; оның еңбектеріне грамматика, білім беру туралы теориялық трактаттар және теологиялық еңбектер кіреді. Ол 17 ғасырдың соңында қайтыс болғаннан кейін чех тіліндегі протестант әдебиеті дерлік жойылып кетті. Католик барокко туындылары екі түрге бөлінеді: Адам Мишна з Отрадович, Фридрих Бридель және Вацлав Ян Роза сияқты діни поэзия, діни прозалық жазбалар (яғни үгіт прозасы және агиографиялар), тарихи есептер (Бохуслав Балбин), сондай-ақ иезуиттердің Әйгілі Венцеслав Киелі кітабы.

Ағартушылық кезең

XVIII ғасырдың соңында Богемия жерлерінде маңызды өзгерістер орын алды. Габсбург императоры Иосиф II феодалдық жүйені жойып, жаңа діни және идеологиялық төзімділікті қолдады. Күнделікті өмірдің барлық саласына рационалды ғылым қағидаларын қолдануға ұмтылған ағартушылық классицизм пайда болды. Ұлттың бірігуі үшін ұлттық мәдениет пен әдебиеттің өз ұлттық тілінде болуы қажетті шарт ретінде қарастырыла бастады. Әдебиетте бұл прозалық романдарға (мысалы, Вацлав Матей Крамериус), чех тарихына және чех мәдениетінің тарихи дамуына (мысалы, чех тілінің грамматикасын жаңартып жазған Йозеф Добровский және чех поэзиялық стилін жүйелі түрде дамытуға кіріскен Антонин Ярослав Пучмаер) деген жаңа қызығушылықты тудырды. Әдеби аудитория дін қызметкерлері мен монахтардан бастап, қара халыққа және жалпы жұртшылыққа дейін кеңейді, ал әдебиет көркемдік өрнек құралы ретінде таныла бастады. Богемия мен Моравия Австрия және Германияның мәдени ықпалында қала берді. Жаңа ұлттық әдебиет бастапқыда танымал неміс жанрларын үлгі етіп алды, бірақ кейін ғана тәуелсіз шығармашылық күш-жігерге айналды. Бұл әсіресе драма жанрында байқалды, мысалы, Вацлав Климент Кличпера.

19 ғасыр

Романтизмге дейінгі кезең – ағартушылық классицизм мен романтизм арасындағы кезеңдік өткелді құрады. Романтизмге дейінгі авторлар антикалық поэзиялық формаларға толыққанды бас бұрмады, бірақ жанрлар арасындағы қатаң шекараны жеңілдетіп, дидактикалық жанрлардан лирикалық, халықтық рухтағы туындыларға (мысалы, Ян Коллар мен Франтишек Челаковский) көшті. Осы кезеңде Бернард Болцаноның екі тілді және екі мәдениетті чех-неміс мемлекеті туралы көзқарасын қабылдамау нәтижесінде, нағыз ұлттық әдебиет пен мәдениет идеясы қалыптасты. Бұл дәуірдің ең ірі тұлғасы – Йозеф Юнгман, ол әлем әдебиетінің көптеген классиктерін аударды және өмірін чех әдебиетін үлкен дамуға қабілетті бай әдебиет ретінде орнықтыруға арнады. Франтишек Палацкий мен Павел Йозеф Шафарик чех тарихын қайта қарастыруға кірісті. Чех әдебиеті мен мәдениетінің тегін анықтауға тырысқан кездегі чех тарихшылары орта ғасырлардағы батырлық эпостардың куәліктерін іздеді. Олар мұндай куәліктерді «Dvůr Králové қолжазбасы» мен «Zelená Hora қолжазбасы» (тиісінше, Рукопис královédvorský және Рукопис zelenohorský) деп тапты, бірақ кейін екеуінің де жалған екендігі дәлелденді. 