Кіріспе
Франц Шуберттің "Ди шон Мюллерин" ("Миллдің сұлу қызы", Op. 25, D. 795) – 1823 жылы Вильгельм Мюллердің 20 өлеңіне негізделген Франц Шуберттің ән циклі. Бұл Шуберттің екі маңызды циклінің біріншісі ("Қысқы сапардан" бұрын) және Lied репертуарының ең биік нүктесі. "Ди шон Мюллерин" пианист пен жеке әнші орындайды. Ән бөлімі тенор немесе сопрано дауысымен шұбырылады, бірақ көбінесе басқа дауыстармен, төменгі диапазонға көшіріліп орындалады, бұл Шуберттің өзі қалыптасқан дәстүр. Басты кейіпкер жас жігіт болғандықтан, әйел дауысымен орындалуы сирек. Пианино бөлімі шығарманың көркемдік жүгін көп көтереді және сирек ғана әншіге серіктес болады. Көрсетілім әдетте 60-70 минутқа созылады.
Die schöne Müllerin (,"The Fair Maid of the Mill", Op. 25, D. 795), is a song cycle by Franz Schubert from 1823 based on 20 poems by Wilhelm Müller. It is the first of Schubert's two seminal cycles (preceding Winterreise), and a pinnacle of Lied repertoire. Die schöne Müllerin is performed by a pianist and a solo singer. The vocal part falls in the range of a tenor or soprano voice, but is often sung by other voices, transposed to a lower range, a precedent established by Schubert himself. Since the protagonist is a young man, performances by women's voices are less common. The piano part bears much of the expressive burden of the work, and is only seldom a mere 'accompaniment' to the singer. A typical performance lasts around sixty to seventy minutes.
Құрамы
Мюллер алғашқы жинағында (1821) жиырма бес өлеңін жариялады. "Жүргізуші валторнашының қалған қағаздарынан жетпіс жеті өлең" (Sieben und siebzig Gedichten aus den nachgelassenen Papieren eines reisenden Waldhornisten). Олар оның Луиза Хензельге деген өшпес махаббатынан туындады, ол өзі де ақын болған, сондай-ақ Фанни Хензель мен Феликс Мендельсонның жеңгесі еді. Шуберт 1823 жылдың мамыр және қыркүйек айлары аралығында олардың жиырмасын музыкаға қосты, сонымен қатар "Fierrabras" операсын да жазып жатты. Ол кезде оның жасы 26-ға толыпты. Шуберт бес өлеңді, мысалы, ақынның прологы мен эпилогы сияқтыларын шығармадан шығарды. Бұл туынды 1824 жылы Sauer and Leidesdorf фирмасы "Die schöne Müllerin, ein Zyklus von Liedern, gedichtet von Wilhelm Müller" ("Миллдің әдемі қызы", Вильгельм Мюллердің өлеңдерінен құралған ән циклі) деген атпен Op. 25 ретінде жарияланды және әншіге арналды. Шығарылмай қалған өлеңдер: "Пролог", "Das Mühlenleben" (№6-дан кейін), "Erster Schmerz, letzter Scherz" (№15-тен кейін), "Blümlein Vergißmein" (№17-ден кейін) және "Епилог".
Жазба
Циклде жиырма ән бар, олардың жартысы қарапайым строфалық формада, олар қуанышты оптимизмнен үмітсіздікке және трагедияға дейін өтеді. Айналманың басында жас диірменші ауылды аралап, қуана-қуана жүріп жатыр. Ол өзенге тап болып, онымен бірге диірменге барады. Ол диірменшінің әдемі қызына (названың "Мюллерин") ғашық болады. Ол тек қана жолшыбай болғандықтан, оған қол жеткізу мүмкін емес. Ол қызға әсер етуге тырысады, бірақ қыздың жауабы күмәнді болып көрінеді. Жас жігіттің сүйіспеншілігін жасыл түсті, қызға берген лентаның түсімен киінген аңшы алмастырады. Ол қатты қиналған кезде жасыл түске деген құмарлық сезімін сезінеді, содан кейін оның өлім туралы қиялға айналады, онда оның өшпес сүйіспеншілігін білдіру үшін қабірінен гүлдер өседі. (Бетховеннің "Аделаида" шығармасына ұқсас қиял қараңыз.) Ақырында жас жігіт үмітсіз қалып, өз-өзіне қол жұмсайды. Соңғы ән - бұл өзеннің әнін шырқаған шұңқыр.