1830 жылдарға қарай чех әдебиетінің негізі қаланды және авторлар енді өз туындыларының көркемдік құндылығына көбірек, ал чех әдебиеті мен мәдениетінің идеясын дамытуға азырақ назар аудара бастады. Осы кезеңде әдебиеттің екі басты түрі қалыптасты: оқырмандарды білім беруге және оларды Австро-Венгрия империясына адал болуға шақыратын Бидермейер әдебиеті (мысалы, Карел Яромир Эрбен мен Божена Немцова) және жеке тұлғаның бостандығын, субъективтілікті және санадан тыс құбылыстарды баса назарлайтын романтизм (мысалы, Карел Гиннек Маха мен Вацлав Болемир Небеский). Бұл авторлардың туындылары көбінесе газеттерде немесе Йозеф Каетан Тыл басып шығарған «Кветы» (Gvěty) әдеби журналында жарияланды. 1848 жыл Маханың ізбасарлары болған жаңа буын чех авторларын алға шығарды. Олардың еңбектері жаңа альманахта жарық көрді. Бұл авторлар таза ұлттық мәдениеттің тар идеалдарын қабылдамай, чех әдебиетін еуропалық мәдениетке енгізген және чех жерлерінен тыс жерде жасалған жетістіктерден шабыттанған мәдениетті қолдады. Алайда олардың туындылары индустрияландырудың кеңеюіне де тоқталып, шексіз романтикалық идеалға қарағанда қарапайым өмірге көбірек назар аударды. Май буыны романтизм дәстүрін жалғастырған, бірақ реализм, символизм және декаденция сияқты заманауи стильдерді де енгізген неоромантиктермен бірге болды. Үш кезең байқалады: біріншісі 1870 жылдардағы саяси және әлеуметтік прогресс жетіспеушілігіне байланысты көңіл көшіруге реакция болды (мысалы, Вацлав Шолк); екіншісі поэзияға, әсіресе эпикалық поэзияға қайта оралу болды (мысалы, Йозеф Вацлав Сладк); ал үшіншісі прозаға бағытталды (мысалы, Алоис Жирасек). Неоромантиктермен диалогта, авторлардың келесі буыны реализм мен натурализмға, қарапайым және банальды нәрселерге бейімделді. Олар тарихи емес, қазіргі заманғы тақырыптарды ұнатты және кейіпкерлердің жиі түрлі-түсті сөйлеуімен салыстырғанда автордың жеке дауысын азайтуға тырысты. Екі басты тақырып қызығушылық тудырды: чех ауылының зерттелуі және оның жақсы моральдың оазисі болып қала беруі (Ян Хербен, Карел Вацлав Раис, Алоис Мрщик); және Прага, әсіресе төменгі таптардың өмірі (Игнат Херман, Карел Матей Чапек Чод). XIX ғасырдың соңғы әдеби буыны өткенмен үзіліс пен модернизмнің пайда болуын білдірді. Ғасыр басындағы француз революциясынан кейінгі оптимизм толқынынан кейін, осы еркіндік пен бауырластық идеалдарын іске асырудағы прогресс жетіспеушілігі осы идеалдарға қол жеткізу мүмкіндігіне күмән тудырып, оларды жүзеге асыруға жаңа күш-жігер жұмсады. Осы буын авторларының ортақ байланысы – олардың жеке дауыстарына қарағанда белгілі бір стильге адалдығы және алдыңғы буынның туындыларына қатысты жиі сынды көзқарасы. Модернистер суретшінің құрметіне де бастама берді, бұл кезеңде әдеби сыншы тәуелсіз мамандық ретінде, суретшінің одақтасы ретінде туды, ол туындыны анықтауға және оны көпшілікке таныстыруға көмектесті (Франтишек Ксавер Шалда). Бұл кезеңнің танымал ақындары ақын Ярослав Врхлицкийдің туындылары мен аудармаларына сүйенді, олардың ішінде Йозеф Сватоплюк Мачар, Антонин Сова, Отокар Бржезина және Карел Хлавачек болды; проза авторларына Вилем Мрщик, Рожена Свободова және Йозеф Карел Шлейхар жатады.

Pre romanticism formed the transition between enlightened classicism and romanticism – the pre romantics did not completely abandon the emphasis on poetic forms drawn from antiquity, but relaxed the strict separation between the genres and turned away from didactic genres toward more lyric, folk inspired works (e. g. Ján Kollár and František Čelakovský.) It was during this period that the idea of a truly national literature and culture developed, as a rejection of Bernard Bolzano's vision of a bi lingual and bi cultural Czech German state. The perhaps greatest figure of this era is Josef Jungmann, who translated many classics of world literature and spent his life establishing Czech literature as a serious, rich literature capable of great development. František Palacký and Pavel Jozef Šafárik took up the challenge of reexamining Czech history. As part of the effort to establish a pedigree for Czech literature and culture, Czech historians of the time sought evidence of heroic epics of the Middle Ages. They appeared to find such evidence in the Rukopis královédvorský and Rukopis zelenohorský (the Dvůr Králové Manuscript and the Zelená Hora Manuscript, respectively), although both were later proven forgeries. By the 1830s, the foundations of Czech literature were laid and authors now began to focus more on the artistic merits of their work and less on developing the idea of Czech literature and culture as a whole. During this time period two main types of literature were produced: Biedermeier literature, which strove to educate the readers and encourage them to be loyal to the Austro Hungarian Empire (e. g. Karel Jaromír Erben and Božena Němcová), and romanticism, which emphasized the freedom of the individual and focused on subjectivity and the subconscious (e. g. Karel Hynek Mácha, Václav Bolemír Nebeský.) These authors were generally published in either newspapers or in the literary magazine Květy (Blossoms) published by Josef Kajetán Tyl. The year 1848 brought to the fore a new generation of Czech authors who followed in the footsteps of Mácha, and published their work in the new almanac Máj (May) (e. g. Vítězslav Hálek, Karolina Světlá and Jan Neruda). These authors rejected the narrow ideal of a purely national culture and favored one that incorporated Czech literature into European culture and drew inspiration from the progress made outside of the Czech lands. Their work, however, also commented on the encroachment of industrialization and focused increasingly on the simple life as opposed to the unfettered romantic ideal. The May generation was followed by the neo romantics, who continued in the romantic tradition, but also incorporated more contemporary styles: realism, Symbolism, and decadence. Three periods are apparent: the first reacted to the disappointment due to the lack of political and social progress during the 1870s (e. g. Václav Šolc); the second was the great return to poetry, especially epic poetry (e. g. Josef Václav Sládek); and the third focused on prose (e. g. Alois Jirásek). In conversation with the neo romantics, the next generation of authors leaned toward realism and naturalism, the ordinary and banal. They favored contemporary subjects over historical ones, and sought to deemphasize the personal voice of the author in comparison to the often highly colored speech of the characters. Two main topics were of interest: the exploration of the Czech village and the extent to which it remained an oasis of good morals (Jan Herben, Karel Václav Rais, Alois Mrštík); and Prague, especially the life of the lower classes (Ignát Herrman, Karel Matěj Čapek Chod). The last literary generation of the 19th century signaled a decided break with the past and the advent of modernism – after the wave of optimism in the wake of the French Revolution at the beginning of the century, the lack of progress in implementing these ideals of freedom and brotherhood led to both a skepticism toward the possibility of ever achieving these ideals, and renewed efforts to do so. The common link between authors of this generation is their