Басылымдар
1830 жылғы Диабелли басылымы, Вальтер Дюрртің түсіндірмелерімен бірге, факсимильді нота түрінде Bärenreiter баспасында жарық көрді (1996). Көп қолданылатын нұсқасы – Макс Фридлаендер өңдеген Петерс басылымы. Бұл және тағы бірнеше басылымдарда (мысалы, Schirmer) цикл 1-томның алғашқы 20 әні ретінде ұсынылған. Түпнұсқа (жоғары) тональностьдағы нұсқалармен қатар, төменгі дауыстарға арналған транспозицияланған нұсқалар да бар. Петерс басылымын Дитрих Фишер-Дискау мен Эльмар Будде қайта қарады, ол Петерс Urtext Edition 1-томы ретінде жоғары, орташа және төменгі тональностьда қолжетімді. Соңғы ғылыми басылым – Жаңа Шуберт басылымы, оны қайтадан Вальтер Дюрр өңдеді және Bärenreiter баспасында жариялады. Онда төменгі дауыстарға арналған транспозицияланған нұсқалар да бар. Франц Лист алты әнді жеке фортепианоға көшіріп, оларды «Мюллер әндері» деп жариялады.
Қысқаша мазмұны
"Das Wandern" ("Байқау"; B мажор): "Байқау – диірменшінің қуанышы" – диірменші өз кәсібінің тынышсыз суын, диірмен тастарын және диірмен дөңгелектерін әндей отырып, ауылды аралап қуана жүреді. Бұл – диірменші әндейтін әртүрлі заттарды еліктеуге арналған аспаптық әннің классикалық үлгісі. Шуберт бұл мүмкіндікті ерекше әдемі және тапқыр фортепианомен жазу арқылы жеңілдетеді; қарапайымдылығына қарамастан, музыкада осы еліктеуге оңай бейімделетін элементтер бар, ағып жатқан циклдік бұзылған триадалар дөңгелектер мен суды еске салады, ал төменгі октавалар күшпен соғып тұрады. Композитор цикл бойы әртүрлі қайталанатын мотивтермен осы көркем стильді жалғастырады. Олардың ең маңыздысы – Брук, фортепианомен бейнеленген жеке тұлға, ол кейін пайда болады. "Wohin?" ("Қайда?"; G мажор): "Бұл менің жолым ба? О, маған айт, бұлақ, қайда?" – диірменші Брукке кездесіп, оны іздеуге мәжбүр болады. Аспаптық ән, фортепиано толқынды үлгімен құйылған бұлақты еліктейді. Бұл фигурация, бірінші инверсиясы бұзылған үшбұрыш, өзімен айналып, цикл бойы Брукты бейнелейді. "Halt!" ("Тоқта!"; C мажор): "Жақсы Брук, осыны айттың ба?" – Брук диірменшіні орманды алқаптағы керемет диірменге жеткізеді. Аспаптық ән, фортепиано диірмен дөңгелегінің күшті айналуын еліктейді. Әннің төменгі және кіші гармониясы алапаттықтың белгісін береді. "Danksagung an den Bach" ("Бұлаққа алғыс"; G мажор): "Ол сені жіберді ме? Әлде мені сиқырлап алдың ба?" – диірменші қолы мен жүрегіне жұмыс бергені үшін Брукке алғыс айтады, соңғысы – атақты диірмен қызы Мюллерин. Аспаптық ән, ойға батып, үзілген хорд үлгісімен және диірменші Бруктың басшылығының табиғатын сұрағандағы қатардағы шағын бөліммен. "Am Feierabend" ("Кешкі тынығу"; A мінор): "Егер мен диірмен тастарын өзім ғана