adherence to a particular style over their own voices, and their often very critical perspectives on the work of the previous generations. The modernists also inaugurated the cult of the artist, and this period saw the birth of the literary critic as an independent profession, as an ally of the artist, helping to both define and present work to the public (František Xaver Šalda). Notable poets of this period drew on the works and translations of the poet Jaroslav Vrchlický and include, among others, Josef Svatopluk Machar, Antonín Sova, Otokar Březina, and Karel Hlaváček); prose authors include Vilém Mrštík, Růžena Svobodová, and Josef Karel Šlejhar.

20 ғасыр

20-шы ғасырдың басында чех әдебиеті терең өзгеріске ұшырады. Дерлік бір ғасырлық еңбектен кейін әдебиет, соңғы кезде халықты білім беру және ұлттық мәдениетті тарату қажеттілігінен азат болып, тек өнер үшін ғана әдебиетке айналды. Франция, Солтүстік Еуропа және Ресейге бағдарлану күшейді, авторлар мен олардың оқырмандарының мәдени біліміне жаңа талаптар қойылды. Жаңа буын ақындары неоромантиктер мен модернистерден де алшақтады: С. К. Нойман басшылығымен олардың шығармалары кез келген пафос немесе күрделі символизмден азат, нақты шындыққа ден қойды. Жаңа ақындардың көптеген өкілдері (Карел Томан, Франя Шрамек, Виктор Дык, Франтишек Геллнер, Петр Безрух) анархизм мен әйелдер қозғалысымен байланысты болды, бірақ бұл ықпал он жылдық бойы азайды. Прозада модернисттер буынының жұмысы енді ғана толыққанды дамыды, бірақ олардың прозасына әсер еткен әртүрлі стильдік ағындар жаңа буынның шығармаларында да көрінеді: натурализм (А. М. Тильшова); импрессионизм (Шрамек, Геллнер, Жири Махен, Ян Опольский, Рудольф Теснохлидек); Вена сецессиясы (Ружена Свободова, Жири Карасэк зе Львович). Алғашқы онжылдықтағы көтерілістен кейін жаңа буын ақындары (Томан, Нойман, Шрамек) өздерінің шығармаларында табиғат пен өмірге бет бұрды. Осы онжылдық католик авторларының (Йозеф Флориан, Якуб Демль, Ярослав Дюрих, Йозеф Вахал) қайта оралуымен және авангардтың чех әдебиетіне алғаш рет енуімен де ерекшеленді, олар қоғамдағы қарқынды өзгерістерді және жаңаруды бейнелеуге тырысты. Алғашқы авангард стилі неоклассицизм болды, ол тез кубизмге, футуризмге және цивилизмге (С. К. Нойман, жас Чапек ағайындары) жол берді. Бірінші дүниежүзілік соғыс жаңадан пайда болған чех мәдениетін басу толқынын әкелді, бұл дәстүрлі чех құндылықтары мен тарихына – гуситтер мен оянуға оралуды білдірді. Соғыс сонымен қатар құндылықтардың, прогреске, дінге және сенімге деген сенімнің дағдарысын тудырды, ол экспрессионизмде (Ладислав Клима, Якуб Демль, Рихард Вайнер), азаматтық (Чапек ағайындары) және жалпы адамзат бауырластығының көріністерінде (Иван Олбрахт, Карел Матей Чапек Ход, Ф. Х. Шалда) көрініс тапты. Бірінші Республикамен бірге келе жатқан соғыс аралық кезең чех әдебиетінің гүлденген кезеңдерінің бірі болды. Жаңа мемлекет ойлаудың, діннің және философияның көп түрлілігін әкелді, бұл әдебиет пен мәдениеттің үлкен гүлденуіне әкелді. Соғыс аралық кезеңнің бірінші маңызды тақырыбы – соғыс: адамгершіліксіздік, зорлық-зомбылық және террор, сонымен қатар чех легионының батырлық әрекеттері (Рудольф Медек, Йозеф Копта, Франтишек Лангер, Ярослав Хашек). Ярослав Хашектің «Жақсы солдат Швейк» атты соғысқа қарсы комедиялық романы – чех әдебиетінің ең көп аударылған романы (2013 жылғы мәлімет бойынша 58 тілде). Жаңа буын ақындары авангардты қайта жаңғыртуды бастады: жүрек поэзиясы (алғашқы Жири Волкер, Зденек Калиста) және наивизм (Чапек ағайындары, Йозеф Хора, Ярослав Сейферт және С. К. Нойман). Алайда, авангард көп ұзамай радикалды пролетариаттық социалистік және коммунистік авторларға (Волкер, Нойман, Карел Тейге, Антонин Матей Пиша, Хора, Жиндрих Хорейши), католиктерге (Дюрих, Демль) және орталықшылдарға (Чапек ағайындары, Дык, Фишер, Шрамек, Лангер, Ян Гербен) бөлінді. Чех әдебиетінің ерекше стилі – поэтизмді Devětsil тобы (Vítězslav Nezval, Ярослав Сейферт, Константин Библь, Карел Тейге) дамытты, олар поэзияның күнделікті өмірге енуі керек деп, поэзия күнделікті өмірден ажырамас, әркімнің ақын екенін айтты. Соғыс аралық кезеңдегі проза өткен ғасырдың дәстүрлі, бір көзқарас прозасынан одан да алыстап, көптеген көзқарас, субъективтілік және сынық әңгімелерді жақтады. Утопиялық және фантастикалық әдебиет алдыңғы қатарға шықты (Ян Вайс, Карел Чапек, Эдуард Бас, Жири Хаусман), сонымен қатар әлемді мүмкіндігінше дәл бейнелеуге тырысқан деректі проза жанрлары (Карел Чапек, Эгон Эрвин Киш, Жири Вейл, Рудольф Теснохлидек, Эдуард Бас, Яромир Джон, Карел Полачек); лирикалық, қиялға толы проза, ол сол кездегі поэтикалық поэзиямен байланысты болды (Карел Конрад, Ярослав Ян Пол, Владислав Ванчура); және католиктік бағыттағы проза (Ярослав Дюрих, Ян Чеп, Якуб Демль). Сол кездегі драма да поэзия мен прозаның экспрессионизм сияқты стильдік дамуын ұстанды, содан кейін реалистік, азаматтық театрға оралды (Франтишек Лангер, Карел Чапек). Авангардтық поэзиямен қатар авангардтық театр да өркендеді, ол актерлер мен көрермендер арасындағы кедергілерді жоюға, театрлық жұмыстың бірлігі туралы иллюзияны бұзуға бағытталған (Osvobozené divadlo, Jiří Voskovec және Jan Werich). 1920-шы жылдардың шабытты оптимизмінен кейін 1930-шы жылдар экономикалық дағдарысты әкелді, бұл саяси дағдарысты тудырды: солшыл (коммунистік) және оңшыл (немісшіл және фашистік) партиялар радикалданды және демократияның тұрақтылығына қауіп төндірді. Бұл сол кездегі авторларды қоғамдық мәселелерге және руханиятқа назар аударуға итерді; католицизмнің маңызы артты (Калиста, Карел Шульц, Халас, Ванчура, Дюрих). Өзгерістер алдымен поэзияда байқалды: жаңа буын ақындары (Богуслав Рейнек, Вилем Завада, Франтишек Халас, Владимир Холан, Ян Заградничек) ақындар ретінде бастады, бірақ олардың шығармалары өте қараңғы, өлім мен қорқыныш туралы суреттерге толы. Ескі авангард (Тейге, Незваль) поэтизмнен де бас тартып, сюрреализмге бет бұрды, ал үшінші топ (Хора, Сейферт, Франтишек Хрубин) лирикаға, тыныш, естеліктерге толы поэзияға бұрылды. Проза реалистік журналистика жылдарынан кейін эпостарға, экзистенциалдық романдарға және субъективті көзқарасқа бұрылды. Халықтық балладалар (Йозеф Чапек, К. Чапек, Ванчура, Иван Олбрахт), әлеуметтік тақырыптағы романдар (Олбрахт, Ванчура, Полачек, Мария Майерова, Мария Пуйманова) және психологиялық романдар (Ярмила Глазарова, Эгон Хостовский, Ярослав Хавличек) пайда болды. Осы кезеңде Карел Чапек фашистік диктаторлардың өркендеуіне жауап ретінде саяси тұрғыдан ең күшті (және белгілі) пьесаларын жазды. 1938 жылы Мюнхен келісімінен кейін әдебиет тағы да ағымдағы саяси оқиғаларды көрсете бастады және ұлттық ынтымаққа шақырды, өткенге оралуға шақырды. Германияның протектораты мен Екінші дүниежүзілік соғыс чех әдебиетіне өз іздерін қалдырды – соғыс аралық буынның көптеген авторлары қаза болды немесе эмиграцияға кетті. 1938–1940 жылдары қоғам салыстырмалы түрде еркін болды, бірақ 1941 жылы көптеген еркін газеттер, журналдар мен баспалар жабылды, ал авторлар үнсіздікке мәжбүр болды. Осылайша, Екінші дүниежүзілік соғыс социалистік жылдарға дейін 1989 жылға дейін жалғасқан әдебиеттің үш жолға бөлінуінің бастауын белгіледі: отандық жарияланған, отандық заңсыз және эмиграциялық әдебиет. Соғыстың нәтижесінде, әдебиеттің барлық түрлері тағы да дәстүрге және тарихқа бет бұрды: поэзия көңілді болды, тіл ұлттық ерекшеліктің көрінісі ретінде маңызға ие болды (Хора, Халас, Сейферт, Незваль), сонымен қатар руханият пен діни құндылықтарға (Хрубин, Завада, Заградничек, Холан). Прозада да осы жағдай орын алды: соғыс аралық кезеңнің тәжірибелі туындылары жоғалып, әлеуметтік және психологиялық роман (Вацлав Жезач, Владимир Нефф, Милош Вацлав Кратохвил) сақталды. Тарихи роман жаңадан жанданды (Кratoхвил, Ванчура, Дюрих, Шульц), тарихи романдар арқылы қазіргі уақыт туралы жазуға тырысты, сондай-ақ халық ертегілері мен халық мәдениетінен шабыттанған проза (Йозеф Штефан Кубин, Ян Дрда, Ванчура, Яромир Джон, Зденек Жиротка). Соғыс кезінде және соғыстан кейін дебют жасаған авторлар буыны (Жири Ортен, 42-ші топ) соғыстың қорқынышты тәжірибесін бөлісті; олардың туындыларының барлығы трагедияның, экзистенциалистік ойлардың және жеке адамның оқшаланғандығына назар аударудың белгісін тасыды. Чех соғыстан кейінгі әдебиеті тығыз байланысты...