жылжыта алсам! Сонда әдемі қыз менің шын мақсатымды білер еді!" – диірменші қыздың барлық ерлерге жақсы түн тілегеніне алаңдайды, оған ерекше көңіл бөлмейді; ол өзін теңдестерінен ерекшеленгісі келеді. Аспаптық ән, фортепиано диірменнің жұмысын бейнелейді, "Тоқта!" әнінен жоғары-төмен арпеджиосы дөңгелекті бейнелейді, ал төменгі дауыс тастарды еске түсіреді. Ортаңғы бөлімдегі қарама-қарсылық статикалық музыка жұмыс аяқталғаннан кейін тынышталатын, әйтпесе үйлеспейтін атауды көрсетеді. Бұл бірінші бөлімнің энергетикалық биік нүктесі және циклдегі басты кейіпкер "die schöne Mullerin" фразасын айтатын жалғыз жазба. "Der Neugierige" ("Сұрақшы"; B мажор): "Маған айт, кішкентай Брук, ол мені сүйе ме?" – ол жұмбақ бұлақтан қыз оны сүйе ме деп сұрайды – Иә немесе Жоқ – осы екі сөздің арасында оның бүкіл әлемі жатыр. Аспаптық ән, өте көркем және шебер орындалған музыкалық сұрақпен басталады – төменгі хордпен аяқталатын өсіп келе жатқан үлгі. Сосын баяу, ойға толы екінші бөлім келеді, диірменші әрқашан ағып жатқан сынған үштіктерімен бейнеленген бұлақты сұрап жатыр. "Ungeduld" ("Сабырсыздық"; A мажор): "Менің жүрегім сенікі, және ол мәңгілік болады!" Ол өзінің махаббатын әр ағашқа жазып, құстардың әнін, желдің әнін айтып беруді қалайды. Айналасындағы әшекейлермен қапталған, тынбай қайталанатын аккорд үлгісі диірменшінің қобалжыған күйін көрсетеді. "Morgengruß" ("Таң сәлемі"; C мажор): "Менің сәлемдесуім сені ренжіте ме?" – диірменші қыздың таңғы сәлемдеуіне салқын реакциясынан алаңдайды. Алайда оның оптимизмі сақталған, ол тек терезеден тыс жерде күтеді. Метрикалық бөлініс әр строфада өскен сайын өрнекті энергияны біртіндеп жинайтын баллада, диірменшінің ғашықтығының шипалануы. "Des Müllers Blumen" ("Диірменшінің гүлдері"; A мажор): "Гүлдер оған армандағыдай шыбырдап айтады: мені ұмытпа!" – диірменші өзеннің жағасындағы көк гүлдер мен қыздың көк көздері арасындағы поэтикалық метафораға бағынады. Диірменшінің ағып-тасуы лирикалық арпеджио үлгісімен және осы строфикалық әнде 6/8 ырғақты жұмсақ шайқап отырады. Орындаудың қабылданған ережесі үшінші строфаны, армандарға қатысты, сүйемелдеуде октава жоғарырақ қояды. Шүбертте ерекшеленетін аутро музыка жоқ, бірақ аккомпаниаторлар жиі кіріспеді қайталауды таңдайды. Осы таңдаудан басқа, аяқталу келесі әнге, сол күйге ауысады. "Tränenregen" ("Жас жаңбыры"; A мажор): "Ол: "Жаз жауады, мен үйге барамын" деді" – диірменші мен қыз өзен жағасында жұмсақ сәт бөліседі – үш басты кейіпкер бір жерде. Диірменші оған қарауға әкелуі мүмкін емес, және айға және оның бейнесіне қарайды. Оның жастары суға тамшылағанда, ол кенеттен кетеді. Күшейтілген гармониялар мен