The turn of the 20th century marked a profound shift in Czech literature — after nearly a century of work, literature finally freed itself from the confines of needing to educate and serve the nation and spread Czech culture, and became literature simply for the sake of art. The orientation toward France, Northern Europe, and Russia intensified, and new demands were laid on the cultural knowledge of authors and their audience. The new generation of poets distanced themselves from both the neo romantics and the modernists: led by S. K. Neumann, their work focused on concrete reality, free of any pathos, or complicated symbolism. Many of the new poets (Karel Toman, Fráňa Šrámek, Viktor Dyk, František Gellner, Petr Bezruč) allied themselves with anarchism and the women's movement, although this influence waned throughout the decade. In prose, the work of the modernist generation was only now coming into its own, but the different stylistic waves that affected their prose are also evident in the work of the new generation — naturalism (A. M. Tilschová); impressionism (Šrámek, Gellner, Jiří Mahen, Jan Opolský, Rudolf Těsnohlídek); the Vienna Secession (Růžena Svobodová, Jiří Karásek ze Lvovic). After their rebellious first decade, the new generation of poets (Toman, Neumann, Šrámek) turned toward nature and life in their work. This decade also marked the return of Catholic authors (Josef Florian, Jakub Deml, Jaroslav Durych, Josef Váchal) and the first entrance of the avant garde into Czech literature, seeking to document the rapid changes in society and modernization. The first avantgarde style was neoclassicism, which soon gave way to cubism, futurism, and civilism (S. K. Neumann, the young brothers Čapek). World War I brought with it a wave of repression of the newly emergent Czech culture, and this meant a return to the past, to traditional Czech values and history: the Hussites and the Awakening. The war, however, also precipitated a crisis of values, of faith in progress, religion, and belief, which found outlet in expressionism (Ladislav Klíma, Jakub Deml, Richard Weiner), civilism (Čapek brothers) and visions of a universal brotherhood of mankind (Ivan Olbracht, Karel Matěj Čapek Chod, F. X. Šalda). The interwar period, coinciding with the First Republic, is one of the apogees of Czech literature — the new state brought with it a plurality of thinking, religion, and philosophy, leading to a great flowering of literature and culture. The first major theme of the interwar period was the war — the inhumanity, violence, and terror, but also the heroic actions of the Czech Legion (Rudolf Medek, Josef Kopta, František Langer, Jaroslav Hašek). An antiwar comedy novel The Good Soldier Švejk by Jaroslav Hašek is the most translated novel of the Czech literature (58 languages as of 2013). A new generation of poets ushered in the return of the avantgarde: poetry of the heart (early Jiří Wolker, Zdeněk Kalista) and naivism (Čapek brothers, Josef Hora, Jaroslav Seifert, and S. K. Neumann). The avantgarde soon split, however, into the radical proletarian socialist and communist authors (Wolker, Neumann, Karel Teige, Antonín Matěj Píša, Hora, Jindřich Hořejší), the Catholics (Durych, Deml), and to the centrists (brothers Čapek, Dyk, Fischer, Šrámek, Langer, Jan Herben). A specifically Czech literary style, poetism, was developed by the group Devětsil (Vítězslav Nezval, Jaroslav Seifert, Konstantin Biebl, Karel Teige), which argued that poetry should pervade everyday life, that poetry is inseparable from daily life, that everyone is a poet. Prose of the interwar period distanced itself even more from the traditional, single perspective prose of the previous century, in favor of multiple perspectives, subjectivity, and fractured narratives. Utopian and fantastic literature came into the forefront (Jan Weiss, Karel Čapek, Eduard Bass, Jiří Haussmann), as well as the genres of documentary prose, which sought to paint as accurate a picture of the world as possible (Karel Čapek, Egon Erwin Kisch, Jiří Weil, Rudolf Těsnohlídek, Eduard Bass, Jaromír John, Karel Poláček); lyrical, imaginative prose that allied itself with the poetic poetry of the time (Karel Konrád, Jaroslav Jan Paulík, Vladislav Vančura); and Catholically oriented prose (Jaroslav Durych, Jan Čep, Jakub Deml). The drama of the time also followed the same stylistic evolution as poetry and prose — expressionism, followed by a return to realistic, civilian theater (František Langer, Karel Čapek). Along with avantgarde poetry, avantgarde theater also flourished, focusing on removing the barriers between actors and audience, breaking the illusion of the unity of a theatrical work (Osvobozené divadlo, Jiří Voskovec and Jan Werich). After the heady optimism of the 1920s, the 1930s brought with them an economic crisis, which helped spur a political crisis: both the left (Communist) and right (anti German and fascist) parties radicalized and threatened the stability of the democracy. This led the authors of the time to focus on public matters and spirituality; Catholicism gained in importance (Kalista, Karel Schulz, Halas, Vančura, Durych). Changes were apparent first in poetry: the new generation of poets (Bohuslav Reynek, Vilém Závada, František Halas, Vladimír Holan, Jan Zahradníček) began as poets, but their work is much darker, full of images of death and fear. The older avantgarde (Teige, Nezval) also turned away from poetism to surrealism, and a third group (Hora, Seifert, František Hrubín) turned instead to lyricism, to quiet, memory filled poetry. Prose, after the years of realistic journalism, turned to epics, existential novels, and subjective perspectives. Folk inspired ballads (Josef Čapek, K. Čapek, Vančura, Ivan Olbracht), social themed novels (Olbracht, Vančura, Poláček, Marie Majerová, Marie Pujmanová), and psychological novels (Jarmila Glazarová, Egon Hostovský, Jaroslav Havlíček) appeared. During this period, Karel Čapek wrote his most politically charged (and well known) plays in response to the rise of fascist dictators. After the Munich Agreement in 1938, literature once more mirrored the current political present and called for national solidarity and a return to the past. The German protectorate and World War II left its mark on Czech literature — many of the authors of the interwar generations did not survive or went into exile. During 1938–1940, society was still relatively free, but during 1941, most of the free newspapers, magazines, and publishers were shut down, and authors were silenced. WWII thus marks the origin of the 3 way split of literature that continued throughout the socialist years until 1989: domestic published, domestic illegal, and exile literature. As a result of the war, all forms of literature turned even more toward tradition and history: poetry became more subdued, and greater emphasis was laid upon language as an expression of national identity (Hora, Halas, Seifert, Nezval), and on spirituality and religious values (Hrubín, Závada, Zahradníček, Holan). The same occurred in prose: gone were the experimental works of the interwar period, but the social and psychological novel (Václav Řezáč, Vladimír Neff, Miloš Václav Kratochvíl) remained. The historical novel marked a new resurgence (Kratochvíl, Vančura, Durych, Schulz) as a way to write about the present while cloaking it in historical novels, as did prose inspired by folk tales and folk culture (Josef Štefan Kubín, Jan Drda, Vančura, Jaromír John, Zdeněk Jirotka). The generation of authors that debuted during the war and shortly afterwards (Jiří Orten, Group 42) all shared a similar harrowing experience of the war; their works all bear the hallmark of tragedy, existentialist thought, and the focus on the person as an isolated being. Czech postwar literature is tightly intertwined with the political state of postwar Czechoslovakia; as during the war, literature broke apart into three main branches: domestic published, domestic illegal, and exile literature. Literature under the communist regime became the refuge of freedom and democracy, and literary works and authors were valued not only for their literary merits, but also for their struggle against the regime. The literature of the entire postwar period thus enjoyed great attention, despite its often precarious position. During the first three years after the end of the war (1945–1948), however, literature maintained a certain degree of freedom, although the strengthening of the extreme left gradually pushed out of the public sphere first the Catholic authors (Deml, Durych, Čep, Zahradníček), then the moderate Communists. 1948 brought the ultimate victory of the Communists, and the subsequent end of civil freedoms — any literature contrary to the official perspective was banned and the authors persecuted. The official literary style became socialist realism and all avantgarde leanings were suppressed. Many authors went into exile — to Germany, the U. S., the Vatican. Of those that stayed, many chose to write in secret and remain unpublished (the surrealists (Zbyněk Havlíček, Karel Hynek), Holan, Zahradníček, Jiří Kolář, Josef Jedlička, Jan Hanč, Jiřina Hauková, Josef Škvorecký, Egon Bondy, Jan Zábrana, Bohumil Hrabal). Most of their works were published only during the 1960s and 1990s. Only at the end of the 1950s did the tight censorial control begin to ease — some poets were allowed to publish again (Hrubín, Oldřich Mikulášek, Jan Skácel) and a new literary group formed around the magazine Květen, striving to break the hold of socialist realism (Miroslav Holub, Karel Šiktanc, Jiří Šotola). Prose lagged behind poetry for much of the period, with the exception of Edvard Valenta and Josef Škvorecký. Shorter works, such