лирикалық, ағып жатқан контрапункт аспаптық ән өзенді еліктейді және түнгі атмосфераны қосады. Формасы негізінен строфикалық, қыз кеткендегі параллель минордың көлеңкелі кодисімен. "Mein!" ("Менікі!"; D мажор): "Бұл сенің барлық гүлдерің бе, көктем? Күн жарқырамай ма? Сүйікті диірмен қызы менікі! Менікі!" – экстазды диірменші қызға ие екеніне сенімді, бұрынғы күмәнді ынталандыруға қарамастан. Бұзылған хордтардағы қатыгез, ауыр, төменгі регистрдегі аспаптық ән диірменшінің маниялық және шамадан тыс мачоизмін көрсетеді, ал вокалдық желі әр таяқшада спорттық мелизмаға ие. Жақын комедиялық фортиссимо жарқырауында, әдейілеп ластанған толық дауысты D мажор аккорды жұмыстың бірінші жартысын жабады. "Pause" ("Үзіліс"; B мажор): "Бұл менің махаббатымның ауырсынуының эхосы ма? Әлде жаңа әндерге кіріспе ме?" – диірменшінің жүрегі ән салуға тым толы болғандықтан, ол лютнясын жасыл лентамен қабырғаға іліп, бақыттың ауыр жүгі туралы ойланады. Ол лютнясының қозғалысының қауіпті екеніне алаңдайды. Аспаптық ән, лютняға ұқсас қайталамалы мотив және статикалық гармония үзіліс атмосферасын жасайды. Диірменшінің алаңдауын көрсететін диссонанстық минор гармониялары, олар аяқталуда жойылды. "Mit dem grünen Lautenbande" ("Жасыл лютня лентасымен"; B мажор): "Жасыл лентаны шашыңа ора, өйткені саған жасыл ұнайды!" – қыз жасыл түсті ұнататынын айтады, диірменші қуанып оған лентаны олардың мәңгі жасыл махаббатының символы ретінде сыйлайды. Ол өзі де жасыл түсті ұнататынына көндіруге тырысады, әйтпесе ұнмен ақ болып тұрады. Ұзын өлеңдермен және лютняға тән әдемі мелодиямен және аспаптық әнмен строфикалық, диірменшінің жаңылысқан оптимизмін көрсетеді. "Der Jäger" ("Аңшы"; C мінор): "Сен үшін аң аумауға не бар! Мен үшін тек бір едік, үйретілген едік!" – жасыл киім киген қатыгез және батыл аңшы диірменге келеді; диірменші осы романтикалық бәсекелес туралы дереу алаңдайды және қызғануға толы сөйлейді. Вокалдық желі өте тығыз және паттер әні сияқты әдейілеп асығыс айтылады. Строфикалық формада, фортепиано аңшылардың мүйіздерін стандартты идеоматикалық аккорд үлгісімен (мысалы, Winterreise-ден Der Lindenbaum, т.б.) шайқап тұратын 6/8 ырғағымен еліктейді. Кілт C міноры мен оның қатарлас мажоры E мажоры арасында жылдам өзгереді. Бұл ән бұрылыс нүктесі, диірменшінің трагедияға құлауының басталуын білдіреді. "Eifersucht und Stolz" ("Қызғану мен мақтан"; G мінор): "Қайда сонша жылдам және жабайы, жақсы Брук? Айналып кел, қызғанышпен сөк!" – диірменші қызғанышпен аңшымен әңгімелесіп жатқан қызды жазалау үшін Брукке ашуланып бұруға тырысады. Аспаптық ән, ағымдағы бұзылған хорд аспаптық ән енді ашуланған Брукты еліктейді, ce...