as the short story also became popular again. The 1960s brought with them the beginnings of reform efforts in the Communist party, and the subsequent liberalization of literature and increasing prestige of authors. Beginning with 1964, literature began to broaden in scope beyond the officially approved style. In poetry, intimate lyricism became popular (Vladimír Holan), as well as epic poetry (Karel Šiktanc, Hrubín), and the realism of Group 42. In prose, new authors abandoned polemics about socialism and instead turned toward personal and civic morality (Jan Trefulka, Milan Kundera, Ivan Klíma, Pavel Kohout), the theme of war and occupation (Jiří Weil, Arnošt Lustig), especially the fate of Jews. Bohumil Hrabal became the most prominent of the contemporary prose authors, with his works full of colloquialisms and non traditional narrative structures, and the absence of official moral frameworks. Toward the end of the decade, novels of disillusionment, skepticism, and a need to find one's place in the world and history begin to appear (Vaculík, M. Kundera, Hrubín), as do modern historical novels (Oldřich Daněk, Jiří Šotola, Vladimír Körner, Ota Filip). The 1960s also brought the debuts of a new generation of authors who grew up during the excesses of Stalinism, and thus had no ideals about world utopias — their works dealt not with changing the world, but with living in it: authenticity, responsibility both moral and literary. These included the poets Jiří Gruša, Josef Hanzlík, Antonín Brousek, Jiří Kuběna, and playwrights Ivan Vyskočil, Jiří Šlitr, Václav Havel, Milan Uhde, Josef Topol. The close of the reform years also saw a return to experiments: surrealism (Milan Nápravník, Vratislav Effenberger), nonsense poetry (Emanuel Frynta), experimental poetry (Josef Hiršal, Bohumila Grögerová, Emil Juliš), abstract poetry and dada (Ladislav Novák), gritty realistic prose (Jan Hanč, Vladimír Páral) and ornate, symbol filled fantasy (Věra Linhartová). The era of literary freedom and experiments, which reached its apogee during the Prague Spring of 1968, came to an abrupt end the same summer, with the Soviet invasion and subsequent "normalization." Normalization reinstated the severe censorship of the 1950s, shut down most of the literary magazines and newspapers, and silenced authors who did not conform. More than ever before, literature split into the legal, illegal, and exile branches. Many authors fled to the U. S. and Canada (Josef Škvorecký), Germany (Peroutka), Austria (Kohout), France (M. Kundera), but they generally did not fare much better than their contemporaries in Czechoslovakia, largely due to the absence of a readership. Their works became better known only through translations. The work of experimental, avantgarde authors who continued to publish as "official" authors generally shrank in quality, conformed to the official dogma, although in comparison to the 1950s, the literature was less rigid, less wooden. On the border between official and unofficial literature stood authors of historical novels (Korner, Karel Michal), and well as Bohumil Hrabal and Ota Pavel. Seifert, Mikulášek, Skácel were all also barred from publishing; their work was published as samizdat, small underground presses that hand published much of the work of the underground, illegal authors. Ludvík Vaculík, Jan Vladislav, and Václav Havel and Jan Lopatka organized the largest samizdat editions. It was many of these illegal authors who signed Charta 77 and were jailed for doing so. Samizdat literature again returned to Catholicism, to memoirs and diaries of daily life (Vaculík). Memory and history were also chief motifs of samizdat literature (Karel Šiktanc, Jiřina Hauková), as were brutally honest, factual testimonials of daily life (Ivan Martin Jirous). The new literary generation of the 1980s was marked by the need to rebel, to act outside of the bounds of society — their work draws on the war generation (Group 42), and is often brutal, aggressive, and vulgar (Jáchym Topol, Petr Placák, Zuzana Brabcová); postmodernism also influenced literature as a whole (Jiří Kratochvil, Daniela Hodrová). The fall of communism in 1989 marked another break in Czech literature — plurality and freedom returned. The works of many of the illegal and exiled authors working under the communist regime were published for the first time (for instance Jan Křesadlo and Ivan Blatný) and many of them returned to public life and publishing. Although some critics would say that contemporary Czech literature (since 1989) is relatively marginalised in comparison with Czech film making, writers such as Petr Šabach, Ivan Martin Jirous, Jáchym Topol, Miloš Urban, Patrik Ouředník, Petra Hůlová, Michal Viewegh and Kateřina Tučková are public figures and sell books in large numbers. Contemporary Czech poetry, in Petr Borkovec can boast a poet of European standing.